Хаҥаластар 251 сыл кэнниттэн Сыраанап сырыытын хатылыахтара

Покровскайга улуус бэрэстэбиитэллээх уорганнарын депутаттарын I Форума ыытылынна

Билиҥҥи олох былыргыны, уруккуну кытта быһаччы ситимнээх. Ол иһин хаҥаластар улуус бэрэс­тэбиитэллээх уорганнарын депутаттарын I Форумнарын ытык өбүгэлэрин, судаарыстыбаннай деятель Софрон Сыраанап төрөөбүтэ 300 сылыгар анаатылар.

Тэрээһини улуус Сэбиэтин бэрэссэдээ­тэлэ Анатолий Антонов салайан ыытта. Форум олус тэрээһиннээхтик барбытын бэлиэтиибин. Тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ Конституционнай суутун бэрэссэдээтэлэ Александр Ким-Кимэн, Ил Түмэн бэһис ыҥырыытын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Анатолий Добрянцев, норуот депутаттара Иван Слепцов, Вячеслав Макаров, парламент олохтоох салайыныы бэрэстэбиитэллээх уорганнарын кытта үлэҕэ салаатын начальнигын солбуйааччы Георгий Иванов, олохтоох салайыныы Департаменын салайааччыта Афанасий Владимиров, муниципальнай таһымнаах депутаттар Ассоциацияларын бэрэссэдээтэлэ Иван Попов, уо.д.а. кыттыыны ыллылар.

Муниципальнай таһымнаах депутаттар үлэлэрэ күүһүрүүтүгэр, актыыбынастара үрдээһинигэр Ил Түмэн оруола улаханын бэлиэтиибин. Кырдьык, бары таһымҥа: Госдума, Ил Түмэн, улуус, нэһилиэк депутаттара ыкса ситимнээхтик үлэлээтэхтэринэ-хамсаатахтарына, үлэ түмүктээх буолара биллэн турар.

Бастакы депутат — Софрон Сыраанап

Бастаан ааҕааччыларга сүдү киһибит Софрон Сыраанап туһунан кылгастык билиһиннэриэхпин баҕарабын. Үгүстэр кинини, этэргэ дылы, үһү-тамах эрэ курдук билэргитин сэрэйэбин.

Софрон Сыраанап 1719 сыллаахха Хаҥалас улууһун Бастакы Маалтааны нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Хос эһэтинэн эмиэ аатырбыт-сураҕырбыт биир дойдулаахпыт Маһары Бозеков буолар.

Кини үгүс дьонтон ураты көрүүлээх хос эһэтэ, Тыгын сиэнэ Маһары Бозеков, үһүө буоланнар, сахалартан аан бастакынан Москваҕа атынан, сатыы хааман тиийэннэр, күн ыраахтааҕыны кытта көрсөн тураллар. Ити 1676 сыл этэ. Ыраахтааҕыга 120 кииһи уонна үс хара саһыл тириитин бэлэх ууммуттара. Сырыылара ситиһиилэммитэ. Ол курдук, итинтэн ылата саха тойотторун былаастара билиниллэр буолбута.

1767 сыллаахха ахсынньы 9 күнүгэр Саха сирин бойобуодатын кэнсэлээрийэтигэр биэс улуус итэҕэллээх дьоно Москваҕа Екатерина II ыраахтааҕыны кытта көрсөргө депутаты талар буолбута. Кистэлэҥ куоластааһын түмүгүнэн, Хаҥалас кинээһэ Софрон Сыраанап баһыйар үгүс куолаһы ылбыта.

1766 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Екатерина II «Москваҕа саҥа сокуоннар хомуурунньуктарыгар барыллары оҥорорго хамыыһыйа тэрийэр уонна депутаттар быыбардарын тустарынан»  диэн Ыйааҕа тахсыбыта. Манна көс омуктар депутаты талар бырааптара суоҕа. Оччолорго сахалары ити норуоттар ахсааннарыгар киллэрэллэрэ. Онон итиннэ кыттар бырааптара сарбыллыбыта. Ону ол диэбэккэлэр, оччотооҕу бас-көс дьоммут бэйэлэрин бэрэстэбиитэллэрин ыытарга быһымах быһаарыыны ылыммыттарыттан киһи сөҕөр эрэ.

Муниципальнай таһымнаах депутаттар үлэлэрэ күүһүрүүтүгэр, актыыбынастара үрдээһинигэр Ил Түмэн оруола улаханын бэлиэтиибин. Кырдьык, бары таһымҥа: Госдума, Ил Түмэн, улуус, нэһилиэк депутаттара ыкса ситимнээхтик үлэлээтэхтэринэ-хамсаатахтарына, үлэ түмүктээх буолара биллэн турар.

Софрон Сыраанап Иван Заровняевы уонна Прокопий Уваровскайы кытта ыраах айаҥҥа туруммуттара. Сыл аҥаарын быһа айаннаан, 1768 сыл саҥатыгар дойду тэбэр сүрэҕин Москваны булбуттара. Сыраанап Екатерина II кытта көрсүһүүнү ситиспитэ.  Биир дойдулаахтарбыт ыраахтааҕыга бэлэхтэрин туттарбыттара. Иван Заровняев тылбаасчыттаабыта уонна докумуоннарга кини илии баттыыра. Сыраанап хамыыһыйаҕа депутатынан киллэрэр туһунан көрдөспүтэ. Ыраахтааҕы Софрон Сыраанап көрдөһүүтүн быһа гымматаҕа, хамыыһыйаҕа депутатынан киллэрэр туһунан Ыйааҕы таһаарбыта. Онон ытык киһибит Россия таһымыгар сахалартан бастакынан депутат буолбута.

Оччотооҕу бас-көс дьоммут тугу туруорсубуттарай? Бастакынан, дьаһаах иэһин түһэрии. Иккиһинэн, дьаһааҕы хомуйар соругу сахаларга бэйэлэригэр биэрии. Үсүһүнэн, Саха сирин баһылыгын дуоһунаһын киллэрии. Төрдүһүнэн, тойоттор былаастарын кэҥэтии.

Ыраахтааҕыга сырыы сүрдээх сити­һиилээх буолбута. Ол курдук, улуустар бэйэни салайыныыларын дьаһалтата тэриллибитэ. Маны таһынан дьаһааҕы сахалар бэйэлэрэ хомуйар буолбуттара. Онон Саха сиригэр олохтоох салайыныы бастакы түөрэҕэ 251 сыл анараа өттүгэр түспүтэ.

Сыраанап 73 сааһыгар Иркутскайга айаннаан тиийэн, таҥараҕа тиксибитэ. Итинтэн ылата Баһылай Вениаминович ааты сүкпүтэ. Маны тэҥэ кини Иркутскай генерал-күбүрүнээтэрин Пили кытта көрсүбүтэ.

1778 сыллаахха алтынньыга официальнайдык улуус баһылыга буолбута. Ытык киһи көмүс уҥуоҕа ханна харалла сытара биллэр.

Софрон Сыраанап олус баай киһи эбит. Наһаа кытаанах майгылааҕынан биллэр. Хамыыһыйа депутатынан уонна улуус баһылыга буолан баран, бэйэтин туһатыгар былааһынан аһара туһаммытын бэлиэтииллэр. 1780 сыллаахха Хаҥалас кинээстэрэ Сыраанабы олус элбэх оттуур сири ылбытын туһунан Иркутскай күбүрүнээтэригэр үҥсүбүттэрин туоһулуур история чахчыта баар. Мантан былааһы уйбат буолуу, былыр да баара көстөн кэлэр. Ол эрээри Сыраанап бэйэтин норуотун иннигэр оҥорбут үтүөтэ-өҥөтө төһө да кэм, үйэ аастын мэлдьи ахтылла туруоҕа.

Ытык киһини үйэтитиигэ

Үүммүт 2019 сылы Хаҥалас улууһугар ытык өбүгэлэригэр, судаарыстыбаннай деятель Софрон Сыраанапка анаабыттар. Улуус бэрэстэбиитэллээх уорганнарын депутаттарын бастакы Форумугар сүдү киһилэригэр анаммыт сыл үөрүүлээх аһыллыыта буолла.

Тэрээһин арыллыытын кэнниттэн үс секцияҕа хайдыһан үлэлээтилэр. Мин сир уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын боппуруостарыгар анаммыт улуус депутата Юрий Яковлев салайбыт «төгүрүк остуолугар» сырыттым. Ити туһунан кэлин билиһиннэриэм.

Иккис «төгүрүк остуол» улуус уонна нэһилиэктэр бюджеттарын таҥыыга олохтоох депутаттар оруолларын боппуруоһугар ананна. Бу секцияны үпкэ уонна экономикаҕа улуус баһылыгын солбуйааччы Руслан Иевлев салайан ыытта.

Оттон үһүс «төгүрүк остуол» тиэмэтинэн «Софрон Сыраанап олохтоох салайыныы саҕахтарыгар» диэн буолла. Бу секцияны улуус депутата Александр Тимофеев салайан ыытта. Үүммүт сыл тохсунньу 23 күнүгэр Софрон Сыраанап төрөөбүтэ 300 сыла туоларын туһунан өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын Айсен Николаев дьаһала тахсыбытын бэлиэтиибин. Тэрийэр хамыыһыйа састааба бигэргэтиллибитэ.    

Хаҥаластар ытык өбүгэлэрин аатын-суолун үйэтитэргэ, тилиннэрэргэ туруммуттара тута көстөр. Былааннара киэҥин бэлиэтиибин. Ол курдук, Софрон Сыраанап туһунан документальнай киинэ устар, кинигэ таһаартарар, театрга спектакль туруортарар соруктаахтар. Парламеҥҥа ытык өбүгэбитигэр аналлаах өйдөбүнньүк бэлиэни олохтуур эмиэ былааннаахтар. Уонна, биллэн турар, улуустааҕы ыһыахтара Софрон Сыраанап төрөөбүтэ 300 сылыгар ананыаҕа.

Нэһилиэк, улуус уонна парламент бэрэстэбиитэллэриттэн депутация тэрийэн, Москваҕа дойду Президенигэр Владимир Путиҥҥа ыытарга этии оҥоһулунна. Этэргэ дылы, быдан дьыллар мындааларыгар өбүгэлэрбит ситиспит буоллахтарына, билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ ити тоҕо кыаллыа суоҕай?

Маны таһынан Форумҥа улуус Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Анатолий Антонов бастакы Россия таһымнаах депутакка Софрон Сыраанапка Ил Түмэн иннигэр пааматынньык туруортарар наадалааҕын туһунан эттэ.

Киниэхэ аналлаах «төгүрүк остуолга» соһуччу диэххэ дуу, дьикти диэххэ дуу санаа этиллибитин ааҕааччыларбар билиһиннэриим. Манна 251 сыл кэнниттэн сүдү киһилэрин Софрон Сыраанап Москваҕа, ыраахтааҕыга сырыытын хатылыыр туһунан санаа этилиннэ. Ити этиини тэрээһин кыттыылаахтара өйөөтүлэр. Ол курдук, нэһилиэк, улуус уонна парламент бэрэстэбиитэллэриттэн депутация тэрийэн, Москваҕа дойду Президенигэр Владимир Путиҥҥа ыытарга этии оҥоһулунна. Этэргэ дылы, быдан дьыллар мындааларыгар өбүгэлэрбит ситиспит буоллахтарына, билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ ити тоҕо кыаллыа суоҕай? Тус бэйэм кыаллар боппуруос дии саныыбын.

Туруорсар кыһалҕалаах боппуруос да элбэх. Тэрээһиҥҥэ үс чопчу боппуруоһу туруорсары торумнаабыттарын бэлиэтиибин. Олортон биирдэстэринэн үгүс киһини долгутар пенсияҕа тахсар сааһы уруккутун курдук, дьахталларга — 50, эр дьоҥҥо — 55 сааска диэри түһэриини туруорсуу буолуоҕа. Биһиги курдук кытаанах усулуобуйаҕа олорор уонна нэһилиэнньэтин ахсаана аҕыйах региоҥҥа ити кыаллар боппуруос дии саныыбын. Онон хаҥаластар сырыылара табыллыаҕар эрэниэҕиҥ.

Олохтоох депутаттарга — бюджеттан үп

Москваҕа дойду аҕа баһылыгар сырыы таһынан Форумҥа өссө биир сонун этии оҥоһулунна. Ол курдук, улуус уонна нэһилиэк депутаттарыгар боломуочуйаларын, быыбардааччыларын накаастарын толорууларыгар анаан, олохтоох бюджекка үбү көрөрү туруорустулар. Ол курдук, нэһилиэк депутаттарыгар сылга 10 тыһ. солк., оттон улуус депутаттарыгар 20 тыһ. солк. бюджекка көрөр туһунан туруорустулар.

Софрон Сыраанап Иван Заровняевы уонна Прокопий Уваровскайы кытта ыраах айаҥҥа туруммуттара. Сыл аҥаарын быһа айаннаан, 1768 сыл саҥатыгар дойду тэбэр сүрэҕин Москваны булбуттара. Сыраанап Екатерина II кытта көрсүһүүнү ситиспитэ.

Нэһилиэккэ 10 депутат баар буоллаҕына, бюджекка 100 тыһ. солк., оттон улууска 25 депутакка 500 тыһ. солк. көрүллэрэ наадалааҕын, кыаллар дьыала буоларын тэрээһин кыттыылаахтара ыйдылар.

Сөптөөх этии. Төһө да олоххо актыыбынай позициялаах киһи үбүнэн-харчынан өйөбүлэ суох буоллаҕына, үлэтэ-хамнаһа уостан хаалыан сөп. Олохтоох депутаттар улуус эрэ иһигэр буолбакка, бэйэлэрин суоттарыгар үгүстүк айанныыллар, бараллар-кэлэллэр.  Үп-харчы көрүллэр буоллаҕына, статустара үрдүүрүгэр да төһүүнэн буолуох этэ.

Элбэҕи баҕарыаҥ, аҕыйаҕы ылыаҥ

Биллэн турар, сир уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын эйгэлэригэр үгүс мөккүөрдээх боппуруостар баалларын бэлиэтиибин. Тэрээһиҥҥэ сиргэ кадастр сыаната улаатан, олохтоох дьаһалталар кэмигэр нолуокка ыстаапканы түһэрбэккэлэр, экономическай төрүөтэ суох олохтооннор, нэһилиэнньэ төлүүр нолуога олус үрдээбитэ бэлиэтэннэ. Ол курдук, сиргэ, баайга-дуолга нолуоктара 30% саҕалаан 2200% тиийэ үрдээбит.

«Төгүрүк остуолга» итинэн сибээстээн, Хаҥалас улууһа сир, баай-дуол нолуогар 1 млрд солк. иэскэ ыйаммыта бэлиэтэннэ. Тустаах муниципальнай тэриллии 3-4 сыл иһигэр нолуокка итиччэ элбэх иэстэммит. Атын да улуустарга итинник кыһалҕа баара сэрэйиллэр. Тэрээһиҥҥэ бу хайысхаҕа нэһилиэктэр дьаһалталарыгар үлэ ыытыллара наадатын бэлиэтээтилэр. Сиргэ нолуок ыстаапкатын олохтоох дьаһалта бэйэтэ олохтуур. Кистэл буолбатах, тыа сиригэр үп-харчы кырыымчык. Тэрээһиҥҥэ этиллибит сиргэ нолуогу төлөөһүн динамикатыттан да көрдөххө, ыстаапка намыһах эрдэҕинэ, нэһилиэнньэ нолуогун кэмигэр төлөөн, олохтоох бюджекка үп-харчы син киирэр эбит. Оттон нолуок үрдүөҕүттэн динамика намтаан барбыт. Итини тэҥэ нолуок бюджекка киириитэ аччаабыт. Били «элбэҕи баҕарыаҥ, аҕыйаҕы ылыаҥ» диэбит курдук, хартыына тахсан кэлбит. Нэһилиэнньэ үбэ-харчыта тиийбэт буолан, кэмигэр сиргэ нолуогун төлөөбөт эбит. «Төгүрүк остуолга» ити кыһалҕалаах боппуруоһу сөптөөхтүк таарыйдылар.

Бөххө сыһыан уларыйыыта сөптөөх

Биллэрин курдук, дойдубутугар бөҕү тоҕууга, харайыыга саҥалыы сыһыан саҕаланна. Форум «төгүрүк остуолугар» итинник сыһыан олохтонор кэмэ кэлбитин бэлиэтээтилэр. Кырдьык, сирбитин-уоппутун, айылҕабытын бөҕүнэн-сыыһынан толордубут. Төһө да киэҥ сирдээхпитин-уоттаахпытын иһин… өбүгэлэрбит туох барыта иччилээх, куттаах-сүрдээх дииллэрэ. Бэйэлэрин айылҕа оҕолорунан ааҕыналлара. Кинилэргэ ытык айылҕаҕа буортуну, куһаҕаны оҥорортон атын улахан аньыы суоҕа.

Оттон билигин хайдаҕый? Этэргэ дылы, айгыр-силик айылҕабытыгар ийэлии-аҕалыы дьиҥнээх куппутунан-сүрбүтүнэн сыһыаннаспатахпыт ыраатта. Тулалыыр эйгэбитигэр өтөрүнэн оспот бааһы-үүтү хаалларбыппыт саарбахтаммат. Холобур, «төгүрүк остуолга» бөхпүтүн-сыыспытын Өлүөнэ Эбэбит илдьэ баран хаалар диэбиттэригэр, этэргэ дылы, киһи этин сааһа аһыллар. Бу аньыытын. Айылҕабыт тулуйан-тулуйан баран, иэстэһэр күүһэ улахан буолуон сөп. Этэргэ дылы, икки атахтаах киниэхэ кыймаҥныыр үөн кэриэтэ буоллахпыт.

Хаҥаластарга атын улуустардааҕар бөх-сыыс боппуруоһа икки-үс төгүл ыарыылаах боппуруоһунан буолар. Тоҕо? Бу улуус киин куораттан олус чугас сытар. Суола-ииһэ үчүгэй, кэрэ айылҕалаах. Онон куораттар «тэпсэллэрэ» үгүс. Маны тэҥэ бөх-сыыс үс-түөрт бүк элбэх ыһыллар.

Тустаах боппуруоска дьон айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ сыһыана уларыйдаҕына, култууралара үрдээтэҕинэ, түргэнник хамсааһын тахсыан сөптөөх. Биллэн турар, уонна бөҕү-сыыһы переработкалыыр собуоттар сир-сир аайы туруоруллан үлэлиэхтэрин наада. Оператордартан үлэлэригэр үрдүк эппиэтинэс ирдэниллэр.

*  *  *

Тэрээһин кыттыылаахтара Форум үлэтиттэн астыммыттарын биллэрдилэр. Кинилэр икки сылга биирдэ депутаттары түмэн мунньахтыыр, сүбэлэһэр, санаа атастаһар наадалааҕын ыйдылар. Муниципальнай тэриллии бэрэстэбиитэллээх уорганнара улуус, нэһилиэк дьаһалталарын, Ил Түмэни кытта ыкса ситимнээхтик, бииргэ үлэлииллэрэ наадалааҕын бэлиэтээтилэр.

Форум кэнниттэн депутаттар спорт араас көрүҥнэригэр илин-кэлин түһүстүлэр.