Чыпчаалы дабайар суруналыыстар десаннарын икки күнүттэн

Кулун тутар 22-23 ылааҥы күннэригэр Кэбээйи улууһун Сиэгэн Күөлүгэр “Дабаан” хаһыат үбүлүөйүгэр аналлаах тэрээһиннэргэ кыттан кэллибит.

Кэбээйи улууһа Өлүөнэ эбэ икки кытылынан киэҥник  тайаан —  илин диэкиттэн Дьааҥы хайаларыттан саҕалаан, арҕаа билиҥҥи Бүлүү улууһун кыраныыссатыгар тиийэ  нэлэһийэн сытар ураты дьикти айылҕалаах дойду. Ону кытта, олохтоохтор дьарыктара илин-арҕаа араардахха майгыннаспат уратылаах: арҕаа өттүгэр ынах сүөһүнү, сылгыны иитии, собону балыктааһын былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьарык; илин хайалаах сиригэр бултааһын, таба иитиитэ  эмиэ өбүгэ саҕаттан сайдан тураллар. Аны Сангаарын эмиэ туһугар туспалаах улуус киинэ, элбэх омук тоҕуоруһан олорор бөһүөлэгэ. Билигин хайаларга олохтоох  Сэбээн Күөл бөһүөлэгиттэн олус ырааҕа суох Эндыбал диэн сиргэ дэҥҥэ көстөр сыаналаах металлары промышленнай хостооһун бара турар. Бу сир түҥ былыргыттан эбээннэр түөлбэлээн олорор, билигин Ламыҥха нэһилиэгэр киирэр.

«Дабаан» хаһыат туһунан этэр буоллахха, хаһыат 1944 сыллахха, улуу сэрии бара турдаҕына тэриллэн, бастакы нүөмэрэ ыам ыйын 16 күнүгэр бэчээттэнэн тахсыбыт. Быйыл хаһыат эрэдээксийэтэ үбүлүөйүн көрсө интэриэһинэй былааны оҥорбут диэн көрдүм. Кылаабынай эрэдээктэр Виктор Эверстов билиһиннэрбитинэн, бу Сиэгэн Күөлгэ ыытыллыбыт “Cуруналыыстар десаннара” үбүлүөйдээҕи тэрээһиннэри саҕалыыр — стартовай эбит, аны салгыы, сайын — үбүлүөйдээҕи ыһыах; Сангаартан Дьааҥы тэллэҕинээҕи хайаларга диэри, 38 км сиргэ  сканди хаамыы;  күһүөрү кыһын, сэтинньигэ, муҥха саҕана — Кэбээйигэ бэйэтигэр күрэхтэрдээх, куонкурустардаах улахан Муҥха тэриллиэхтээх. Мунньах, кэнсиэр буолбакка, аныгы кэммит сиэринэн сүүрүүлээх-көтүүлээх, кэлиилээх-барыылаах да буолсу.

Сиэгэн Күөл ааттыын да ыраах, хайалар быыстарыгар саспыт кыра бөһүөлэк буолуо дии санаабытым, дьиҥэр, тиийэн көрбүтүм, оннук ырааҕа суох, кыһын суоллаах-иистээх, Билайн сибээстээх, аныгылыы тутуулардаах, киһи кута-сүрэ тохтуур, аламаҕай дьонноох-сэргэлээх дойду гиэнэ маанылааҕа буолан таҕыста. Бөһүөлэккэ 2 этээстээх таас оскуола, туспа оҕо саада, кулууп, дизельнэй электростанция үлэлииллэр. Уулуссалар аныгылыы светодиоднай лаампаларынан сырдатыллаллар. Олохтоохтор кэнники 2-лии этээстээх коттеджтыы тутуулаах олорор дьиэлэри туттан, тупсаран оҥорор буолбуттара харахха быраҕыллар.

Манна саас, кыһын экстремальнай туризм сайдарыгар табыгастаах сир буолсу. Дьааҥы саҕаланыытыгар турар буолан уонна бөһүөлэк аннынан дьэҥкир, ыраас уулаах Тумара үрэҕэ устара бары өттүнэн дьон таптаан сылдьарыгар, айылҕа араас дьиктилэрин көрөрүгэр-билсэригэр, балыктыырыгар үчүгэй. Кэлиҥҥи сылларга ону таба көрөн уонна энтузиаст санаалаах, предприниматель дьон санааларын түмэн үлэлэһэннэр, араас сирдэртэн туристар орох тэбэр, истиһэн кэлэр буолбуттар. Өргөстөөх хайалар, халлаан ньуурун курдук ыраас, дьэҥкир тааҥ уута ыраахха диэри килэччи тоҥон “сүүрүҥ-көтүҥ, дуоһуйуҥ” диэбиттии угуйа тураллара, кырдьыга да дьону тардыан тардар. Аны үрэххэ, чугастааҕы күөллэргэ муус аннынан балыктааһын, эмиэ туһугар туспа туризм биир көрүҥүнэн биллибитэ ыраатта. Манна биир улахан  диэххэ сөп дуу, Сиэгэн Күөл киин сирдэртэн чугаһа буолар эбит диэн көрүөххэ сөп. Төһө да ыраах курдук санаабыппыт иһин, толкуйдаан көрдөххө, Сиэгэн Күөл уонна Өлүөнэ эбэ уҥа кытылыгар турар Батамай бөһүөлэгин икки арда 90 км. Билигин манна киэҥ-куоҥ кыһыҥҥы суол анньыллар буолбут, улахан массыыналар быыстала суох Эндыбалга, Сэбээҥҥэ субуһа айанныыллар. Оттон Батамайтан Нам Түбэтигэр диэри бу турдаҕа дии. Холобура, биһиги УАЗ массыынанан айанныырбытыгар, Дьокуускайтан сарсыарда 6 ч турунан баран, күнүс 12 ч. ааһыыта номнуо Сиэгэҥҥэ чээйдии олорбуппут. Аны суол бу маршрутун тухары тыал-тибии, Сангаарга тиийэр өрүс устун барар суолугар хааччахтыырын курдук, улаханнык моһуоктаабат эбит. Ону биһиги төннөрбүтүгэр биллибит. Сангаарга барааччылар тибии түспүтүн истэн тохтоон хоно хаалбыт буоллахтарына, биһиги Дьокуускайга барааччылар туох да хааччаҕа суох түүннэри айаннаан кэлбиппит. Кылаабынайа, транспорын туругуттан тутулуктаах.

Дьокуускайтан чугаһынан маннык биир сиргэ хайа уонна намтал утарылаһар, ураты  айылҕалаах сир суоҕа буолуо. Аны  Сиэгэн Күөл киин улуустар нэһилиэктэриттэн атын укулааттаах түөлбэ быһыытынан эмиэ үгүстэри интэриэһиргэтиэн сөп. Туризмы сайыннарыыга Сиэгэн бу уратыта олохтоох дьон дохуот киллэринэригэр туһалыан сөп эбит диэн көрдүм. Дьэ, онно инвестиция уган, сөптөөх предприниматели туруоран, транспорт схематын оҥорон, программаларга киирсиэххэ сөбө буолуо.

Сиэгэн Күөлгэ өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын десаннарыгар “Дабаан” хаһыат элбэх общественнай корреспонденнара, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэ маассабай иһитиннэрэр  средстволарыттан балайда элбэх бэрэстэбии­тэл кытынна уонна сырдатта: “Ил Түмэн”,   «Кыым», «Якутск вечерний» хаһыаттар, “Саха» НКИК, «Якутия 24» ТВ канал, «Россия» ВГТРК уонна Сангаартан, Дьокуускайтан туристар.Кинилэр кулун тутар 22 күнүгэр олохтоох кулуупка нэһилиэнньэни кытта көрүстүлэр уонна туспа программанан “Тыа сирин суруналыыстыката уонна бэчээтэ. Улуус олоҕун үйэтитээччилэр» диэн семинар ыытылынна. Манна сүрүн иһитиннэриини “Дабаан” хаһыат кыл. эрэдээктэрэ  Виктор Эверстов, “Саха сирэ” хаһыат бэтэрээн суруналыыһа Милан Афанасьев оҥордулар. Бу десант кэмигэр биир бэлиэ бэтэрээни кытта көрсүһүү, билсиһии үгүстэргэ умнуллубат өйдөбүллэри хаалларда, саҥа санаалары сахта. Ол киһинэн, аҕыйах хонуктааҕыта 85 сааһын туолбут ытык кырдьаҕас,  “Дабаан” хаһыат общесвтеннай корреспондена, Кэбээйи улууһун бочуоттаах гражданина, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Никифор Дмитриевич Терехов буолла. Кини бу икки күн устата эдэрдэргэ үгүс сүбэни биэрдэ, элбэх былааннарыттан үллэһиннэ уонна уһун үйэлэнии курдук билигин үгүстэр интэриэһиргиир боппуруостарынан лекция аахта, холобурдаан көрдөрдө.

Сиэгэҥҥэ сырыы иккис күнүгэр десант кыттыылаахтара икки-үс хайысханан арахсан үлэлээтилэр. Олортон биир саамай ыарахан уонна сылаалаах хайысханан Чекистэр чыпчаал­ларын диэн туруору хайаны дабайыы буолла. Бу хайаҕа Сиэгэнтэн 10 км тэйиччи, Сэбээн Күөллүүр айан суолунан бардахха чугаһыыгын. Хайа чыпчаалыгар тиийиэххэ диэри 4 арыый үрдээн иһэр хайаны дабайан таҕыстаххына тиийэҕин. Хайа муора таһымыттан 1300 миэтэрэ үрдүктээх, хайа да өттүттэн көрдөххө олус көнө, киһи оҥорбутун курдук пирамида быһыы. Дьэ бу чыпчаалга десантан 18 киһи буолан дабайдыбыт. Мин курдук бэлэмэ суох киһиэхэ,кырдьыга да, сылаалаах, сорох сиринэн олус ыарахан тахсыы диэн бэлиэтиэххэ наада. Дабайар бөлөхпүт тэрээһиннээх буолан  уонна бэйэ-бэйэни өйдөһөммүт, болдьохтоох кэми тутуһан таҕыстыбыт. Биир бэйэм чыпчаалга тахсан “Ил Түмэн”  хаһыат былааҕын тэниччи тутан туран, уруйдаан-айхаллаан, сатыырбынан алгыс түһэрэммин, туруоруммут сорукпун толордум диэн үөрүү өрөгөйүн биллим.

Дабайыыбыт үчүгэйдик уонна ситиһии­лээхтик түмүктэнэригэр тахсыыны салайбыт Данил Каратаев өҥөтө улахан буолла. Кини бу хайаҕа тахсыыны 2009 сыллаахтан саҕалаан, 10 сыл устата элбэх турист бөлөҕө дабайыытын тэрийбит. Бэйэтэ туспа ИП буолан оннук тэрээһин үлэни ыытар, эрдэттэн кэпсэтии ыытан, транспорт, түһүү-хонуу, аһылык боппуруоһун быһаарар. Билигин маннык туризмҥа дьон интэриэһэ улаатан, хайа анныгар анал база тутар, табыгастаах схема оҥорор былааннааҕын биллибит. Аны туран, түмүккэ, дабайбыт дьону барытын мунньан, үөрүүлээх чаас ыытан, Чекистэр чыпчааллара хайаны дабайыыга кыттан, хайа чыпчаалыгар таҕыста диэн анал туоһу суругу туттардылар. Дабайыыга кыттыбат дьоҥҥо аллараа күөллэринэн сылдьан муус аннынан спиннининэн балыктааһыны тэрийэллэр. Биһиги бөлөхпүтүттэн хас да киһи итинник балыктаан, күннэрин үөрэ-көтө атаардылар.

* * *

Сиэгэн Күөлгэ сырыыбытыгар улахан көмөнү оҥорбут, өйөөбүт дьоҥҥо: “Кировскай эбээн национальнай нэһилиэгэ” МТ баһылыга Максим Алексеевка, олохтоох оскуола директорыгар Афанасий Захаровка уонна бары тэрээһиннэргэ кыттыбыт Сиэгэн Күөл олохтоохторугар махталбытын тириэрдэбит. Ону кытта, суруналыыстар десаннарын тэрийбит, интэриэһинэй бырайыак салайааччытыгар, “Дабаан» хаһыат кылаабынай   эрэдээктэригэр Виктор Эверстовка махталы кытта, эрэдээксийэ коллективыгар инникитин өссө ситиһиилээх үлэни, саҥаттан саҥа чыпчааллары ылан иһэллэригэр алгыспытын аныыбыт.

Алексей МАТВЕЕВ