Саха сирин бастакы учуона й-химига

Кулун тутар 27 күнүгэр Дьокуускай куорат Ленин проспегын уонна Петровскай уулуссатын быһа охсуһууларыгар турар Саха сиринээҕи научнай Киин дьиэтин таһыгар Саха сирин бастакы учуонай-химига, биологическай наука бастакы доктора уонна профессора, РСФСР уонна САССР наукатын үтүөлээх деятелэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна Алексей Дмитриевич Егоров төрөөбүтэ 120 сылыгар аналлаах тэрээһин — миитин ыытылынна.

Бу бэлиэ датанан сибээстээн, тэрээ­һиҥҥэ СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Александр Жирков уонна парламент депутаттара кыттыыны ыллылар.
Александр Николаевич Жирков нау­каҕа сүдү кылаатын киллэрбит, сахалартан бастакы улахан учуонайга өйдөбүнньүк дуоска анныгар ыытыллыбыт миитиҥҥэ, мустубут дьоҥҥо туһаайан тыл эттэ уонна сибэкки дьөрбөтүн уурда.
Тиит-арыылар былыр-былыргыттан үөрэххэ, билиигэ, наукаҕа күүстээх тардыһыылаахтар. Байаҕантайдар буолла да, хайаан да Тиит Арыы диэччилэр. Ол билиҥҥэ диэри бара турар. 20-с үйэ саҕаланыытыгар Тиит Арыы ыччаттара наукаҕа, үөрэххэ тардыһыылара билиҥҥэ диэри дуорааннанан биллэр диибит. Ааҕылларынан, Тиит Арыыттан төрүттээх 20-чэ биллиилээх учуонай, поэт, суруйааччы баар. Олор истэриттэн Алексей Дмитриевич Егоров биир ураты чаҕылхайдара буолар. Кини улахан учуонай, науканы үөрэтии-чинчийии тэрийээччитэ, уопсастыбаннай деятель. Ону кытта педагогическай наука доктора Егор Петрович Жирков, ХИФУ доктордара Иван Константинович Колодезников, Иван Яковлевич Егоров уонна да атыттар, бары Тиит Арыыттан төрүттээхтэр. Билигин манна кэлэн турар Сиэн Кынат эмиэ Тиит Арыыттан тардыылаах.

Алексей Дмитриевич биология, химия наукаларын салаатыгар үөрэнэн, билиилэнэн тахсыбыт, саҥа научнай хайысха сайдарыгар олук уурбут киһибит. Саха сиригэр бу хайысханан научнай үөрэтиини төрүттээбитэ. Билигин кини саҕалаабыт научнай оскуолата салгыы утумнанан сайдар. Бүгүн манна наука доктора Никита Гаврильевич Соломонов кэлэн турар.
Алексей Дмитриевич Егоров оччолорго сахалар үөрэппэтэх, билбэтэх эйгэлэрин үөрэтиигэ, чинчийиигэ Дмитрий Дмитриевич Саввинов, Николай Николаевич Сазонов, Мярикянов курдук эдэр учуонайдары тардан, Саха сиригэр биологическай, химическэй наукаларга уонна биохимия хайысхатынан улахан суолталаах арыйыылар оҥоһуллубуттара.
Бүгүн манна Бээрийэ, Тиит Арыы, Уус-Алдан дьоно, учуонайдар, Саха сирин уопсастыбаннаһа мустан, Алексей Дмитриевич лоп курдук 120 сыл анараа өттүгэр, лоп курдук ыйыгар, күнүгэр, 1899 сыл кулун тутар 27 күнүгэр төрөөбүтүн бэлиэтээн турарбыт үөрүүлээх.
Биһиги кэнэҕэски ыччаппыт Алексей Дмитриевич Егоров курдук наукаҕа, билиигэ тардыһыылаах буоллун. Урукку көлүөнэ курдук үөрэҕи, билиини ылынан, өрө дабайан истиннэр диэхпин баҕарабын. Улуу, чаҕылхай дьоммут ааттара норуокка ааттана турдуннар.

А.Д. Егоров олоҕун суолуттан

1899 сыл кулун тутар 27 күнүгэр II Байаҕантай нэһилиэгэр Чулууда алааска төрөөбүтэ. Баайаҕа народнай оскуолатын бүтэрээт, Дьокуускайга 2 кылаастаах оскуо­ла бэлэмнэнии кууруһугар үөрэнэ киирэр. 1920 с. Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрэн, Баайаҕа оскуолатыгар учууталлыыр. 1921-1926 сс. Тандаҕа оскуола сэбиэдиссэйинэн, 1923-1928 сс. Кириэс-Халдьаайы оскуолатыгар учууталынан үлэлиир. Салгыы Иркутскайдааҕы индустриальнай-педагогическай институту, Илин Сибиирдээҕи государственнай университет аспирантуратын бүтэрэр.

1933 с. дойдутугар кэлэн, геолого-разведочнай трест химическэй лабораториятыгар 2 сыл сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Хайа инженерэ И.С. Ловрилыын Абалаах бадараана эмтээҕин туһунан научнай арыйыы оҥороллор. Москватааҕы государственнай университет аспирантуратын үөрэнэн бүтэрбитэ. “Применение сульфосалициловой кислоты в анализах по определению малых количеств железа и разделению групп металлов с помощью комплексов сульфосалициловой кислоты” диэн тиэмэҕэ химическэй наука кандидатын диссертациятын 1938 сыллаахха ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
Кини Дьокуускайдааҕы учительскай, педагогическай институттарга химия предметин преподавателинэн, естественнай факультет деканынан, биология кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. ССРС Наукаларын Академиятын Дьокуускайдааҕы филиалын химическэй лабораториятын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1949-1951 сылларга Москваҕа ССРС Наукаларын Академиятын А.Н.Бах аатынан биохимия институтун аспирантуратыгар үөрэнэр. 1951 сыллаахха Москваҕа “Аскорбиновая кислота и каротин во флоре Якутии” диэн темаҕа биологическай наука докторын диссертациятын көмүскээбитэ.
Сахаттан бастакы биохимия профессора. 150-ча научнай үлэ, 8 кинигэ, 30 илиинэн суруллубут үлэ, хаһыаттарга 50 ыстатыйа, 62 научнай ыстатыйа уонна элбэх научнай-популярнай брошюралар, научнай кинигэлэр уонна монографиялар ааптардара. “Үлэ Кыһыл Знамята”, үс төгүл “Бочуот Знага” уордьаннарынан, “1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Алексей Дмитриевич 1970 сыллаахха өлбүтэ.

Алексей МАТВЕЕВ