Муора кытылыгар тайаан сытар Таймылыырга

Биһиги гражданскай ахтыбыыс күнүн көрсө «Тимир көлөлөөх дьахталлар» гражданскай көҕүлээһини сайыннарар Ассоциация салайааччыта Лена Баишеваны кытта көрсөн кэпсэттибит. Туохтан да чаҕыйбат айанньыт кэрэ аҥардар бу сырыыга 5740 км айаннаан Хотугу Муустаах муора кытылыгар Таймылыырга баран кэллилэр. Кинилэр бу хорсун сырыыларыгар араас дойдуттан кэлбит күүстээх аҥардар курдук Ютуб дьоруойдара буолар баҕаттан пиарданыы буолбакка, ыраах кытыы сиргэ олорор хоту дойду дьонноругар социальнай, гуманитарнай көмөнү оҥорор сыаллаах-соруктаах туруммуттара.

Кэрэ аҥардар бу түмсүүлэрэ 2002 сыллаахха тэриллибитэ. Ассоциация чилиэннэрэ  — ыал ийэлэрэ, эбээлэрэ  буоланнар сүрүн сыаллара-соруктара   —  эйэлээх, чөл, чэбдик олоҕу, олоххо көхтөөх буолууну, өрөспүүбүлүкэҕэ бара турар араас хамсааһыннары, үтүө холобурдары  тарҕатыы, араас социальнай көмөнү оҥоруу уонна пропагандалааһын буолар.

Санатан эттэххэ, кинилэр 2003 сыллаахха «Аан дойду дьахталлара Эйэ иһин!»  девизтээх аан дойдуну массыынанан эргийэн, 2008 сыллаахха М.К.Аммосов төрөөбүтэ 110 сылын көрсө Чаҕылхай Махсыым суолунан Казахстаҥҥа, Киргизияҕа тиийэ айаннаан, 2008 с. IV «Азия оҕолоро» уотун Монголия, Соҕуруу Корея, Япония нөҥүө тиэрдэн, маны таһынан өрөспүүбүлүкэ иһинэн араас улуустарынан араас сыаллаах-соруктаах айаннаан дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллибиттэрэ. Аан дойду эр бэртэрэ толору хааччыллыылаахтык тэринэн, бүтэһик марка внедорожниктарыгар олорон, хас хардыыларын камераҕа устан  айанныыр эбит буоллахтарына, биһиги кэрэ аҥардарбыт УАЗ массыынанан, туундараҕа  ханнык көлө көстөрүнэн айаннаан дьоҥҥо көмө оҥордорбут  диэн олус кытаанах, сылаалаах айаны эт санныларынан уйунан сылдьаллара дириҥ ытыктабылы үөскэтэр.

Кинилэр иккис сылларын  чөл, чэбдик олоҕу тарҕатыыга, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэргэ социальнай көмөнү ыытарга бырайыак оҥорон  Президент гранын ыланнар, бу хайысханан үлэлэрин сүрүннүүллэр.

Ааспыт сылга маннык бырайыагынан Булуҥ улууһун Күһүүрүгэр баран үлэлээбиттэрэ. Эмиэ тыһыынчанан килэмиэтир уустук, суола-ииһэ суох сирдэринэн айаннаан, аара бириискэлэргэ үлэлиир “Камазтаах” суоппардар барыта дьахтар аймах маннык ыраах  айаннаан иһэрин көрсөн, соһуталаан, син этэҥҥэ сылдьан кэлбиттэрэ. Манна Эдьигээнтэн Күһүүргэ дылы баралларыгар  270 км суолтан 70 км эрэ  массыына айанныырыгар арыый чиҥэтиллибит буолан, сүрдээх уустук айан буолбута. Эмиэ туох көлө көстөрүнэн, сорҕотун “Буранынан” айаннаан тиийбиттэрэ.

Быйыл  ыраах Хоту муора кытыытыгар тайаан сытар Таймылыырга айанныыр баҕалаах суол уустугуттан саллан  биллэрдик аҕыйаабыта. Инньэ гынан 5 буоланнар — Клавдия Аянитова, Варвара Кулаковская, Ньургустаана Капитонова, Валентина Шишигина уонна салайааччылара Лена Баишева  «Suzuki Grand Escudo» уонна «УАЗ-Патриот» массыыналарынан ыраах айаҥҥа туруммуттара.  Нарколог-быраас Лилия Неустроева уонна социальнай үлэһит, лектор, общественнай палаата чилиэнэ  Любовь Маркова сөмөлүөтүнэн тиийэннэр бииргэ үлэлэспиттэрэ. Бу дьон бары бэйэлэрин суоттарыгар уоппуска ыланнар, туох да хамнаһа суох дьоҥҥо көмөнү оҥордорбут диэн сыаллаах-соруктаах баран үлэлээбиттэрэ.

Бу туһунан Лена Баишева манныгы кэпсээтэ:

— Дьокуускайтан Үөһээ Бүлүүнэн, Ньурбанан, Сунтаарынан, Өлөөнүнэн  Сааскылаахха диэри биэс улууһу таарыйан 2500 км биэс күн  айаннаан тиийдибит. Үрүҥ Хайаҕа диэри суола үчүгэй этэ, хата, этэҥҥэ Эдьиий Дора арчылаан суолбут арыллан иһэр курдук. Бу кэлин биһиги кэлбиппит кэннэ буурҕа түһэн,  бэл “Камаз” массыынаны хаарынан көмүллүөр диэри типпитин иһиттибит. Манна “Буран” кэлэрин кэтэһэн  икки хоннубут. Дьахтар күнүн Сааскылаахха көрүстүбүт,  олус кэрэ көстүүлээх  сиргэ — Үрүҥ Хайаҕа илдьэн көрдөрдүлэр.  Өлөөн уонна Анаабыр улуустара наһаа сырдык, ыраас куттаах сирдэр эбит дии санаатыбыт. Куһаҕана суохтук дьаһанан да олороллор, дьон да санаата көтөҕүллүүлээҕэ көстөр. Манна промышленность баара бу улуустар социальнай-экономическай сайдыыларыгар, суоллара-иистэрэ үчүгэйигэр, дьиэлэрэ-уоттара барыта таас тутуулар буолан,  сүрдээх улахан оруоллаах эбит дии санаатыбыт. Бу кыахтаах сир баайын хостуур тэрилтэлэр улуустарга да көмөлөрө кырата суох эбит.

Сааскылаахха икки хоммуппут кэннэ Таймылыыр баһылыга Афанасий Андросов 5 “Бураны” илдьэ кэллэ, биһиги аҕалбыт таҥаспыт ыраах айаҥҥа барсыбат диэн буолла, атын халыҥ түү таҥаһы кэтэртилэр. Уонна “Буран” сыарҕатыгар таба тириитэ хайыылаах кибиткаҕа киллэрэн сытыаран кэбистилэр. Онон мантан салгыы нэлэмэн туундара устун муораны кыйа 360 км дьэ Таймылыырбытыгар айаннаатыбыт. Бу этэргэ дөбөҥ, дьэ кытаанах айан буолла, 16 чаас устата “Буран” сыарҕатыгар иҥнэл-таҥнал түһэммит сыккырыыр тыыммыт эрэ тиийдибит. Аара тохтоон иттэр да, аһыыр да сир суох, харах ыларын тухары киэҥ нэлэмэн туундара. Биир хаартыскаҕа аара тоҥ дьиэҕэ киирэн кырыаран олорорбут көстөр. Манна тоҥ балык сиэн баран салгыы айаннаатыбыт.

Таймылыыр киинтэн олус ыраах ойуччу сытар, суола-ииһэ суох дойду буолан, дьон да олоҕун таһыма олус уустук эбит. Интернет олус бытаан, компьютер ыал аайы баар буолбатах. Астара-таҥастара да хас эмит төгүл ыарахан сыаналаах. Былыр 60-70-с сылларга тутуллубут  туох да хааччыллыыта суох уопсай дьиэлэргэ олороохтууллар. Киин ититэр ситимнэрэ да киһилии сылыппат буолан, хантан эрэ мас булунан эбии оттуналлар. Бырабыыталыстыба вертолетунан кэллэҕинэ да, аҕыйах чаас мунньахтаан баран  көтөн хаалаллар дииллэр. Олохторугар туох да улахан уларыйыы тахсыбат буолан, ону да улаханнык эрэммэт буолбуттар. Социальнай кыһалҕалара наһаа элбэх эбит гынан баран, туох чэпчэтии, граннар, бырайыактар баалларын олох билбэттэр. Саатар Тиксииттэн специалистар биир эмит нэдиэлэ кэлэн дьиэлэрин, сирдэрин регистрациятыгар, социальнай боппуруостары быһаарсыыга үлэлээн бараллара буоллар. Олорор дьиэлэрэ барыта докумуоннара ситэтэ суох, онон эргэ дьиэлэри көһөрүү, саҥа дьиэни туттууга субсидия эҥин курдук улахан программаларга да хапсар кыахтара суох.

Иккиһинэн, биир улахан кыһалҕалара  — балыксыттар, булчуттар лицензиялара тиийбэт, бырааптарын да ситэ билбэттэр.

Салгыы Клавдия Аянитова кэпсиир:

— Мин фермер идэлээхпин, бултуурбун да сөбүлүүбүн. Онон булчут киһи быһыытынан балыксыттары, булчуттары кытта көрсөн кэпсэттим.  Олохтоохтор сүрүн дьарыктара – балыктааһын уонна аҕыйах бюджет үлэһитэ бааллар.  Атын тугунан да ииттинэн олорор кыахтара суох, сүрүн  дьарыктара балыктааһын эрэ, муора үрдүгэр олорор дьон уонна тугунан дьарыктаныахтарай? Манна квоталара букатын кыра бэриллэр эбит. Бу биригэдьиир дьонун хамнастыан наада, дьиэ кэргэттэрин аһатыахтарын наада. Бу квоталарыттан аһары бардылар да ыстараап бөҕөтө дииллэр. Онон балыктарын ыытан атыылыыр да кыахтара кыра,  сииллэригэр эрэ ылаллар. Бу кытаанах усулуобуйалаах дьону бары өттүнэн кыһарыйыы курдук. Онон сокуон бу дьону бары өттүнэн көрөн, төрүт дьарыктарынан ииттинэн олорор дьону  квотанан аһары хааччахтаабаттарын курдук гына көмүскүөн наада дии саныыбын. 600 киһи олороруттан бэркэ буоллар 100-кэ эр дьон баара буолуо. Ол атыыга аҕалалларыгар да төһөлөөх элбэх ороскуотунан, уматыгы бараан кэлэллэрин киһи сэрэйэр.

Дьиэлэринэн сылдьан эмиэ үлэ­лээтибит, саамай саллыбыппыт диэн, дьиэлэригэр уот проводтара эргэрэн сыгынньах кэриэтэ салыбыраан тураллар. 12-лии квартиралаах мас дьиэлэр баһаарынай өттүнэн олус кутталлаах балаһыанньаҕа олороллор эбит.

Лена Баишева:

— Бу тиийэн 5 күн үлэлээтибит, баар тэрилтэлэргэ — балыыһаҕа, оскуо­лаҕа оҕолору кытта көрсөн, култуура тэрилтэлэригэр сылдьан, спортсаалаҕа нэһилиэнньэни мунньан лекция ааҕан, дойдубутугар туох үлэлэр бара туралларын , чөл олох, арыгыттан аккаастаммыт нэһилиэктэр  үтүө холобурдарын көрдөрөн-иһитиннэрэн кэпсээтибит. Маны таһынан биһигини кытта кэлсибит  нарколог-быраас дьону көрөн-истэн, бэсиэдэ ыытан, эмтээн уопсайа 28 киһи практическай көмөнү ыллылар. Таймылыырга 600-кэ киһи олорор. Биһиги  15 кыаммат, элбэх оҕолоох ыалга тутуу матырыйаала ылан ыыттыбыт, аҥардас айанын ороскуота 170 тыһ. Ол “Камазпыт” суол куһаҕан буолан, аара алдьанан турар.

Баһылыктара Афанасий Андросов эдэр, дьонугар кыһаллар, куһаҕана суох салайааччы, ол гынан баран ыраах тайаан сытар нэһилиэк кыһалҕата олус элбэх буолан үлэлииригэр уустук. Ыччаттара сүрдээх сэргэхтэр, эдэр учууталлар киин сиргэ тардыһаллар гынан баран, патриот санаалаах буоланнар, дойдубутуттан бардахпытына ким оҕолору үөрэтиэҕэй диэн көспөккө олоробут дэһэллэр. Манна дьон балыктыырыгар хааччахтаабакка усулуобуйа тэрийэн, балыгы астыыр анал сыах арыллара буоллар, дьон да үлэлээх буолуо эбит, бородууксуйаларын да батаралларыгар табыгастаах усулуобуйа үөскүөн сөп. Урукку курдук муора суола суох буолан, аҕыйах таһаҕас тиэллэн ким да кэлиэн баҕарбат. Онон хоту дойду хоһуун дьонноругар, маннык арыыланан хаалбыт ыраах сытар нэһилиэктэргэ туох эмит анал программа оҥоһуллан үлэлиэн наада эбит.