Норуот интэриэһин көрөн

Тутуһан туран албыннатыы диэн дьэ ол этэ

1993 сыл ахсынньытыгар бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн быыбара ыытыллан, 1994 сыл тохсунньутугар маҥнайгы тэрээһин сиэссийэтэ саҕаланар. Ил Түмэн Өрөспүүбүлүкэ (үөһээ) уонна Бэрэстэбиитэллэр (аллараа) палааталардаах тэриллэр.

Егор Михайлович Ларионов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата уонна бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ, иккис ыҥырыылаах Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, РФ Бэдэрээссийэ Сэбиэтин чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэриниэтин туһунан дэкэлэрээссийэҕэ, Конституциятыгар (Төрүт сокуонугар), өрөспүүбүлүкэ уонна Арассыыйа икки ардыларыгар түһэрсиллибит Федеративнай дуогабарга, саҕаланыаҕыттан тиһэҕэр диэри ырытан оҥорсубут, салайсыбыт, олоххо киллэрсибит дьоннортон биирдэстэрэ. Егор Михайлович өрөспүүбүлүкэтин уонна норуотун интэриэстэрин өрө тутан үлэлээбит халбаҥнаабат бириинсиптэрдээх ботуруйуот.

Ил Түмэн тэриллибит бэлиэ күнүгэр кини кэпсээнэ, ахтыыта өссө ордук улахан суолталанар. Хата, ону хаһыат иэнэ кыайан «уйар» кыаҕа суох. Егор Михайлович 2012 сылга бэлитиичэскэй мемуар киэбинэн таһаартабыт «Олох кырдьыга» дьоһуннаах кинигэтигэр толору суруллан турар. Урут суруллубут суоруллубатаҕын да иһин, атах тэпсэн олорон кэпсэтэр хаһан баҕарар ордук күндүтүнэн, бу дьоһун киһи бүгүҥҥү кэпсээнин ааҕааччыларга тиэрдэргэ соруктанабын. Ол-бу буолар-буолбат ыйытыыларынан мэһэйдэһэ сатаабатым. Хаһан баҕарар санаатын толору уонна кырдьыктаахтык этэр көнө сүрүннээх киһинэн биллэр.

Улахан былаас «оонньуута»

— Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн быыбарын иннинэ икки ый Москубаҕа лигиччи олорон, Арассыыйа Конституциятын ырытан оҥорууга үлэлэспитим. Кэллиэгэм, табаарыһым өрөспүүбүлүкэ Конституционнай суутун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта А.Д.Петраковтыын көстүүнэй кыараҕас хоһугар бииргэ олорбуппут. Манна биир түгэни ахтан ылыахпын наада. Үлэбит-хамнаспыт үмүрүйэн, улахан Конституционнай мунньахха дьүүлгэ туран уонна бигэргэтиллэн,  1993 сыл ахсыньы 12 күнүгэр ыытыллыахтаах норуот куоластааһыныгар киллэриллибитэ. Арассыыйа субьектарын салайааччылара, дьокутааттара, конституционнай хамыыһыйа чилиэннэрэ, оробуочай бөлөхтөрө, уопсастыбаннас киэҥ бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах улахан мунньах ыытылынна. Бэрэсидьиэн Борис Ельцин түмүк оҥордо. Этиитин бүтүүтүгэр саамай суолталаах уонна бириинсиптээх боппуруоска — Федеративнай дуогабар саҥа ылыллыахтаах Конституция иккис чааһыгар киирэн, Конституция күүһүн ылыныахтаах уонна инникитин туһалыахтаах балаһыанньатыгар тиийэн — Федеративнай дуогабар Конституцияҕа иккис чааһынан киирбэтин туһунан этэн саайда. Ол быһаарыытын дуогабар балаһыанньалара Конституцияҕа онто да суох баалларынан «ытаһалаан» биэрдэ. Суугунаһыы буола түстэ, онтон-мантан саҥалар иһиллитэлээн бардылар. Ельцин үчүгэй үлэ иһин махтанаат, мунньаҕы сабан, тахсан барда. Тутуһан туран албыннатыы диэн дьэ ол этэ.

Конституция ити «дьөлөҕөһүнэн» туһанан, кэлин хайа талбыттарынан Федеративнай дуогабар балаһыанньаларын дьиҥ толору үлэлэппэтэхтэрэ. Эбиитин  Конституционнай суут  уурааҕын таһаартаран, Федеративнай дуогабар Конституцияны утарбат эрэ балаһыанньалара туттуллаллар диэн, субьектар илиилэрин-атахтарын кыаһылаан кэбиһии тахсыбыта.

Москубаҕа үлэлиир ити кэммэр, дойдубуттан Намтан көҕүлүүр бөлөх аатыттан Ил Түмэн быыбарыгар хандьыдаатынан турарга сөбүлэҥмин көрдөөн тэлэгирээмэ кэлбитэ. Сөбүлэҥмин биэрбитим.  Быыбарга куолас 86%-нын ылбытым.

Кэллиэгэлэрин итэҕэллэрин 100% ылан

Тэрээһин сиэссийэҕэ палааталар бэрэссэдээтэллэрин  талыы боппуруоһа турбута. Бэрэсидьиэн Михаил Николаев таһаарбыт ыйааҕынан, Өрөспүүбүлүкэ палаататын салайааччытынан вице-бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров анаммыт этэ. Конституцияны утарар бу ыйааҕы дьокутааттар сорунуулаахтык утарбыттара. Былаас мин кандидатурабын сөбүлээбэтин үрдүнэн, уопуттаах парламентарий Дмитрий Попов миигин туруорбутун дьокутааттар Андрей Кривошапкин уонна Артур Алексеев өйөөннөр, куоластааһыҥҥа киллэрбиттэрэ. Дьокутааттар Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар мин туһабар 100% куоластарын биэрбиттэрэ. Кэллиэгэлэрим өттүттэн итинник үрдүк итэҕэли тус бэйэм 12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ дьокутааттыыр кэммэр, өрөспүүбүлүкэ сүбэриниэтин туһугар, Төрүт сокуонун, Федеративнай дуогабары ырытан оҥорууга көхтөөхтүк кыттыспыт үлэм түмүгүн сыанабылын быһыытынан ылыммытым.

Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн оччолорго дойду үрдүнэн бүрүүкээбит ураты уустук бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй быһыыга-майгыга тэриллибитин уонна үлэлээбитин, туох-ханнык иннинэ  учуоттаан, сыаналаан көрүөххэ наада. Арассыыйаҕа бэрэсидьиэн уонна Үрдүкү Сэбиэт күөнтэһиилэрэ тааҥкаттан ытыалааһынынан түмүктэммитэ. Уопсайынан ыллахха,  90-с сыллар усталарын тухары бэлитиичэскэй күөнтэһиилэр салҕанан барбыттара. Арассыыйа эрдэтээҕи уонна хойукку историяларын билэр киһиэхэ, ити утарыта харсыылар улахан соһутууну үөскэтиэхтэрэ суоҕа. Сэбиэскэй Сойуус улуу импиэрийэ этэ, оттон Арассыыйа кини утумнааччыта буолар. Туох да айылаахха дьигис гыныа суох бэйэлээх сымара таас курдук держава, эргэрбит туой көһүйэлии хампы ыстаныыта, оттон Арассыыйа төрдүттэн саҥа суолу тутуһан, оннун-тойун булуна сатааһына хайдах да долгуна, дьалхаана суох буолуон сатаммат этэ.

Итинник балаһыанньаҕа, дойду киинигэр уонна үрдүкү былааһын иһигэр тахсыталыыр араас мөлтөх көстүүлэр, мөккүөрдэр, утарыта харсыылар, чиэһинэйэ суох бэлитиичэскэй оонньуулар, о.д.а. түктэри түбэлтэлэр, кимтэн да туохтан да тутулуга суох, аарыма дойду бары субьектарыгар уонна провинцияларыгар араас куормалары ылынан хатыламмыттарыгар киһи дьиктиргиирэ эмиэ суох. Этэргэ дылы, тойоттор охсустахтарына, тиһэҕэр ким төбөтө көтөн хаалыаҕа өссө биллибэт эбээт. Өрөспүүбүлүкэбитигэр былаас салааларын ортотугар өйдөспөт буолуу, мөккүөр эмиэ баара. Ол эрэн, оннук быстах түгэннэр биһиэхэ хаһан даҕаны унньуктаах өстөһүүлээх, эккирэтиһиилээх, өһүөннээх хардарыта сыһыаннаһыыга кубулуйбатахтара. Үлэ бэрээдэгинэн быһаарсан, тиһэҕэр сөбүлэһиигэ син биир тиийиллэрэ.

Дьокутааттар Төрүт сокуонунан салайтараллар

Ситэриилээх былаас барылааманы аҥаардас сокуону таһаарар уорган быһыытынан көрөргө дьулуспута. Саҥа тэриллибит барылааман боломуочуйалара улаханнык сарбыллыбыттара онно көстөн тахсыбыта. Икки палаата дьокутааттарын холбоһуктаах мунньахтара Төрүт сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр боппуруоһу туруорбуттара. Биллэрин курдук, Төрүт сокуон өссө Үрдүкү Сэбиэт саҕана ылыллыбыта уонна уларытыылар, эбиилэр киллэриллибэккэ хаалбыттара. Онон, 1994 сыл тохсунньу 26 күнүгэр ыытыллыбыт барылааман бастакы сиэссийэтигэр Төрүт сокуоҥҥа аан маҥнайгы уларытыы киллэриллэн, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн)» диэн анал аат баар буолбута.

Сотору кэминэн Төрүт сокуоҥҥа уларытыылары киллэрии наадата өссө тирээн кэлбитэ. Ол курдук, 1994 сыл муус устар 22 күнүгэр «Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) туһунан» конституционнай сокуон ылыллыбыта. Бу сокуон балаһыанньатын сүрүн өрүттэринэн буолаллар: Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) норуот, быыбардааччы талбыт былааһа. Эрдэ үгүс мөккүөрү үөскэппит Ил Түмэн хонтуруоллуур боломуочуйата, бу сокуон бастакы ыстатыйатыгар суруллубута. Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) урукку Үрдүкү Сэбиэт быраабын салҕаан ыытыахтааҕа чопчуламмыта. Ол аата Үрдүкү Сэбиэт ылбыт сокуоннара, дьаһаллара үлэлиэхтээхтэр. Ыыппыт бэлиитикэтэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннаһын бигэргэтиигэ ылыммыт Төрүт сокуона, сүбэринитиэт туһунан дэкэлэрээссийэтэ, кэккэ сокуоннара юридическай күүстэрин сүтэрбэттэрин туһунан этиллибитэ. Үрдүкү Сэбиэт ыыппыт бэлиитикэтэ бүттүүнэ Судаарыстыбаннай Мунньахха (Ил Түмэҥҥэ) сүктэриллибитэ. Бу барыта Төрүт сокуоҥҥа киирбитэ.

Палааталар бэрэссэдээтэллэрин ыстаатыстара тэҥ. Палааталар функциялара, кэмпитиэнсийэлэрэ туһунаннар этэ. Өскө икки палаата уопсай тыл булбатахтарына, ол боппуруос холбоһуктаах мунньаҕынан быһаарыллара. Бэрэстэбиитэллэр палааталара (бэрэсс. Афанасий Илларионов) сүрүннээн экэниэмикэ, култуура, үөрэх, социальнай боппуруостары хабан үлэлиирэ. Ону таһынан, палаата сорох сокуоннары бэлэмниир, ылынар, өрөспүүбүлүкэ  салалтата ыытар  ис уонна тас бэлиитикэлэрин сүрүннэһэр, судьуйалар дьыалаларын көрөн, бэрэсидьиэҥҥэ сөбүлэҥи биэрэр, сорох салайар каадыр боппуруоһугар бэрэсидьиэҥҥэ сөбүлэҥин биэрэр  о.д.а. боломуочуйалардааҕа.

Өрөспүүбүлүкэ палаатата бэрэсидьиэн, бырабыыталыстыба, конституционнай суут тустарынан конституционнай сокуоннары ылар, бырабыыталыстыба састаабын, бэрэссэдээтэлин, кини солбуйааччыларын, тутаах миниистирдэри анааһыҥҥа, бэрэсидьиэн этии киллэриитинэн, сөбүлэҥин  биэрэр функциялардааҕа. Бюджет, үп-харчы, кирэдьиит боппуруостарыгар, нолуок бэлиитикэтигэр сыһыаннаах сокуоннары бүтэһиктээхтик ылынара. Өрөспүүбүлүкэ палаатата ураты түбэлтэлэргэ бырабыыталыстыба салалтатын тохтотор, бэрэсидьиэҥҥэ импичмент биллэрэр күүстээх боломуочуйалаах былаастаах этэ. Маны таһынан, Конституционнай суут уонна Үрдүкү суут судьуйаларын бигэргэтэрэ. Бу үрэллибит урукку Үрдүкү Сэбиэт функциялара этилэр. Кэлин бэдэрээлинэй былаас ити боломуочуйалары былдьаабыта.

«Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн Төрүт сокуоҥҥа олус улахан уларытыылары киллэрэн, бэйэтигэр аһара түһүүлээх боломуочуйалары ылыммытын туһунан» оччолорго тыл-өс кыараҕас эргимтэ иһинэн тарҕана сылдьыбыттаах. Итинник тыл-өс туохтан төрүөттээҕэ, туох сыаллааҕа-соруктааҕа үчүгэйдик өйдөнөр. Норуот итинник тылы-өһү ылымматаҕа, дьокутааттарга буруйдуур-сэмэлиир саҥаны-иҥэни иһитиннэрбэтэҕэ. Дьокутааттар бэйэлэрин тустарыгар уонна туһаларыгар тыҥырах харатын да саҕаны сурумматахтара. Ол курдук, ордук-хоһу боломуочуйалары эмиэ ылымматахтара. Төрүт сокуон тугу этэринэн салайтаран, норуот интэриэһин көрөр сокуоннары ылынан, уустук бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй быһыыга-майгыга чахчы күүрээннээхтик үлэлээн ааспыттара.

Территория мөккүөрэ, олохтоох салайыныы

12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт дьокутааттарын саҕаттан, чуолаан бырамыысыланнай улуустар дьокутааттара туохха эрэ сөбүлэспэтилэр да, олорор уонна үлэлиир территорияларын атын чугастааҕы эрэгийиэннэр састааптарыгар холбуур туһунан суоһурҕанар этилэр. Сүрүннээн сахалар олорор улуустарыгар нэһилиэктэри былдьаһыы  үгэһэ олохсуйуох курдук буолан барбыта. Итилэр олоххо киириилэрэ кыаллыбатаҕын да иһин, дьон өйүн-санаатын куһаҕаҥҥа күүркэтэр, өрөспүүбүлүкэ олоҕор охсууну таһаарыан сөптөөх өй-санаа тарҕаныытын бохсор сыалынан, «өрөспүүбүлүкэ (судаарыстыба) кыраныыссата тыытыллыбатын, халбаҥнаабатын уонна эппиэтинэс туһунан» сокуону ылбыппыт.

Олохтоох салайыныы бириинсиптэрин туох да хонтуруола суох эмискэ быраактыкаҕа олохтооһун туһунан уустуктары үөскэтиэн сөптөөҕө. Ол иһигэр улуустар икки ардыларыгар нэһилиэктэри былдьаһыы үгэстэрэ хаттаан күөрэйэн кэлиэхтэрин сөп этэ. Ол саҕана бэдэрээлинэй сокуонунан, олохтоох салайыныыны киллэрии боломуочуйата субьектарга бэйэлэригэр бэриллэллэрэ. Ил Түмэн ылыммыт сокуонунан, улуустарга, улахан куораттарга судаарыстыбаннай былаас оннунан хаалбыта, олохтоох салайыныы нэһилиэктэр таһымнарынан барбыта.

Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын кэлэктиибинэй тутулун эһии күүстээх куһаҕан содулламмыта мэлдьэһиллибэт чахчы. Улахан кутурҕаннааҕа, ол куһаҕан содултан билиҥҥэ диэри тыа хаһаайыстыбата уонна тыа сирэ, кини дьоно-сэргэтэ өрүттэ иликтэр. Тыа сирин дьоно тирэхтээх үлэтэ суох уонна онтон сылтаан бастайааннай дохуота суох буолуута итинтэн саҕаламмыта. Киин былаас бэлиитикэтигэр сөп түбэһэр баҕаттан, улахан толкуйа суох баары, олохсуйбуту, үлэлии турары сүр түргэнник ыһан кэбиһии хомолтолоох холобура ол этэ. Саха норуотун дьылҕатын уонна кэскилин таарыйар бу дьоһуннаах боппуруоска, тутуу былдьаһар кэриэтэ тиэтэйбэтэхпит эбитэ буоллар, дьоммут-сэргэбит балачча туруктаах буолуохтара хааллаҕа диир курус санаа эрийэр.

Өрөспүүбүлүкэни абыраабыт сокуон

Итинник этэрбин ытаһалаан биэриим. Судаарыстыбаннай Дуумаҕа «Күндү металлар уонна күндү таастар тустарынан» сокуон барыла оҥоһуллан баран, үс сылы быһа соһулла сылдьыбыта. Арассыыйа бырабыыталыстыбата, бэйэтин интэриэһинэн салайтаран, алмаас бырамыысыланнаһын киинтэн толору тутулуктаах оҥорор сыалын кистээбэт этэ. Судаарыстыбаннай Дуума оччотооҕу дьокутаата Егор Жирков көмөтүнэн, биһиги араас оробуочай бөлөхтөргө, кэмитиэттэр мунньахтарыгар, «төгүрүк остуолларга» элбэхтик кыттыбыппыт. АЛРОСА оччотооҕу салайааччыта Вячеслав Штыров бу боппуруоска дьоһуннук ылсан бииргэ үлэлэспитин бэлиэтиэххэ наада. Сокуон барыла Судаарыстыбаннай Дуумаҕа бастакы ааҕыыны ааһан баран, салгыы харгытаан хаалбыта.

Мин оччолорго Бэдэрээссийэ Сэбиэтин чилиэнэбин. Бэдэрээссийэ бэрэссэдээтэлэ Егор Строев биһиэхэ олус наадалаах ити сокуону бастаан өйөөбөтөҕө. Ол биричиинэтэ биллэр этэ. Ол кэмнэргэ Бэдэрээссийэ Сэбиэтигэр чилиэннэринэн Арассыыйа субьектарын баһылыктара уонна сокуону таһаарар уорганнарын бэрэссэдээтэллэрэ олороллоро. Арассыыйа киин эрэгийиэннэрин күбүрүнээтэрдэрэ сир анна баайдаах Саха Өрөспүүбүлүкэтин ордугурҕууллара өтө биллэрэ, бэйэлэригэр ордук балаһыанньаны оҥосторго дьулуһаллар диэн сөпсөөбөттөрө. Суд. Дуума сокуону ылынан, Бэдэрээссийэ Сэбиэтигэр ыыппытын үрдүнэн, куоластааһыҥҥа кыайтарбыппыт.

Мин Егор Строевка киирэн, АЛРОСА бэрэсидьиэнэ В.Штыровы бүрүйүөмнүүрүгэр көрдөһөн тылбын ылыннарбытым. Вячеслав Анатольевиһы кытта сүрдээх үчүгэйдик кэпсэтэн, бэйэтин дойдутугар Орел уобалаһыгар сырытыннаран, алмааһы кырыылыыр собуоту көрдөрөн көмө наадатын эппитин, биһиги киһибит чуолкайдык толорон турар. В.А.Штыров өссө Барнауллааҕы, Смоленскайдааҕы алмааһы кырыылыыр собуоттарга улахан көмөнү оҥорбута. Ол түмүгэр АЛРОСА компания аптарытыата Арассыыйаҕа биллэрдик үрдээбитэ. Компания аҥаардас Саха сирин интэриэһинэн эрэ салайтарбатын дьиҥ дьыалаҕа көрдөрөн, биһиэхэ салгын курдук наадалаах сокуон Бэдэрээссийэ Сэбиэтигэр баһыйар үгүс куолаһынан бигэргэнэн, ылыллан турар. Бу сокуон билигин да үлэлиир.

Сопхуостары өйүөхтээх пуонда кыаллыбатаҕа

Бастакы сылларга алмаастан киирии үп-харчы өрөспүүбүлүкэ бюджетын  90%-гар тэҥнэһэ сылдьыбыта. Харчы хачыгырас буола түспүтэ. Дэлэҕэ, 20 млрд солк. харчыны Арассыыйаҕа иэс биэриэхпит дуо. Дьокутаат Филипп Охлопков,  алмаастан киирэр харчыттан 8-9 млрд. солк. бырыһыаҥҥа уган, сопхуостары өйүүр туспа пуонданы тэрийиэххэ диэн этии киллэрэ сылдьыбыта. Маннык этиини үгүс дьокутааттар өйүүр этилэр эрээри быһыы-майгы, чуолаан үп-харчы эйгэтигэр, устугас былыт түргэнинэн уларыйа-тэлэрийэ турбута.

Ил Түмэн Аллараа палаатата кэпэ­рээссийэлэһэн,  сомоҕолоһон үлэлээһини сөргүтэр туһуттан ТХПК-лар тустарынан, Сир, бааһынай уонна фермер хаһаайыстыбалар тустарынан сокуоннары ылбыта. Доруобуйа харыстабылын, үөрэх, култуура, спорт, социальнай бэлиитикэ тустарынан сокуоннар ылыллыбыттара. Иккис ыҥырыы дьокутааттара бу сокуоннары чопчулаан, ситэрэн-хоторон биэрбиттэрэ.

Бастакы уонна иккис ыҥырыылаах Ил Түмэн Судаарыстыбаннай Дууманы, Бэдэрээссийэ Сэбиэтин кытта ыкса дьыалабыай сыһыаны олохтоон тураллар. Хас биирдиилэригэр иккилиитэ улахан дэлэгээссийэлэринэн сылдьыталаан турабыт. Хотугу сир, кини олохтоохторун интэриэстэрин быһаччы таарыйар сокуоннар барыллара оҥоһуллар уонна ылыллар буоллахтарына, туһааннаах кэмитиэттэртэн дьокутааттары ыыталаан, үлэҕэ кыттыыны ылалларын тэрийэрбит. Мунаах, мөккүөрдээх боппуруостарга сүбэһит уонна эспиэр быһыытынан үчүгэй көмөнү хайа баҕарар оҥорор кыахтаахтара.

Бастакы тэрээһин: ыарахаттар уонна онтон тахсыы

Чуолаан бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн тэриллэн үлэлииригэр биллэр ыарахаттар бааллара. Туспа дьиэ-уот суох буолан, бырабыыталыстыба дьиэтин аҕыйах кэбиниэтигэр симсэн олорон үлэлээбиппит. Барылааман икки бэрэссэдээтэлэ үбү-харчыны быһаарбат этилэр. Аныгы тэриллэр тустарынан эппэккэ туран, кумааҕытыгар, уруучукатыгар тиийэ бырабыыталыстыба дьаһалынан хааччылларбыт.

Сулууспалаах массыынанан икки бэрэссэдээтэл эрэ солбуһа туһанарбыт. Соҕотох биир пресс-сэкирэтээрдээх этибит. Оччотооҕу киин былаас бэлиитикэтигэр олорсон буолуо, өрөспүүбүлүкэтээҕи бэчээт, ТВ уонна араадьыйа наар Ил Түмэни кириитикэ хобордооҕор олордо сатыыр адьынаттаммыттара. Маннык «умнаһыттыы олоҕу» кытта дьокутааттар сөбүлэспэтэхтэрэ. СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэнин) туһунан сокуоҥҥа бэрэстэбиитэллээх, сокуону таһаарар уонна хонтуруоллуур үрдүкү судаарыстыбаннай уорган үлэлииригэр, сокуонунан көрүллэр бары наадалааҕынан хааччыллыы толору киирбитэ. Өр дьаныһан туран туруулаһан, иккис ыҥырыылаах Ил Түмэн бэйэтин анал   хаһыатын астарбыта. Өссө кэлин тэлэбиидэнньэ сулууспата үлэлээбитэ.

Чахчы күүстээх састааптаах этилэр

Бастакы да, иккис да ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ дьоннорун-сэргэлэрин туһугар үлэлиир күүстээх баҕалаах, бэйэлэрэ тус өйдөөх-санаалаах, этэр тыллаах-өстөөх дьокутааттар толору этилэр. Маннык бэйэлэрин билиммит дьону кытта үлэлииргэ, ардыгар уустуктар үөскүөхтэрин сөп курдугун үрдүнэн, дьиҥ дьыалатыгар чахчы интэриэһинэй, олус көхтөөх уонна көдьүүстээх түмүктэрдээх буолара. Маннык чиҥ-чаҥ өйдөөх-санаалаах, өҕүллэҥнээбэт кытаанах сүрүннээх дьону кытта үлэлииргэр, бэйэ бодоҕун өрүүтүн тардынан, эр хааҥҥын киллэринэн, кинилэр таһымнарыгар тардыһан, өссө чорбойор туһугар сыламтата суох бэйэҕин кытта үлэлиэххин наада.

Бастакы ыҥырыылаах Өрөспүүбүлүкэ палаататын дьокутааттара: Дмитрий Попов, Артур Алексеев, Вячеслав Филатов (1-кы солб.), Егор Егоров (солбуйааччы), Георгий Артемьев, Андрей Кривошапкин, Прокопий Иванов, Ульяна Винокурова, Иван Черов, Михаил Санников, Гаврил Максимов, Николай Винокуров, Борис Николаев, Михаил Гуляев, Руслан Шипков, Павел Андреев, Дмитрий Кораблев, Владимир Данилов  уо.д.а. барылааман атаҕар турарыгар инники күөҥҥэ сылдьыбыттара.

Аллараа палаатаҕа үлэлээбит Александр Власов (солбуйааччы), Александр Жирков, Анатолий Чомчоев, Макар Яковлев, Александр Уаров, Афанасий Иванов, Валентина Боровикова, Анатолий Гольдман, Анатолий Данилов ааттара-суоллара быыбардааччыларга күн бүгүн даҕаны элбэҕи этэр.

Араас ыҥырыылаах Ил Түмэни салайбыт дьон: А.П.Илларионов, Н.И.Со­ломов, В.В.Филиппов, Нь.С.Ти­мо­феев, В.Н.Басыгысов, А.Н.Жирков өрөспүүбүлүкэлэрин уонна норуоттарын интэриэстэринэн салайтаран үлэлээбиттэрэ, барылааман историятыгар бэйэлэрин суолларын дьэҥкэтик хаалларбыттара.

Бары кэмҥэ Ил Түмэн таһаарыылаах үлэтэ-хамнаһа, бэйэтин аппараатын кэлэктиибин биир сомоҕо дьулууруттан улахан тутулуктаах. Мин үлэлээбит кэмнэрбэр Валерий Абрамов, Михаил Малышев, Мария Антонова барылааман тутаах мэхэньиисимин – аппараатын сатабыллаахтык салайбыт, сыысхала суох үлэлэппит үрдүк үтүөлээхтэр.

Эмиэ үлэлиир кэмнэрбэр бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэллэрэ Вячеслав Штырову, Юрий Кайдышевы, Василий Власовы, Семен Назаровы, Үп миниистирдэрэ Владимир Птицыны, Александр Кугаевскайы, бэрэсидьиэн дьаһалтатыттан Будимир Слепцову кытта өйдөһөн-өйөһөн үлэлээбиппин күндүтүк саныыбын.

Түмүк тыл

Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэллээх, сокуону таһаарар уонна хонтуруоллуур үрдүкү судаарыстыбаннай уоргана – бар дьон итэҕэлин ылбыт норуот дьокутааттара түмсэр, түмүллэр, үлэлиир Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) тэриллибитэ 25 сыла туолла. Мин дьокутааттаабыт кэмминээҕи Ил Түмэн, өрөспүүбүлүкэ Төрүт сокуонун, сүбэринитиэтин уонна Федеративнай дуогабары олоххо киллэрэргэ уонна толору киэптээхтик үлэлэтэргэ дьулуспута. Итиннэ барытыгар сыччах норуот интэриэһинэн салайтарбыта. Атын ханнык да интэриэс биһиэхэ умньамматаҕа. Ил Түмэн ити соҕотох уонна халбаҥнаабат бэлитиичэскэй бириинсибэ, кууруһа уонна ыйааҕа хаһан да уларыйбат!