Култуура эйгэтигэр идэтийбит үлэһиттэр тиийбэттэр

2019 сыл бүтүн Арассыыйа үрдүнэн Тыйаатыр сылынан биллэриллибитэ. Онон култуура үлэһиттэрэ эгди буолан олороллоро саарбахтаммат. Оттон култуура эйгэтигэр эдэр исписэлиискэ туох көмө көрүллэр? Ыччат үөрэҕин бүтэрдэ да үлэ булар дуо?

Муус устар 2 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуура эйгэтигэр эдэр исписэлиистэри өйөөһүн» диэн бырабыыталыстыба чааһа буолан ааста. Мунньаҕы Ил Түмэн физическэй култуураҕа, спортка уонна ыччат дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Михаил Гуляев уонна үөрэх­хэ, наукаҕа, култуураҕа, сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Феодосия Габышева иилээн-саҕалаан ыыттылар.

Сүрүн дакылааты култуура миниистирэ Юрий Куприянов оҥордо.

Миниистир этэринэн, Саха сиригэр култуура эйгэтигэр анал үөрэхтээх биирдиилээн муусука үнүстүрүмүөнүгэр оонньуур исписэлиис, кэнсиэр толорооччута, оркестр артыыһа, итиэннэ социальнай-култуурунай хайысхалаах үлэһиттэр, технологтар, уһуйааччылар, художественнай салайааччылар, дизайнердар уо.д.а. үлэһиттэр тиийбэттэр. Оттон олох тарбахха баттанар биирдиилээн идэни баһылаабыт исписэлиис төрүт да татым. Маннык идэҕэ ыччаты бэлэмнээһин ханна, хайдах барыахтааҕын туһунан норуот дьокутааттара, култуура, искусство эйгэтигэр үөрэхтээһин тэрилтэтин дириэктэрдэрэ санаа атастастылар.

Ол курдук Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алта үөрэх тэрилтэтэ култуура үлэ­һиттэрин таһаарар. Култуура уонна ис­кусство колледжа, П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай колледж, М.Н. Жирков аатынан Дьокуускайдааҕы муусука колледжа, Аксиния уонна Наталья Посельскаялар ааттарынан балет оскуолата, В.А. Босиков аатынан Муусука үрдүкү оскуолата уонна бэдэрээлинэй таһымнаах Арктикатааҕы култуура уонна искусство судаарыстыбаннай института.

Билиҥҥи туругунан 1806 устудьуон 17 идэҕэ үөрэнэ сылдьар. 82 искусство оскуолатыгар 16317 оҕо үөрэнэр.

2018 сылга өрөспүүбүлүкэтээҕи үөрэх тэрилтэтин 233 ыччат бүтэрбит. Онтон 191 (82%) үлэлээх. Олортон чуолаан тыа сиригэр 77 ыччат үлэлии барбыт.

Култуура министиэристибэтин дааннайдарыгар олоҕурдахха, биэс сыл тухары 788 ыччат бүтэрбититтэн уопсай быһа барыллаан көрдөххө, бары кэриэтэ үлэнэн хааччыллаллар эбит. Ол гынан баран тыа сиригэр идэлээх исписэлиис тиийбэтэ өтө көстөр. Төһө да үлэ миэстэтэ толору үлэһитинэн хааччыллыбытын иһин, үгүс өттүгэр анал үөрэҕэ суох дьон солбукка сылдьара баар суол. Ордук Хоту, Арктикаҕа, кытыы, ыраах сытар дэриэбинэлэргэ ыччат үлэлии тиийбэт.

Бу дааннайдарга олоҕуран норуот дьокутааттара, ыҥырыллыбыт тустаах үлэһиттэр үгүс ыйытыылары биэрдилэр.

«Култуура министиэристибэтэ тыа сиригэр ыччаты тардыы боппуруостарыгар күүскэ үлэлэһэр. Ол гынан баран, тыа сиригэр ыччаты тардарга араас фактор дьайар. Сөптөөх үлэлиир усулуобуйа, хамнаһа, социальнай көмүскэллээх буолуута уо.д.а. көмө, өйөбүл, муҥ саатар киһиэхэ киһи сыһыана улахан оруоллаах. Манна муниципальнай тэриллии үчүгэй үлэни ыытыахтаах”, — диэн Юрий Куприянов бэлиэтээтэ.

Кини этэринэн, сорох улуустар каадырдары кытта үлэлэрин ситимнээн, олус таһаарыылаахтык үлэлии сылдьаллар. Үгүс хоту улуустарга култуура үлэһиттэрин дьиэнэн-уотунан хааччыйаллар. Аллайыаха, Ленскэй, Мирнэй оройуоннарыгар эдэр исписэлиискэ материальнай көмө оҥоһуллар. Нам, Уус-Алдан, Сунтаар улуустарыгар эдэр исписэлиис ахсаана элбээн иһэриттэн көрдөххө, бу муниципальнай тэриллиилэр каадыр бэлиитикэтин сөптөөх хайысханан ыыталларын дакаастыыр.

«Штаты тыырыы оҥкула диэн нормативнай акта киирэр түгэнигэр элбэх култуура үлэһитэ сарбыллар кутталлаах”, — диэн норуот дьокутаата Феодосия Габышева үгүс дьону дьиксиннэрэр кыһалҕаны таарыйда.

«Бу боппуруоска биһиги үлэлэспиппит ыраатта. Уопсайа 266 ыстаат сарбыллар, 20 кулууп сабыллар. Ол гынан баран манна улахан айдаан, миитин тахсыбата. Тоҕо диэтэр, хас биирдии култуура управлениеларын кытта, улуустардыын, нэһилиэктэрдиин сүбэбитин холбоон ыкса үлэлэстибит. Дьиҥэр, бу систиэмэ сааһылыыр, үлэни көдьүүстээх таһымҥа таһаарар. Ыаллыы сытар кыра-кыра кулууптарга олохтоохтор ахсааннарын көрөн, биир дириэктэри аныыр ордук буолар. Аны туран улахан оройуон кииннэригэр култуура кииннэрин үлэһиттэрин сарбыйыы бары өттүн көрөн учуоттанар. Сүрүн үлэһиттэр хамнастарын муоста сууйааччы хамнаһын кытта холбуу аахпакка, көмө персоналы туспа категорияҕа киллэрэргэ үлэ барар. Онон бу үлэһиттэр ахсааннара эрэ көҕүрүүр», — диэн култуура миниистирэ хоруйдаата.

Култуура үлэһиттэрэ тыа сиригэр биир саамай үрдүк хамнастаах үлэһиттэр буолаллар. Онон култуура үлэһитин миэс­тэтэ тыа сиригэр саамай былдьаһыкка сылдьар.

Норуот дьокутаата Гаврил Парахин үлэһиттэр саастарыгар уонна эдэр исписэлиис хамнаһыгар болҕомтотун хатаата. Ол курдук, тыа сиригэр үйэлэрин моҥообут, ээл-дээл буолбут үлэһиттэр эдэр исписэлиискэ миэстэлэрин туран биэрбэттэрэ баар суол.

Мустубут дьон исписэлиис, ордук култуура эйгэтигэр, эдэр эрчимнээх буолара үлэ тэтимнээх, сэргэх буоларын түстүүр диэн бигэргэттилэр. Ол гынан баран үтүөлээх үлэһиттэр, баай уопуттаах аҕам дьон кэнчээри ыччакка холобур буоларын умнумуох тустаахпыт диэн түмүктээтилэр.

Маны сэргэ сэдэх исписэлиистэри (тыйаатыр кириитигэ, уус-уран айымньы тылбаасчыта уо.д.а.) бэлэмнииргэ туспа үлэ ыытыллара кэм ирдэбилэ буолла диэн бэлиэтээтилэр.

“Култуура туһунан” өрөспүүбүлүкэ сокуона 2014 сыллаахха ылыллыбыта. Онтон ыла уларыйа илик. Онон бу сокуоҥҥа эбии уларытыылары киллэрэр уолдьаста диэн норуот дьокутааттара бэлиэтээн эттилэр.

Тэрээһин түмүгэр бэрэссэдээтэл Михаил Гуляев эдэр исписэлииһи өйүүр туһуттан муниципальнай тэриллиилэр баһылыктарын кытта күүстээх үлэ барыахтааҕын тоһоҕолоон эттэ: “Нэһилиэнньэлээх пууннара сайдыыны, сырдыгы, кэрэни кытта тэҥҥэ хардыылыан баҕарар буоллахтарына, ыччакка сөптөөх усулуобуйаны тэрийэллэрэ кинилэртэн быһаччы тутулуктаах”, — диэн эттэ.

Феодосия Габышева: «Төрүт үгэспит, норуот быһыытынан уратыбыт култуураҕа сылдьар. Онон бу эйгэ үлэһиттэрин бары өттүттэн өйүөх тустаахпыт, сокуон өттүттэн бигэ мэктиэлээх, харысхаллаах буолалларын ситиһэр сорук турар», — диэн парламентарий урукку сокуоҥҥа тустаах уларытыыны киллэрэр наадатын бигэргэттэ.

Дьон санаата

Горнай улууһун МТ администрациятын үлэһитэ Сардаана Стручкова: “Биһиги улууска оҕо искусствотын оскуолатыгар исписэлиис тиийбэтэ биир улахан кыһалҕа буолар. Ыксаан атын регионнартан исписэлиистэри ыҥырыахпытын баҕарабыт. Кистэл буолбатах, анал үөрэҕэ суох үлэһиттэрбитин эбии үөрэхтээн, тустаах үлэҕэ ылабыт. Төһө да штаты тыырыы оҥкула диэн нормативнай акта үлэни сааһылыыр диэтэллэр, мин саныахпар, гардероб үлэһитэ хайаан да наада. Култуурунай сынньанар сиргэ дьон-сэргэ сылдьарыгар табыгастаах усулуобуйа тэриллэригэр ити оруола улахан”.

Саргылана Скрыбыкина, Уус-Маа­йа улууһун култуура уонна духуобунай сай­дыы управлениетын начаалынньыга: “Би­һиги ыраах олорор буоламмыт, үөрэхтэрин бүтэрбит ыччат кэлбэт. Үгүс өттүгэр каадырдары бэйэбит иитэн таһаарабыт. Ол курдук, исписэлиистэр хаттаан квалификацияларын үрдэтэллэр, биитэр бэйэбит үөрэххэ ыытабыт. Муусука оскуолатыгар баянист, хореограф олох суох. Ити идэлэргэ бэлэмэ суох ылбаттар. Өскөтүн учууталларга, быраастарга «земский учитель» курдук анал бырагыраама баара буоллар, ыччат да кытыы сиргэ хото тардыһыа этэ дии саныыбын”.

Ирина Ханды