Елизавета Сидорова: «Мин сырдык өйдөбүлүм»

Үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн састаабыгар производство «генераллара», чуолаан алмаасчыттар, эньэргиэтиктэр хото киирбиттэрэ. Урут үлэлээн кэлбит икки палааталаах систиэмэ тохтотуллан, биир палааталаахха уларытан тэриллибитэ. Үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн бары дьокутааттара биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктартан талыллыбыттара.

«Ураты бэлитиичэскэй дьылҕа»

Үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн алмаасчыт дьокутааттарын тустарынан ситэрэн биэрэр буоллахха, АЛРОСА АК бэрэсидьиэнэ Сергей Выборновтан саҕалаан, компания вице-бэрэсидьиэннэригэр, производство «генералитетыгар» тиийэ, кууһунан уонча  киһи дьокутаат мандаатын ылбыта. Эньэргиэтиктэртэн 5-6 дьокутаат баара. Бу чахчыта «дьоллоох» дьон этилэр. Кинилэри үп-харчы боппуруоһа долгуппат, быыбардыахтаах элэктэрээттэрин хайы-үйэ «сиэптэригэр уктан  сылдьар» дьон этилэр буоллаҕа. Оччотугар кинилэр сүрүн проблемалара диэн, бэйэлэрин үрдүкү салалталарыгар дьокутаат буоларга сөбүлэҥнэрин биэрэллэрэ-биэрбэттэрэ этэ.

Билигин дьон-сэргэ, дьокутаат мандаатыгар үптээх-харчылаах, тойон-хаан эрэ киһи дураһыйар кыахтаах диэн халбаҥнаабат бигэ өйдөбүллээх. Улахан сыыстарыыта суох өйдөбүл буолар диэн сөбүлэһиэххэ сөп. Ол эрээри хаһан, ханна баҕарар, туохха барытыгар уопсай быраабылаттан туорааһын баар буолар. Дьонугар-сэргэтигэр убаастанар, сыаналанар, бэйэтин киһи уонна кырасданьыын быһыытынан бириинсиптээҕин көрдөрбүт, урукку өттүгэр дьон итэҕэлин түһэн биэрбэтэх киһи дьокутаакка ааһар кыахтаах. Муҥ саатар биирдиилээн.

Биир итинник «ураты бэлитиичэскэй дьылҕалаах» киһинэн Өлүөхүмэ ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут аатырар Кыыллаах Арыытыттан төрүттээх Елизавета Сидорованы ааттыахха сөп. Красноярскайдааҕы пед-үнүстүүтү бүтэрэн төрөөбүт улууһугар учууталлаабыт, оройуоннааҕы хомсомуол кэмитиэтигэр сэкирэтээрдээбит, Дьокуускайдааҕы учууталлар идэлэрин үрдэтэр үнүстүүт эрэдэбиэй үлэһитэ, Ил Түмэн быыбарыгар кыайан, норуот дьокутаата буолар.

— Үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн быыбара биир мандааттаах уокуруктарынан тиһэх төгүлүн барбыта, — Елизавета Гаврильевна кэпсээнин саҕалыыр. — Мин ханнык да «административнай ресурсанан» өйөммөтөҕүм, уурунуу харчыта суох этим, аҥаардас хамнаспар олорорум. Өлүөхүмэтээҕи 40 №-дээх быыбардыыр уокуруктан туруоруммутум. Уокурукпар Өлүөхүмэ куораттан уонна икки нэһилиэктэн ураты, улуус бары нэһилиэктэрэ киирэллэрэ. Барыта 7 хандьыдаат этэ, олор истэригэр урут улуус баһылыгынан, Саан-Бөтөрбүүргэ бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит, ол кэмҥэ бэдэрээлинэй иниспиэктэр дуоһунаһыгар сылдьар Леонид Торговкин уонна Биэнсийэ пуондатын эрэгийиэннээҕи салаатын салайааччытын солбуйааччы Петр Барашков бааллара. Мин көмөлөһөөччүлэрбинэн аймахтарым, табаарыстарым, бииргэ үөрэммит оҕолорум буолбуттара. Ис сүрэхтэриттэн, бэйэлэрин баҕаларынан көмөлөспүттэрэ, харчы туһунан ханнык да тыл суоҕа.

Быыбар түмүгүнэн иккис буолбут Леонид Торговкины 300 куолаһынан кыайан тахсыбытым. Эрдэ Петр Барашковка аҕытаассыйалыы, Биэнсийэ пуондатын салайааччыта, норуот дьокутаата, өрөспүүбүлүкэ үбүн-харчытын эргиирин сүрүннээччилэртэн биирдэстэрэ Роберт Бурнашов кэлэн барбыта. Кыайбатаҕа, кыаллыбатаҕа. Итинник, биир харчыта суох, норуот дьокутаата буолан турабын. Билигин ити миэнин курдук соргулаах түбэлтэ хайдах да гынан  кыаллыбат, хатыламмат буолуохтаах. Ол онуоха, бастатан, быыбар норуоттан тутулуктанар төрүтэ төрдүттэн уларыйдаҕа, аны быыбардааһын технологията «аһара сайыннаҕа» уонна, кылаабынайа, быыбардааччы өйүгэр-санаатыгар, уйулҕатыгар улахан уларыйыылар таҕыстахтара.

«Генералитет» уонна барылааман

Биир мандааттаах уокурук сүүйүүлээх өрүтэ, быыбардааччылар дьокутааттарын үчүгэйдик билэллэригэр, быыбардааччы уонна дьокутаат икки ардыларыгар ыкса сибээс баарыгар уонна быыбардааччы дьокутаатыгар кытаанах ыйытыыны туруорарыгар сытара. Быыбардааччы уонна дьокутаат икки ардыларыгар ити этэр сыһыаным үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ чахчыта баара дии саныыбын.

Производство «генераллара» элбэхтэр этэ, сыыстарбат буоллахпына, барыта 28 киһи. Бу дьон бары улахан түбүктээх үлэҕэ сылдьар буоланнар, сис кэмитиэттэр үлэлэригэр кыайан кыттыбат этилэр. Дьиҥэр, бары кэмитиэттэргэ чилиэн быһыытынан бааллара. Инньэ гынан, кэмитиэт үлэтигэр, сокуон барылларын ырытан оҥорууга, дьүүллэһиигэ, мэлдьитин аҕыйах буолан кыттарбыт. Бэл, пленарнай мунньахтарга кыайан кэлбэккэлэр кубуорум тахсыбакка, үлэни тохтоторго күһэллэр түбэлтэлэр баар буолаллара.

Мин барылааман бастайааннай сэкирэтээринэн үлэлээбитим. Үһүс ыҥырыы үлэлиир кэмигэр маннык  дуоһунас олохтоммута уонна төрдүс ыҥырыы кэнниттэн тохтотуллубут этэ. Бастайааннай сэкирэтээр боломуочуйата, нуормалаах дөкүмүөнэ уонна балаһыанньата ырытыллан оҥоһуллубатах уонна ылыллыбатах буоланнар, миигин уопсастыбаннай тэрилтэлэри, маассабай информация тиһиктэрин кытта үлэлиэхтээх диэн быһаарыллыбыта. Бу гынан баран, бастайааннай сэкирэтээр буоларбынан, Ил Түмэн ылар дөкүмүөннэригэр, уураахтарыгар бэрэссэдээтэли кытта илии баттаһарым.

Улуустарынан, нэһилиэктэринэн

Олохтоох салайыныы сокуонун ылыыга, ону олоххо киллэриигэ элбэх үлэ барбыта. Ил Түмэн салалтата, туһааннаах сис кэмитиэтэ, дьокутааттар улахан дэлэгээссийэлэринэн, ардыгар бөлөхтөрүнэн элбэх улуустарга, нэһилиэктэринэн кытары сылдьыталааннар быһ­аарар, үөрэтэр үлэни күүскэ ыыппыттара. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэктэригэр 25 киһилээх бөлөх баран үлэлээн кэлбиттээх.

Олохтоох салайыныы чэрчитинэн, улуустарга сити-менеджер диэн үрдүкү чунуобунньук дуоһунаһын олохтооһун өйдөммөт түгэни үөскэтэ сылдьыбыта. Өссө сэбиэскэй салалта систиэмэтэ үлэлиир эрдэҕинэ, ааспыт үйэ 80-с сылларын бүтүүлэригэр, тыа сиринээҕи сэбиэт бэрэссэдээтэлэ (талыллар) уонна толоруулаах бэрэссэдээтэлэ (ананар) диэн дуоһунастар олохтоно сылдьыбыттарын билигин да өйдөөччү элбэх буолуохтаах. Үбү-харчыны, тутаах боппуруостары исполком бэрэссэдээтэлэ дьаһайара, дьон-сэргэ киниэхэ киирэрэ. Ити мунаах систиэмэ икки хас сыл үлэлээн баран, тохтообута быһыылааҕа. Бука, боруобалааһын быһыытынан буолуохтаах, ол сити-менеджер идьиэйэтэ биһиэхэ икки-үс хотугу улуустарга киллэриллэ сылдьан баран, ууга тааһы бырахпыттыы мэлийбитэ.

Үһүс ыҥырыы дьокутааттара тыа сирин сайдыытын бырагырааматын ырытан оҥорбуттара уонна олоххо киириитин хонтуруолга туппуттара. Бу бырагырааманы оҥорууга Александр Жирков, Георгий Артемьев, Александр Уаров, Екатерина Никитина, Юрий Готовцев, Михаил Тимофеев, Михаил Санников курдук улахан уопуттаах дьокутааттар элбэх сыраларын биэрэн үлэлээбиттэрэ. Эмиэ үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн үлэлиир кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын, үүт субсидиятын, АЛРОСА  АК приватизациялааһын туһунан сокуоннар ылыллыбыттара, «Саханефтегаз» компания айдаана күүскэ күөрэйэн тахсыбыта.

Кыыллаах Арыы барахсан

2004 сыллааҕы бюджеты бигэргэтиигэ, мин Кыыллаах Арыыны үрдүк миэстэҕэ көһөрүү боппуруоһун туруорбутум. Инньэ 1963 сылтан нэһилиэк сылын аайы кэриэтэ сааскы халаан  уутугар былдьатар буолбута. Нэһилиэнньэ көһөрүү бппуруоһун хас эмэ уонунан сылларга туруорсубута. Ол тухары боппуруос кыайан быһаарыллыбакка, хамсаабакка турбута. Ил Түмэҥҥэ көһөрүү туһунан туруорбут боппуруоспар, биир куолаһынан кыайыылаах тахсаммын, 15 мөл. солк. харчы көрүллүбүтэ. Миигин өйөөбүт дьокутааттар көмөлөрүнэн, хаста да хатылаан туруорсан, 100 тахса мөл. солк. көрүллүбүтэ. Тэрээһин үлэни ыытарга тирэх баар буолбута.

Кыыллаах нэһилиэгэ үөһэ турар аҕыйах нэһилиэнньэлээх Даппарайга көһөн олохсу­йуохтааҕа эрдэттэн быһаарыл­лыбыт боппуруос этэ. Даппарайга бастакынан көспүт ыаллар саҥа тутуллубут дьиэлэри бэйэлэрин харчыларыгар атыыласпыттара. Хас биирдии дьиэ 1,5 мөл. солк. сыаналааҕа. Атыылаһааччы мантан 30%-нын, 460 тыһ. солк. уу харчынан төлүүрэ. Тыа киһитэ ити улахан сууманы кирэдьииккэ хабалаҕа киирэн туран төлөөбүтэ. Сорохтор билиҥҥэ диэри кирэдьииттэрин төлүү сылдьаллар. Мин, дьиэ олус сыаналаах, тыа дьоно кыанан төлүөхтэрэ суоҕа диэн, бюджеттан үбү көрөргө туруорсубутум. Ол, биллэн турар, кыаллыбатаҕа.

Социальнай хайысхалаах 16 кыбартыыралаах биир эрэ дьиэ босхо бэриллибитэ. Бырайыак быһыытынан өссө биир итинник дьиэ тутуллуохтааҕа, сыбаайата түспүтүнэн тохтоон турар. Социальнай хайысхалаах дьиэҕэ наадыйааччы билигин да элбэх. Кэлин Кыыллааҕы көһөрүү анал бырагыраамаҕа киллэриллэн, дьиэни атыылаһыыга судаарыстыба 70% субсидияны көрбүтэ. Ол бырагыраама үлэлиир болдьоҕо бүтэн, билигин дьиэ туттааччы ороскуотун барытын бэйэтэ уйунар.

«Анаабыр алмааһа» компания Даппарайга үүт харчытын суотугар дьиэ тутуутун ыыппыта. Кыыллаахха кэтэх хаһаайыстыбаларын эспит эбэтэр төрүкү туппатах ыаллар бааллар. Олор мэлийэн хаалбыттара. Билигин Кыыллаах нэһилиэнньэтин 80%-на Даппарайга көһөн олорор. 160 миэстэлээх таас оскуолалаахтар, 80 миэстэлээх саҥа оҕо саадтаахтар, 12 миэстэлээх учаастактааҕы балыыһалаахтар, баһаарынай деполаахтар. Саҥа дьиэ-уот тутуллар. Эдэр исписэлиистэр кэлэллэр, олохтоох ыччат улаханнык уччуйа сатаабат.

Өлүөхүмэ туой буордаах дойду, ол быһыытынан ардаата да аэропордун көтөр-түһэр балаһата өр хонуктаах боростуойга барар. Урукку кэмнэргэ Дьокуускайы кытта сайынын уу суолунан сылдьыһыы үчүгэй этэ. Пассажирдары таһар «Аракыаталар» эргэрэннэр сорохторо туһаныыттан устуллубуттар, атыттара элбэх киһини таһар кыахтарыттан тахсыбыттара быданнаата.

Өлүөхүмэ аэропордун көтөр-түһэр балаһатын тупсаран оҥоруу боппуруоһун туруоран, 2004-2006 с.с. өрөс­пүүбүлүкэ инибэстииссийэлээх бырагырааматыгар киллэттэрбитим. Үс сылга бу үлэҕэ 84 мөл солк. харчы көрүллүбүтэ. Балаһа чэй таастаах кумаҕынан кутуллубута. 2007 сылга «Аэропорты Севера» бэдэрээлинэй таһымнаах  устуруктуура тэриллэн, өрөспүүбүлүкэ аэропортара бу тэрилтэ дьаһалыгар бэриллибиттэрэ. Ол онтон ылата, биһиги аэропорпут балаһатын тупсаран оҥоруу  уһулуччу наадалаах дьыалата букатыннаахтык тохтообута. Бэдэрээлинэй устуруктуураҕа бэриллибит эбийиэги өрөспүүбүлүкэ бюджета үбүлүүр бырааба суох. Оттон ол «Аэропорты Севера» төһөнү тоҕо-хоро түспүтүн, тугу кыайбытын-хоппутун отой билбэппин. Арай билэрим диэн, Өлүөхүмэ улууһугар үөһээнэн да, аллараанан да айанныыр уруккутааҕар өссө ыараабытын.

Үтүө тылынан

Сокуону оҥоруу үлэ­тигэр туох да уопута суох киһи ылсыстаҕым дии. Ыарыр­ҕатарым ханна барыай. Киһи киэнэ чиккэтэ Георгий Артемьев, муударай Юрий Готовцев, элэккэй Александр Гаврильев, сытыы өйдөөх Екатерина Никитина, эппитин төлөрүппэт Василий Филиппов курдук  дьон гиэнэ уһуктаахтарыттан, норуот дьокутааттарыттан үлэбэр элбэҕи туһаммытым, үгүһү иҥэриммитим. Өрөспүү­бүлүкэлэрин, норуоттарын интэриэһин туохтан да үрдүктүк тутар, ол туһа диэн бэйэлэрин харыстана, инникилэрин көрүнэ барбакка түһүнэн кэбиһэр, хорсун-хоодуот дьокутааттар этилэр. Олоҕум устатын тухары махталлаах дьонум буолаллар.

Олус үчүгэй өйдөбүлү Нь.С.Тимофеев туһунан илдьэ сылдьабын. Киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бары боппуруостарга толору быһаарсар кыахтаах, дьоҥҥо барытыгар биир тэҥ холку сыһыаннаах дьиҥ киһи киһитэ этэ. Боппуруоһу уталыта барбакка, суһаллык быһаарар бэртээхэй хаачыстыбалааҕа. Ханнык баҕарар тиэмэҕэ бэйэтэ тус көрүүлэрдээх, этэр тыллаах буолара. Барылааман ураты  ыарахан кэмигэр салайыы муоһатын илиитигэр ылан, үлэни-хамнаһы саҥа үрдүккэ таһаарбыта диэн кини туһунан халбаҥнаабат өйдөбүллээхпин. Саха аныгы сүһүөх биир чулуу киһитэ, дьиҥнээх интэлигиэнэ, улахан инникилээх салайааччыта буолуохтаах киһи кылгас үйэлэммитэ ордук хомолтолоох.

Түмүктээн эттэхпинэ, үһүс ыҥы­рыылаах Ил Түмэн дьокутааттара «быыбардааччы уонна дьокутаат» диэн бириинсибинэн салайтаран үлэлээбиттэрэ. Ол быһыытынан, быыбардааччыларыгар олох чугас тураллара. Быыбардааччылар бэйэлэрэ талбыт чопчу дьокутааттаах буоланнар, киниттэн кытаанахтык ыйытар, санааларын аһаҕастык этэр кыахтаахтара. Оннук сыһыан хайаларыгар да  үтүө өрүттээх эрэ буолара. Тус бэйэм санаабар, норуокка ордук чугас турбут тиһэх дьокутааттар этибит.

Норуот дьокутаатынан үлэлиир чиэскэ тиксибит олоҕум кэрчик кэмэ, биир саамай сырдык өйдөбүлүм буолар. Үгүс үтүөкэннээх дьону кытта билсэн, бииргэ үлэлээн, эн-мин дэһэн алтыһан аастаҕым. Дьонум-сэргэм итэҕэлин ылан, ону толорор туһугар үлэлээбит дьоллоохпун.

Прокопий ИВАНОВ