Ил Түмэн өрөгөйдөөх күнүнэн!

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) 25 сылын туолла. Омос санаатахха, кылгас кэм курдук. Ол эрээри үйэ чиэппэрин устата биһиги парламеммыт балысхан ис хоһоонноох сүдү үлэни ыытан кэллэ. Судаарыстыбаннай былаас эйгэтигэр дьоһун миэстэни ылыан ылар. Сорох биирдиилээн дьон маны өйдөөбөт курдуктар. Ол эрээри олох-дьаһах хаамыыта, кини сайдыыта атыны көрдөрөллөр. Итэҕэтиилээхтик, ылыннарыылаахтык уонна кырдьыктаахтык. Туох да диэбит иһин, норуот, уопсастыба олоҕо-дьаһаҕа сокуоҥҥа олоҕуран сайдар. Бу бүтүн аан дойду үрдүнэн билиниллибит уонна көдьүүстээхтик үлэлиир олох холобура.

Ил Түмэн сокуоннары бигэргэтэр уонна ылынар. Олох сокуона суох сайдыбат. Маны ылынар уонна өйдүүр наадалаах.

Мин биири тоһоҕолоон бэлиэтиэхпин баҕарабын. Маны мин кэпсээбэтэхпинэ, Саха сиригэр ким кэпсиэҕэй диэн санаалар үөскүүллэр. Саас-сааһынан кылгастык кэпсиим, таарыйа бэйэм дьылҕам туһунан одоҥ-додоҥ да соҕустук эмиэ сэһэргии түһүөм.

Билэргит курдук, Россия Федерациятыгар 25 сыл анараа өттүгэр хааннаах, өһүөннээх түгэн­нэр үөскээбиттэрэ. Оччо­тооҕу дойду баһылыга Борис Ельцин быһаччы дьаһалынан Россия Үрдүкү Сэбиэтэ тааҥка­ларынан тоҕута ытыллан суулларыллыбыта. Саха сиригэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ эмиэ ыһыл­лыбыта. Бу барыта историябыт хара мэҥнээх, кыбыстыылаах чахчылара. Маны ким да мэлдьэһэр бырааба суох. Урукку Үрдүкү Сэбиэт оннугар Ил Түмэн олохтоммута.

Ол ытыллыбыт Россия Үр­дүкү Сэбиэтигэр Саха сириттэн Зоя Корнилова, Валерий Колодезников уонна мин баар этибит. Дьиҥэр, РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр уон депутат талыллыбыппыт. Атыттар быыбардааччыларын, сымнатан эттэххэ, түһэр биэртэрэ. Ким эрэ Ельцин былааһыгар сапта түспүтэ, сорохтор туораан биэрбиттэрэ…

Билигин 25 сыл ааспытын да кэннэ мин туой манныгы саныыбын. Арай мин эмиэ ити атын депутаттар курдук куоппут буолуум, дьэ төһө эрэ муучу буолуом этэй суобаһым оонньоон, дууһам сэмэлээн… Күн бүгүн эмиэ түмүк оҥостобун – саамай сөпкө Сахам сирин чиэһин, бэйэм норуотум суобаһын түһэн биэрбэтэҕим.

Ол саҕана мин икки Үрдүкү Сэбиэккэ — РСФСР-га уонна Саха АССР-га норуот депутата этим. Маны мин билигин даҕаны үрдүктүк сыаналыыбын, Сахам сирин быыбардааччыларыгар уҕараабат махталлаахпын.

Ол хара дьайдаах түгэннэр кэннилэриттэн мин Саха сиригэр төннөн кэлбитим. Үс түгэни субу баардыы өйдүүбүн. Арай биирдэ саха радиотынан биир биллэр суруналыыс интервьютун иһиттим. Киниттэн интервью ылааччы ыйытта: “Зоя Корнилова уонна Андрей Кривошапкин аны депутатынан быыбарданыахтара дуо?” — диэн. Онуоха суруналыыс хап-сабар хардарда: “Суох буоллаҕа дии, аны кинилэри ким быыбардыаҕай?!” Аны бэйэм биир дойдулааҕым миигин көрсөөт: “Эн тоҕо итинник халтарыйдыҥ?” — диэн ыйытааччы буолла. Онно мин холкутук хардарбытым: “Суох, доҕор. Мин дуостал халтарыйбатым. Суобаһым көҥүллээбэтэҕэ”. Киһим: “Суобастаах…”, — диэбитэ уонна, үөннээхтик сонньуйан баран, кыайбыт-хоппут киһилии хаама турбута.

Правительство дьиэтигэр биир тойон үлэлиир хоһуттан тахсаат, Улуу аксакал, норуот суруйааччыта Суорун Омоллоон ытык кырдьаҕаска кэтиллэ түһэбин. Ытык кырдьаҕас миигин көрөөт, икки ытыһынан иэдэстэрбиттэн тутан баран, бэйэтигэр ыга тарта уонна сүүспүттэн сыллаан баран оргууйдук эттэ: “Оҕом сыыһа, этэҥҥэ сылдьаахтыыр эбиккин…”, — уонна дьоһуннук хааман бара турбута. Эбии тугу да туоһулаһан ыйыппатаҕа. Бу да түгэн кини муударайын туоһулуур.

Таарыччы эттэххэ, Зоя Корнилова иккис ыҥырыылаах Госдума депутатынан, кэлин Ил Түмэн депутатынан быыбардаммыта. Ол кылгас тыстаах суруналыыска бу чахчыны аҕаллым.

Бэйэм түөрт төгүл субуруччу Ил Түмэн народнай депутатынан талыллыбытым. Эбээн-Бытантай быыбардааччылара улаханнык өйөөбүттэрэ. Кинилэргэ махталым хаһан да уҕараабат.

Төлөннөөх Артур Алексеев, модун санаалаах Егор Ларио­нов уо.д.а. депутаттар этии киллэрэннэр, Москва куо­ракка Федеральнай Мунньахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын бэрэстэбиитэлистибэтэ олохтоммута. Мин бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн уон сыл устата үлэлээбитим. Иккитэ бэйэм инициатива көтөҕөн, Федеральнай Мунньахха биһиги парламеммыт Күннэрин ыытары ситиспитим. Ол Күннэр сүрдээх көдьүүстээхтик ыытыллыбыттара. Биһиги депутаттарбыт дириҥ билиилээхтэрин уонна үрдүк таһымнаахтарын көрдөрбүттэрэ.

Маны таһынан Орловскай уобаласка эмиэ Ил Түмэн Күннэрин ыыппыппыт. Ол сырыы Егор Михайлович Ларионов көҕүлээһинэ этэ. Уобалас губернаторынан Егор Семенович Строев үлэлиирэ. Бу иннинэ Строев Ларионовтыын Федерация Сэбиэтигэр сенатордар этилэр. Мин ол сырыыны бэлэмниир үлэни ыыппытым. Маны таһынан Ил Түмэн депутатынан кыһаллан-мүһэллэн үлэлиирим. Быыбардааччыларым сырыы аайы өйөөбүттэрэ.

Депутаттарбыт бары да ураты дьоҕурдаах дьон этилэр. Сорохторун холобур курдук ааттыырым ордук. Бу — Ефим Протопопов, Алексей Шишигин, Юрий Готовцев, Екатерина Портнягина, Юрий Прокопьев, Иван Черов, Александр Ким-Кимэн уо.д.а. Филипп Охлопков номоххо киирбит депутат этэ.

Аны биир эмиэ маннык түгэн баара. Биир депутат, саҥа депутатынан үлэлээн иһэн, биирдэ ханнык эрэ сүбэ мунньахха, сессияҕа буолбатах, маннык этээччи буолла: “Тоҕо биһиги, Москваҕа Саха Правительствотын бэрэстэбиитэлистибэтэ баарын үрдүнэн, Ил Түмэн бэрэстэбиитэлин тутабытый? Харчы-хамнас ороскуота. Маны сабыахха”. Депутаттар күлсэн эрэ кэбиһэллэр. Ол кэннэ сыл аҥаарынан бу депутат Турцияҕа командировкаҕа барбыта. Кэлэрин, барарын, гостиницаҕа олоҕун-дьаһаҕын биһиги тэрийбиппит. Төннөн кэлэн, эмиэ мунньахха эттэ: “Ааспыт сырыыга мин сыыһа тылласпыт эбиппин. Олус да наадалаах бэрэстэбиитэлистибэлээх эбиппит. Андрей Васильевич, бырастыы гын”, — диэн.

Дьэ, кылгастык ахтан-санаан аастахха итинник.

Сүрдээх таһымнаах, дьо­ҕурдаах депутаттары кытта алтыспытым. Күн бүгүнүгэр диэри астына, киэн тутта саныыбын.

Салайааччыларбыт бары да дьоһун дьон этилэр. Егор Михайлович Ларионов киэҥ билиилээх, дьиҥнээх дипломат киһи.Афанасий Петрович Илларионов дууһатынан лирик-поэт, туруу үлэһит, сымнаҕас дууһалаах, үрдүк эппиэтинэстээх. Николай Иванович Соломов комсомолтан үүнэн тахсыбыт төлөннөөх араатар, ирдэбиллээх салайааччы. Василий Васильевич Филиппов үрдүк таһымнаах учуонай, техническэй наука доктора, парламены кыайа-хото салайбыта. Ньургун Семенович Тимофеев бөдөҥ интеллектуал, өйө-санаата олус баайа, киһи мааныта. Виталий Николаевич Басыгысов тас да көрүҥүнэн сахаҕа астык киһи. Сүрдээх холку уонна муударай.

Ити курдук, Ил Түмэн сала­йаач­чылара талыллыбыт курдук чаҕылхай дьон этилэр. Мин депутаттаабыт кэмнэрбэр саха биир ньургун уола Александр Николаевич Жирковтуун эйэ дэмнээхтик үлэлээбитим. Ити үөһэ ахтан ааспыт Москватааҕы хааннаах киирсиилэр кэннилэриттэн саҥа талыллыбыт депутаттартан аан бастакынан миэхэ илиитин уунан истиҥник сэһэргэспит кини буолар. Бу түгэни өрүү саныыбын. Александр киһи мааныта буоларын ол биир түбэлтэ да элбэҕи этэр. Булгуруйбат эр санаалаах, ирдэбиллээх, чахчы күүстээх салайааччы. Маннык киһини харыстыахха эрэ наада.

Чэ, сөп буолуо. Биир хаһыакка элбэҕи суруйдум.

Ил Түмэн бүгүҥҥү депутаттарыгар үрдүк ситиһиилэри, булгуруйбат өйү-санааны, туох-ханнык иннинэ норуоту өрө тутан үлэлииллэригэр баҕарыам этэ. Оннук да үлэлииллэр, үлэлээбэттэр диэбэппин.

Сахабыт сирин бары олохтоохторун, урукку уонна билиҥҥи депутаттары бука барыгытын Ил Түмэммит 25 сыллаах өрөгөйдөөх күнүнэн эҕэрдэлиибин!

Андрей Кривошапкин,                                                 

Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта