Олохтоох ыччат промышленноска үлэлиир кыахтаах

Таатта улууһа 14 нэһилиэктээх, 16 тыһыынчаттан тахса нэһилиэнньэлээх. Сүрүннээн ынах сүөһү, сылгы, сибиинньэ, көтөр иитиитинэн, бурдук, сүөһү аһылыгын ыһыытынан, хортуоппуй, оҕуруот аһын олордуутунан дьарыктанар. Сүөһүтүн, сылгытын ахсаанынан, хас биирдии киһиэхэ тиксиитинэн инники күөҥҥэ сылдьаллар. Бу улууска 11 тэрээһиннээх уонна 248 бааһынай хаһаайыстыба баар. Үлэ-хамнас хаамыытын туһунан улуус баһылыга Михаил Соров манныгы кэпсээтэ:

— Тыа хаһаайыстыбатын нөҥүө барар араас программаларга киирсэммит сыллата 10-лыы хотону тутабыт. Ол курдук, быйыл 50-75-100-150 миэстэлээх 9 хотону тутан үлэҕэ киллэрдибит. Кэнники икки-үс сылга сүөһү көҕүрүү турарын тохтотон, кыралаан да буоллар эбиллии баар.
Биһиги 14 440 ынах сүөһүнү, 13 771 сылгыны кыстатан таһаардыбыт. Быйылгы кыстык, арыый сымнаҕас кыһын туран, куһаҕана суохтук ааста. Былырыын, холобур, 1200 сылгыны сүтэрбит эбит буоллахпытына быйыл оннук буолбатах. Бүгүҥҥү туругунан 7600 биэлээхпит, бу саас 370 кулуну ыллыбыт. Сылын ахсын 4-5 тыһыынча убаһаны идэһэлээн атыыга таһаарабыт. Куоракка «Мясной дворга» бэйэбит уолаттарбыт үлэлииллэр, сүрүннээн кинилэргэ туттарабыт. «Таатта» уонна «Баай-Ас» кооперативтар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкалаан улууһу таһынан куораты кытта хааччыйан олороллор.

Александр Жирков:
Тыа сиригэр аналлаах идэлэри харыстаан туран, хас биирдии тыа улууһугар баар анал үөрэх тэрилтэтэ промышленнай идэлэргэ хайысхаланыахтаах. Хас биирдиилэрэ промышленнай үрдүк уонна орто анал үөрэх тэрилтэлэригэр базовай, эбэтэр филиал буолуохтаах. Биһиги университеппытыттан саҕалаан хас биирдии тыа сиригэр баар анал үөрэх тэрилтэтэ промышленнай тэрилтэлэри кытта быһаччы эбэтэр хас да өрүттээх дуогабардаах буолуохтаах. Оҕо практикатын промышленнай тэрилтэҕэ тиийэн, онно олорон эрэ барыахтаах. Итинник тэринии тыа оскуолаларыттан саҕаланыахтаах. Ахсаан өттүнэн кыайбатахпытын, үөрэх, билии, таһым өттүнэн кыайыахтаахпыт».

Харбалаахха таас чох хостоо­һунугар сүрүннээн олохтоох дьон үлэлиир, ол курдук 93 бука бары саха уолаттара улахан техниканы муоһалаан таһаарыылаахтык үлэлии сылдьаллар. Манна 2018 сыл түмүгүнэн 191 тыһ. тонна чоҕу хостооммут Илин Эҥэр 5 улууһун хааччыйа олоробут. Холобур, аммалар 30-тан тахса тыһ. тонна таас чоҕу биһигиттэн ылаллар. Чох хаачыстыбата үчүгэй буолан Бүлүүттэн кытта кэлэн ылан бараллар диэн карьер үлэһиттэрэ иһитиннэрэллэр. Онон уолаттар эрэллээх партнер быһыытынан итэҕэлгэ киирэннэр үлэлэрин да хаамыыта тохтоло суох бара турар. Аны биһиги чохпут Дьабарыкы Хайа сыанатыттан үс төгүл чэпчэки. Онон республика салалтата биһиэхэ сакаас биэрэргэ интэриэстээх уонна экономия да өттүнэн тоҕоостоох. Ол аата олохтоох ыччаттар промышленность ханнык баҕарар салаатыгар үлэлиир кыахтаахтарын олох көрдөрөр.
Кыһалҕабыт диэн улахан ардахтар түстэхтэринэ, суолларбыт Баайаҕаттан саҕалаан Даайа Амматыгар тиийэ устан хаалаллар. Быйыл Ытык Күөл — Туора Күөл суола бүтүөхтээх, 3 км курдук хаалла. Оччоҕуна кыһыннары-сайыннары айанныыр кыахтаналлар. Дэбдиргэҕэ диэри 263 мөл. солк. федеральнай үбүлээһиҥҥэ киирсэн көмүскээммит Иван Бочонин куонкуруска кыайан үлэтин саҕалаата. Баайаҕа суолугар эмиэ куонкуруһу кыайбыт тэрилтэ кэлэн үлэтин саҕалаан эрэр. Бу хайысхаларынан депутаттарбытын кытта бииргэ үлэлэһэн үлэ-хамнас барар.
Биллэн турар, үлэтэ суох буолуу кыһалҕата биһиэхэ да баар, 270 киһи учуокка турар, оттон дьиҥнээх сыыппара, биллэн турар, улахан. Сарсын куораттан дьарыктаах буолуу госкомитетыттан уонна промышленнай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кэлэллэр. Нэһилиэктэр баһылыктара үлэтэ суох сылдьар ыччаттарын аҕалыахтаахтар. Утарыта көрсөн олорон туох үлэни биэрэллэрин кэпсэтэннэр, квалификациялара, үлэлиир усулуобуйалара, хамнастара сөп түбэһэр буоллаҕына, сөбүлэһии түһэрсиэхтэрэ.

Александр Жирков:
«Тыа эйгэтэ уонна промышленнай эйгэ атын-атыннар. Онон, атын эйгэҕэ көһөр оҕо эрдэттэн бэлэмнэниэхтээх. Олох да көрдөрөр, промышленность, транспорт эҥин эйгэтин кытта силлиһэ, бииргэ олорбут тыа улуустарын оҕолоро бу үлэҕэ ордук элбэхтик бараллар. Тоҕо диэтэргин, бу эйгэни эрдэттэн билэллэр, бэлэмнэр. Промышленность эйгэтигэр көһөр ыччат олоҕун тэтимэ уларыйар. Онуоха оскуолаттан, идэни талыыттан саҕалаан көмөлөһүллүөхтээх. Идэҕэ туһаайыы суолтата итиннэ буолуохтаах. Салгыы үөрэнэригэр анал квота, эбии стипендия, идэтигэр сыһыарыы, олорор, үлэлиир усулуобуйатыгар тиийэ өйөөһүн, тэрилтэ салалтатын кытта үлэ, барыта биир кэлимник барыахтаах».

Тыа сириттэн — промышленноска

Биһиги улуус баһылыгын социальнай эйгэҕэ солбуйааччыта Изабелла Сивцеваттан олохтоох ыччаттары промышленнай үлэҕэ тардыыга Тааттаҕа үлэ-хамнас хайдах барбытын ыйыталастыбыт. Кини манныгы кэпсээтэ:
— Муус устар 10 күнүгэр Таатта улуу­һугар «Олохтоох нэһилиэнньэни – промышленноска» бырайыак чэрчитинэн улахан промышленнай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах үлэ дьаарбаҥката буолан ааста. Бу бөлөҕү СӨ нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун госкомитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Г.И.Харлампьев салайан аҕалла. Кинини кытта «Якутуголь» АУо, «Эльгауголь» ХЭТ, «Полюс Алдана» АУо, «Алроса» АУо, «Золото Селигдара» курдук бөдөҥ тэрилтэлэр каадыры кытта үлэлиир специалистара кэлэннэр үлэлээтилэр. Кинилэр бастаан нэһилиэктэр баһылыктарын кытта көрсөн, сыалларын-соруктарын кэпсээтилэр.
Бу күҥҥэ промышленнай тэрилтэлэргэ туох идэлээх үлэһиттэр ирдэнэллэрин иһитиннэрии оҥордулар. Холобур, Нерюнгрига «Якутуголь», «Эльгауголь» чоҕу хостуур тэрилтэлэргэ Е, В, «Допог» категориялаах, автогрейдер суоппардара, весовщик, массыына өрөмүөннүүр слесарь, токарь, взрывник, электрослесарь, электрогазосварщик, энергетик, о.д.а. идэлээхтэри үлэҕэ ыҥыраллар. Мирнэйгэ «Алросалар» бульдозер, автогрейдер, экскаватор идэлээхтэргэ ордук наадыйаллар эбит. Бу тэрилтэлэр бары үлэһиттэр аһылыктарын, социальнай өттүнэн хааччыллыыларын мэктиэлиибит дииллэр.
Үлэ дьаарбаҥкатыгар барыта 46 үлэ көрдөөччү сырытта. Холобур, Дьохсоҕонтон 7, Чычымахтан 4 үлэ көрдүүр дьон кэлэ сырыттылар. Бу миэстэтигэр утарыта көрсөн олорон кэпсэтии түмүгэр 19 үлэ көрдүүр дьон тута докумуоннарын туттаран ыҥырыы кэтэһэллэр. Оттон промышленнай тэрилтэлэргэ үлэлии барыан баҕалаахтары, ол гынан баран ирдэнэр идэҕэ эппиэттээ­бэт эбэтэр квалификацията суох дьону нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун киинин нөҥүө кылгас болдьохтоох үөрэхтэргэ ыытарга 12 киһи суруттарда. Бу хайысханан үлэ салгыы барар. Маны таһынан, саҥа үөрэҕи бүтэрбит эдэр специалистары стажировка программатынан наставник анатан үлэҕэ ыыталыыбыт.
Бүгүҥҥү күҥҥэ аҥардас Таатта улуу­һуттан өрөспүүбүлүкэ улахан промышленнай тэрилтэлэригэр 15 киһи вахтанан үлэлии сылдьар.

Манна даҕатан эттэххэ, 2015 сыллаахха Мирнэй куоракка Ил Түмэн көһө сылдьар холбоһуктаах мунньаҕар анаан-минээн олохтоох ыччат промышленность эйгэтигэр, чуолаан алмаас хостуур тэрилтэлэргэ үлэлииригэр баар мэһэйдэри ырыппыттара. Ол мунньах түмүгүнэн Ил Түмэн анал уурааҕа тахсыбыта. Олохтоох дьону промышленноска тардыы өрөспүүбүлүкэ 2030 сылга диэри социальнай-экономическай сайдыытын стратегиятыгар биир сүрүн миэстэни ылар.
Бүгүн бу политиканы Айсен Николаев, СӨ Бырабыыталыстыбата, Ил Түмэн биир сүрүн хайысха быһыытынан ыытаннар, промышленнай тэрилтэлэр миэстэтигэр сылдьан олохтоох ыччаттары үлэҕэ тардыыларыгар, үөрэх тэрилтэлэрэ бүгүҥҥү күҥҥэ ордук ирдэнэр наадалаах идэлэргэ үлэлэрин туһаайалларыгар чопчу сорук туруоран үлэни сүрүннүүллэр.