Чаҕылыйа сырдыыр чыпчаал сулус

Билиҥҥи биһиги кэммитигэр үлэ киһитэ суруналыыстыка, уус-уран литэрэтиирэ, киинэ, тыйаатыр дьоруойа буолар чиэстэн маппыта, үтүрүллүбүтэ, биир тылынан, сураҕа суох сүппүтэ олох ыраатта. Бүгүн  — үлэ киһитэ, баара-суоҕа уопсай ахсааны туоһулуур эдинииссэ, кини ылар оруола ньуул миэстэ.

Үлэ киһитигэр маннык сыһыан судаарыстыбаны да, былааһы да, биирдиилээн тойону-хотуну да киэргэппэт. Сэбиэскэй систиэмэ үлэ киһитин өрө тутан, кинини былаах оҥостон бары улуу моһоллору кыайбыта. Сэбиэскэй идеология кыыркаҕа суох ыраас, чиэһинэй этэ диэн бэйэни албыннанымыахха. Оннук систиэмэ уонна былаас баар буолар төрүтэ ханна да суох. Олоҕо суох ыра санааҕа, сүһүрбүт мэйиигэ эрэ оннугу оҥорон көрүөххэ сөп.

Сэбиэскэй идеология күүһэ дьону, маассаны бэйэтин кырдьыгар итэҕэппитигэр сытар. Сырдык кэскил, дьоллоох олох тутулларыгар, ол онуоха үлэһит кылаас тутаах хамсатааччынан буоларыгар норуот бүттүүнэ итэҕэйбитэ. Ол дириҥ итэҕэл күүһэ хараҥа хаалыыны, кутталлаах уҥа-хаҥас хамсааһыннары, дьадайыыны, хоргуйууну, сэриини, урусхалланыыны — барытын кыайбыта.

Билигин үгүстэр оччолорго дьоллоох олох туһа диэн бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбит-хамсаабыт, сүүрбүт-көппүт дьону, хомунньуус баартыйа албыныгар мэйиилэрин сиэппит акаарыларынан ааҕаллар. Чиэһинэй киһи үчүгэйдик үлэлээбитэ, кини буруйа үһү дуо? Эбэтэр ол-бу аҕытаассыйаны, бырапагаанданы итэҕэйбитэ, кини акаарытын көрдөрөр үһү дуу. Киһи барахсан мэйиитэ кэтэҕэр сыҕарыйан биэрэринэн уратыйар. Бэйэтигэр буолбакка, атын дьоҥҥо сыһыаннааҕынан охсон, ону ааһан инньэ ааспытын, ырааппытын кэннэ тойоннуур, дьүүллүүр, куолулуур, өйдөөҕүмсүйэр саҥнаах буолар.

Чэ, ити кураанах куолу хааллын. Аан дойду үлэнэн тутуллан турар. «Үлэ, үлэһит» диэн өйдөбүлү кыараҕастык ылымыаҕыҥ. Хары күүһүттэн мэйии үлэтигэр, көрү-нары көҕүлүүртэн матырыйаалынай уйгуну оҥорон таһаарыыга тиийэ хаба сатаатахха эрэ, ханнык эмэ өйдөбүл баар буолуоҕа.

Ааспыт үйэ 70-с уонна 80-с сылларыгар Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүн эдэркээн уола ыанньыксыт Павел Шарин аата-суола, туох да омуна суох, Саха сиригэр ньиргийэн олороро. Өрөспүүбүлүкэ иһитиннэрэр-биллэрэр, суруйар тиһиктэрэ кини аатын ааттаабатах, ахтыбатах түгэннэрэ өссө баара эбитэ дуу.

Саха сирин холкуостарыгар 50-с сыллар ортолоруттан сүөһү көрүүтүгэр, ол иһигэр ыанньыксытынан үлэлиир эр дьоннор баар буолбуттара. Дьиҥэр, холкуос сүөһүтүн иитиигэ, көрүүгэ-истиигэ эр дьон мэлдьитин баара. Бу улахан сыралаах уонна сылаалаах илии үлэтэ, онон эр киһитэ суох арай сэрии суостаах сылларыгар эрэ, дьахталлар эрэйдээхтэр умса-төннө түһээхтээбит буолуохтаахтар. Оттон ити этиллибит кэмҥэ эдэр саастаах уолан эр дьон ньирэйи көрүүгэ, сүөһүнү төлөһөтүүгэ уонна ыанньыксыттыы бэйэлэрин үтүө көҥүллэринэн, сорохторо ыҥырыы таһааран, атын пиэримэлэри, өссө атын оройуоннары куоталаһыыга ыҥыран маассабайдык тахсыталаан барбыттара.

Ааспыт үйэ 70-с уонна 80-с сылларыгар Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүн эдэркээн уола ыанньыксыт Павел Шарин аата-суола, туох да омуна суох, Саха сиригэр ньиргийэн олороро.

Эр киһи туруннаҕына уонна ылыстаҕына, кыайтарбат диэн суох. 70-с сылларга Амма ааттааҕа Петр Яковлев сэссэлиистии үлэ Дьоруойун үрдүк аатын ылбыта. 80-с сылларга Гавриил Чепалов, Владимир Пестряков, Михаил Готовцев хас биирдии ынахтарыттан 5000 киилэ үүтү ыан суон сурахтаммыттара, албан аатырбыттара, Байбал Саарын кинилэри кытта биир кэмҥэ иэл-тиэл тардыһан, илин-кэлин түсүһэн үлэлээбитэ. Оччотооҕу бырапагаанда бастыҥнары «Үлэ майаактарынан» ааттыыра. «Үлэ  — чиэс, албан аат!» диэн луоһун хас муннук, үлэ миэстэтин аайы ыйанан турар буолара.

—  Ийэм Александра Гаврильевна уруккута холкуос ыанньыксыта, 4 оҕолоох ийэ, эрдэ ыарыһахтаан хаалбыта, – Байбал кэпсээнэ өрүүтүн орун-оннугар, лоп-бааччы буолааччы.  — Мин 14-пэр өлбүтэ. Кырабыттан хотоҥҥо илдьэ сылдьар этэ, онон сүөһүгэ сыстаҕас буола улааппытым. Сүөһүлэрбин олус таптыыр этим, ортолоругар киирдэхпинэ хайдах эрэ тулам барыта уу чуумпу, уу нуһараҥ, киэҥ холку курдук буолан хаалааччы. Ньирэй сымнаҕасчаан тылынан ытыспын салыыра, ыаммытынан үүт сыта кэлэрэ минньигэс да буолара.

1972 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн, Дьоруой Попов аатынан сопхуос Төхтүрдээҕи отделениетын пиэримэтигэр баҕа өттүбүнэн ыанньыксыттыы тахсыбытым. 1973 сылга, аармыйаҕа барыам иннинэ, бүтүн кэлэктиибинэн хас биирдии ынахтан 2000 киилэ үүтү ыабыппыт. 1973-1975 сс. Салгыннааҕы утары оборуона чааһыгар сулууспалаабытым. Кэлээт, пиэримэбэр үлэлээн барбытым. Ити сыл саҥа төрүүр 25 төбө туҥуй бургунастары туппутум. Тус бэйэм көрдөрүүм үрдээн испитэ: 1976-77 с с. биирдии ынахпыттан 2700 киилэ үүтү ыабытым.

Биир тиҥэһэ бургунас 0,7 улахан ынахха тэҥнэһэр. 20 тиҥэһэни ыыр буоллахпына, 14 улахан ынаҕы ыыр курдук буолан тахсабын. Ыанньык ынах састаабын 17% сыл аайы уларыйан биэрэн иһиэхтээх. Ынах 8-9 сааһыттан биэрэр үүтэ намтаан киирэн барар. Биһиги ынахтарбыт сэмэнтээл боруодалар этэ. Сыллата көрдөрүүбүн тупсаран 1984 сылга 16 ынахтаахпыттан хас биирдиилэриттэн 5711 киилэ үүтүү ылбытым.

1985 сыллаахха хас биирдиилэриттэн 6071 киилэ үүтү ыаммын өрөспүүбүлүкэ чыпчаал көрдөрүүтүн олохтообутум. Дьэ, доҕоор, пиэримэбит олох тэпсиллэн хаалла. Киһи да киһи, ыалдьыт да ыалдьыт бөҕөтө. Аны араас оройуоннартан дэлэгээссийэнэн кэлэннэр 5-тии күн үөрэнэн  барар буоллулар. Бииргэ үлэлиир эдьиийдэрим барахсаттар: «Нохоо, бу уол айдааны таһаараҥҥын, олорор олохпут огдолуйаары гынна буолбат дуо!»- диэн оонньуу-күлэ хаадьылыыллар. Дьиҥэр, истэригэр үөрэллэр, киэн тутталлар бөҕө буоллаҕа дии.

Оччолорго олоро түһэр диэни билбэккин. Ыамнарыҥ быыстарыгар дулҕаны, от сыатын кырбаан эбии ас бэлэмниигин, ынаҕы сиэмэлээһиҥҥэ көмөлөһөҕүн. Эргитэн үлэ да үлэ! Оройуоммут эмиэ аатырар этэ. К.Байкалов аатынан сопхуос Моорук Суолатын ыанньыксыта Тамара Скрябина 5000 тахса киилэ үүтү ыабыта. Эмиэ бу сопхуос «Улахан сайылык», «Кэнчээри» пиэримэлэрэ кэлэктиибинэн биирдии ынахтарыттан 3000 киилэ үүтү ыыллар этэ. Ленин аатынан сопхуостан Елена Федорова 5000 киилэттэн тахсаны ыабыта. «М.Горькай» сопхуос ыанньыксыта Мария Пономарева эмиэ итинник көрдөрүүлэммитэ. Билигин бары эбэ, хос эбэ дьон, оҕо-уруу, сиэн бөҕөтө. Манна сыһыаран өссө манныгы этээри гынабын: бэйэ кыаҕын, күүһүн уонна бириэмэтин сөптөөхтүк аттарынан үлэлиир буоллахха, үлэттэн киһи доруобуйата эмсэҕэлээбэт. (Павел Петрович бу эппититтэн сылтаан, атын түбэлтэни өйдөөн кэллим. Амма дьоруойа Петр Яковлев үлэтин-хамнаһын ураты ыксаллаах кэмнэригэр, раскладушка оронун хотонугар илдьэ кэлэн, онно хонон сылдьан үлэлиирин сөҕөн кэпсиир буолаллара. Петр Ионович Яковлев (сэрии ветерана) дьоруой аатын ылаат, нөҥүө сылыгар быһыылааҕа, олохтон туораабытыгар «үлэттэн өллө» диэччилэр бааллара.  — П.И.).

1985 сыллаахха Павел Шарин биир ынаҕыттан 6000-тан тахса киилэ үүтү ыаһына, Саха сирин XX үйэтээҕи чулуу рекордунан ааттаммыта. Бүгүн XXI  үйэ чиэппэрин эмтэритэн эрэбит, оттон ол чыпчаал көрдөрүү сылы, бэл үйэни билиммэт киэбинэн чөллөй турар. Тыабыт хаһаайыстыбата «бүгүҥҥү сайдыытын» ыһыктан биэрбэтэҕинэ, балаһыанньа тосту уларыйбатаҕына, баҕардар, бу үйэни уҥуордуур дьылҕаланыаҕа.

П.П.Шарин  үлэҕэ сөҕүмэр ситиһиилэрэ  Үлэ Албан аата үһүс истиэпэннээх уордьанынан бэлиэтэммитэ. Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибитэ. Ленинскэй хомсомуол бириэмийэтин лауреатын аатын, ЫБСЛКС КК бэлиэтин ылбыта. ССКП XXVII сийиэһин дэлэгээтинэн талыллыбыта, XXVIII сийиэһигэр баартыйа КК чилиэнэ буолбута. Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан быыбардаммыта. Кэлин, 2000 сыллаахха «Хотугу сулус» уордьан хабалыара буолбута.

Үлэ киһитэ, дьэ, чахчы, мыыныыта суох аакка-суолга, үрдүк чиэскэ-бочуокка тиксибитэ. Билигин кэлэн чинчилээн сыана биэрдэххэ, баартыйа обкуома, арааһа, Байбалы, оччолорго олох эдэр киһини, бэйэтин лиинньийэтинэн  үүннэрээри соруктаммыт курдук. Биир кэмҥэ сыралаһан  үлэлээбит табаарыстара Михаил Готовцев, Владимир Михайлов иккиэн Үлэ Албан аата уордьан үс истиэпэннэрин хабалыардарынан, ол эбэтэр Үлэ Дьоруойдарынан буолбуттара. Оттон Байбал лауреат, дэлэгээт, дьокутаат суолунан айанныы турбута.

П.П.Шарин Ленинскэй хомсомуол бириэмийэтин лауреатын аатын, ЫБСЛКС КК бэлиэтин ылбыта. ССКП XXVII сийиэһин дэлэгээтинэн талыллыбыта, XXVIII сийиэһигэр баартыйа КК чилиэнэ буолбута.

— 90-с сыллар ортолоругар сопхуос систиэмэтэ үрэллиигэ баран, бастаан дьоҕус хаһаайыстыбаларынан тэриллэн, онтон КП-ларга, салгыы МУП, ТХПК куормаларын ылыныы буолбута. Мин 1993 сылга диэри пиэримэбэр үлэлээбитим. Онон 20 сыл ыанньыксыттаабытым. «Төхтүр» ТХПК-ҕа сэттэ сыл дириэктэрдээбитим. Ити кэмҥэ Тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн  зоотехническай салаатын кэтэхтэн алта сыл үөрэнэн бүтэрбитим. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сүөһү иитиитин департаменын сүрүннүүр исписэлииһинэн 2006 сылга диэри үлэлээбитим. Билигин тыа хаһаайыстыбатын сүбэлиир киинигэр консультанныыбын, — Павел Петрович олоҕун кэлиҥҥи сылларын аҕыйах тылынан судургутук кэпсээн биэрэр.

— М.Е.Николаев сопхуостары эһэн, тыа дьонун үлэтэ суох буолууга, дьадайыыга тэппитэ диэн буруйдааһыны тус бэйэм ылымаппын. Михаил Николаев буолбакка, Арассыыйа судаарыстыбата тыатын хаһаайыстыбатын сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспитэ. Арассыыйа салалтатыгар тыа хаһаайыстыбата диэн тугун билбэт, билэ да сатаабат саҥа дьон кэлбитэ. Саха сирин уһулуччу кытаанах усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы, судаарыстыба өйөбүлэ суох хайдах да кыайтарбат дьыала. Ырыынактыы сыһыаны олохтуур соруктаах былаас, фермер уонна бааһынай хаһаайыстыбалары кирэдьиитинэн өйөөн сүһүөхтэригэр туруортаан, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар сыалы туруорбута. Саха сирин усулуобуйатыгар, судаарыстыба өйөбүлэ суох, сопхуостарбытын туппутунан хаалан, уһун буруону унаарытан олоруохпут этэ дуо? Ол иһин Михаил Николаев дьонун туһугар кыһаллан, саҥа систиэмэҕэ имигэстик киирэллэригэр баҕарбыт баҕатын билиҥҥэ диэри сыыһа өйдүү сылдьабыт. Уонна, баары баарынан эттэххэ,  Николаевтан тутулуктаммакка, эстэр  — эстэр, сууллар  — сууллар дьылҕата-ыйааҕа ынан тиийэн кэллэҕэ дии. Мин түмсэн, кэлэктиибинэн үлэлээһин кыһатыгар иитиллибит киһибин уонна ол санаабыттан аккаастаммаппын. Түмсэн үлэлээһин кыайыылаах уонна түмүктээх буолар.

Тус бэйэм урукку систиэмэҕэ төрөөбүтүм, үүммүтүм, киһи буолбутум. Чиэһи, хайҕалы билбитим. Сэбиэскэй былааһы күндүтүк саныыбын, өйбөр уонна сүрэхпэр иҥэрэн илдьэ сылдьабын. Ону миигиттэн ким да былдьаан ылыа суоҕа. Бу гынан баран, «өлбүт ынаҕым үүттээх да этэ» диэн аһыйан наар ытыы сырыттахпына эбэтэр сууланан баран сытынан кэбистэхпинэ, туох туһалаах буолуоҕай. Чэ, уопсастыба ол мин ытаабыппар да, ыллаабыппар да төрдүттэн кыһаныа суоҕа. Оттон тус бэйэбэр, дьиэ кэргэммэр туһалаах буолуо дуо? Саарбах.

Ким эрэ, бу Шарин тиэрэ байан, тугу да хоҥоруутугар хоннорбот буолбут диэҕэ. Суох, доҕоттор, тиэрэ да, сыта да байбатах киһибин. Дьон-сэргэ ити этэрбин бигэргэтиэҕэ. Сааһым тухары тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээн, туһаммытым диэн маннык: ассоциированнай чилиэн буоламмын сэттэ сыллааҕыта «Мэлдьэхси» ТХПК-ҕа бэйэм кэтэх 4 ынахпын туттарбытым. Ынахтарым үүттэрин ТХПК бэйэтигэр тутар, төрөөтөҕүнэ оҕотун ылар. Урут сүөһүгэ субсидия харчы көрүллэр эрдэҕинэ, ол харчыны ылара. Биир ынаҕым төрөөтөҕүнэ миэхэ 50 киилэ эти кытта дьааһык арыыны биэрэр. Икки ынаҕым төрөөтөҕүнэ 100 киилэ эти, икки дьааһык арыыны, үс ынахпар 150 киилэ эти, үс дьааһык арыыны мүччү туттарабын. Ынахтарым төрдүөн төрөөтөхтөрүнэ, биир улахан сүөһүнү идэһэҕэ ылабын. Атын тэрээһинигэр, отугар-маһыгар, араас ороскуотугар мин кыһаммаппын. Бу ТХПК үлэтин 8 ыанар ынахтан саҕалаабыта. Дьон сүөһүтүн туттаран, ахсаана элбээн, ол оннугар оттуур сирэ кэмчи буолан, кыаммакка, ТХПК быһыытынан үлэтэ тохтоон хаалбыта. Билигин мин сүөһүлэрим эрэ кыбыллан тураллар. Бу мин паай быһыытынан ылбатах чааһынай ынахтарбын биэрбитим.

Быйыл Бүлүү Кыргыдайыгар Кырбасова Анастасия Васильевна бааһынай хаһаайыстыбатыгар сырыттым. Бэркэ тэринэн олорор бааһынай эбит. 100-тэн тахса ыанньыктаах, төбөлөөҕүнэн 300 сүөһүнү көрөн-харайан туруорар. Икки хотонноох, үһүс хотонун туттаары сылдьар. 10 үлэһити тутар, ол үөһэ дьиэ кэргэнинэн үлэлииллэр. Үлэһиттэрин социальнай бакыатынан толору хааччыйар эбит. 25 сыл бу хаһаайыстыбаҕа үлэлии сылдьар үлэһиттээх. Сир ахсын биирдиилээн маннык үчүгэй тэрээһиннээх бааһынай хаһаайыстыбалар бааллар.

Көрө-истэ сырыттахха, дьон биирдиилээн кэтэх хаһаайыстыбанан үлэлииллэрин ыарырҕатар курдук буолбут. Ол эрэн, хаһан баҕарар, ханна баҕарар биирдиилээн кэтэх хаһаайыстыбанан үлэлиири ордорор уонна ону кыайа-хото тутар дьон мэлдьитин элбэх буолуоҕа. Киһи айыллыбыт айылгыта оннук: «миэнэ», «бэйэм киэнэ», «бэйэм эрэ билэбин» диэн буолуоҕа. Дьон өйүн-санаатын холбоон, биир тылы булан, баайын кээпэрээссийэлээн, күүһүн түмэн уопсай көрөн-истэн, балаһыанньаттан тахсыан эмиэ сөп этэ. Маныаха уустуга  — салайыыга уонна хонтуруолга сытар. Сэрии иннинэ уонна сэрии сылларыгар кыракый холкуостарынан дьаһанан олоруу баара.

Оҕону, ыччаты тыа сирин олоҕуттан уонна үлэтиттэн бэйэбит тэйитэн кэбиспиппит мэлдьэх буолбатах. Төрөөбүт ийэ буорбут куруутун иччилээх, хаһаайыннаах буоларын туһугар, оҕону быыкаа сааһыттан ынахха уонна сылгыга сүгүрүйүү тыыныгар иитиэхпитин наада. Араас омуктары үтүктэн, билигин оҕолорбут ол-бу ыты, куосканы, саха киһитэ харахтаан көрбөтөх кыылын-сүөлүн культ оҥостон ымманыйар, илиилэриттэн түһэрбэт, хайдах да тутуохтарын билбэт буоллулар. Ол оннугар омукпут сыаната биллибэт баайыгар  — ынахпытыгар уонна сылгыбытыгар  — оҕолорбут таах да наадыйбаттар. Итинник хобдох сыһыан, мөлтөх өй-санаа баһылыырын тухары, өрөйүөхпүт суоҕа. Бастатан, төрүт баайбытыгар оҕолорбут өйдөрүн-санааларын уларыта тутуохпутун наада.

Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах ыанньыксыт, 78 сааһыгар дылы хотоҥҥо сүөһүтүн бэйэтэ көрөрө, билигин 90 сааһыгар сылдьар, саҥаһым Евдокия Романовна  Шарина, ытык кырдьаҕас «Мааны» диэн ааттаах ынаҕа сылга 2300 киилэ үүтү биэрэрэ диэн кэпсиир. Эмээхсин суот-учуот бөҕөтө, бу үүтүттэн 200 киилэтин ынаҕын ньирэйигэр эмтэрэр, 100 киилэни чэй үүтэ оҥостор. 2000 киилэ үүтү туттаран харчы оҥостон, ынаҕын көрөр-истэр ороскуотун сабынар, ас атыылаһар.

Владимир Михайловтыын уонна Михаил Готовцевтыын эдэр эрдэхпититтэн олох үчүгэй табаарыстыыбыт. Сааспытынан, Михаил миигиттэн балачча, оттон Болуодьа кыранан аҕалар. Михаил кэлин наар бааһынай хаһаайыстыба тэринэн, оттон Болуодьа кэлэктиибинэй тэрээһиннээх хаһаайыстыбаҕа үлэлээн кэллилэр. Маны мин саамай сөптөөх быһаарыныы диибин. Уолаттар майгыларын билэбин: Михаил хараахтарынан ордук чиҥ-чаҥ, кытаанах, эппитин толорторор киһи. Болуодьа үлэҕэ сыһыанынан атыттары көҕүлүүр уонна бэйэтин батыһыннарар ураты дьоҕурдаах. Иккиэн Үлэ дьоруойдара, итинник аҥы-аҥы уратылаах дьоҕурдаах, буоланнар, дууһалара хайдах сытарынан, бэйэлэрин үтүө баҕаларынан тус-туспа суолунан бардахтара уонна албан аатырдахтара. Ол иһин этэбин: дьон-сэргэ тыа хаһаайыстыбатыгар ханнык суолу тутуһарыгар, ханнык тэрээһиннээх хаһаайыстыбаны талынарыгар сүрэҕэ сытарынан уонна этэринэн быһаарынара куһаҕаҥҥа тиэрдиэ суох этэ.

Бэйэм туспунан олох кылгастык эттэхпинэ, эдэр сааспыттан таптыыр үлэбэр астына үлэлээбитим. Олохтоох усулуобуйаҕа даҕаны чыпчаал көрдөрүүнү ситиһиэххэ сөбүн дакаастаабытым. Үлэм-хамнаһым иккис аҥаарыгар үөрэнэн идэ ылан, онтубунан бэриниилээхтик үлэлээн кэллим. Сыыстым дии санаабаппын, туохтан да хомойбоппун.

Саха ыраас хааннаах ынаҕа  — уһулуччулаах боруода. Саха ынаҕа үүтэ кэмчи диир бигэргэтиини утарабын. Үчүгэйдик көрөн-истэн, тутан ииттэххэ, сөптөөх үүтү биэрэригэр ончу саарбахтаабаппын. Оттон хаачыстыбатын чааһынан этэ да барыллыбат. Саха төрүт ынаҕа сүтэр кутталын халбарытыахха диэн буолбакка, төрүт баайбыт саха норуотун арчылыы турдун диэн санаанан салайтаран, бу дьыаланы тиһэҕэр тиэрдиэххэ.

Прокопий ИВАНОВ