Биирдэ туттан баран бөххө быраҕабыт

Айылҕаҕа, тыынар-тыынаахха төһөлөөх хоромньуну оҥорорбутун онно толкуйдаан көрүөххэ

Бу сарсыарда үгэс курдук телевизор көрө олорон кэтэспит сонуммун истэммин олус үөрдүм. Ол курдук, федеральнай канал сонуну кэпсиир биэриитигэр Арассыыйаҕа сотору кэминэн биирдэ туттуллар пластик иһиттэн аккаастанарга соруктаммыттар. Дьиҥэ, маннык дьаһанарга уолдьаспыта ыраатта! Бу үлэни хайдах ыытыахтарын туһунан интэриэһиргээн Интернет киэн дуолун хаһыстым.

Кыылы-сүөлү өлөрөр пластик

Биһиги күннээҕи олохпутугар пластиктан иһит мэлдьи баар – маҕаһыынтан салаппаан бакыакка бородууктаны суулаан аҕалабыт, кафеларга биирдэ туттуллан баран бөххө быраҕыллар иһиттэн аһыыбыт, бытыылкалаах уу иһэбит. Ол түмүгэ – биир киһи биир күн таһаарар бөҕө экологияҕа оҥорор хоромньутун ааҕа да барыллыбат. Дьиҥэ экологтар пластиктан иһит, туттар мал-сал сири-дойдуну киртитэн эрэрин туһунан түрбүөннээбиттэрэ ыраатта. Кинилэр этэллэр: пластик иһити киһи аймах сүрэҕэ суоҕуттан, бириэмэтин харыстаан туттар, ол эрэн ол түмүгэр туттуллубут пластик буорга сүүһүнэн сыллар устата сытан симэлийэр. Нациялар холбоһуктаах тэрээһиннэрин (ООН) тулалыыр эйгэҕэ бырагырааматын экспертэрэ сылын аайы 8 мөл. тонна пластиктан бөх океаҥҥа түһэрин, оччотугар 2050 сылга аан дойду океаныгар балык оннугар пластик бөх уста сылдьар буолуоҕун сабаҕалаабыттар. Манна диэн эттэххэ, Тихай океаҥҥа баар бөх-сах чөмөхтөммүт арыытын иэнэ сотору кэминэн аан дойду экологиятыгар улахан алдьархайы аҕалар курдук улаатан эрэрин түрбүөннүүллэр. Маны таһынан балыктар пластигы сиэннэр, маассабайдык өлөллөр. Учуонайдар өссө биир арыйыыны оҥорбуттар. Пластиктан бөх ууга түбэстэҕинэ бытархай кыырпахтарга арахсан буорга, иһэр ууга, салгыҥҥа тарҕанан киһи доруобуйатыгар хорумньуну оҥорор. Оттон бэйэбит төрөөбүт сирбит-уоппут туһунан этэр буоллахха, бөхтөн хаттаан бородууксуйа оҥорон таһаарыы суох дойдутугар, сылын ахсын тыһыынчанан туоннанан тахсар пластик бөх төһөлөөх сири-уоту киртитэ сытара буолла?!

Статистика

Уопсастыба санаатын института оҥорбут ыйытыытын түмүгэр:
◆ 95% Арассыыйа олох­тооҕо пластик иһит, бакыат тулалыыр эйгэни киртитэр диэн санаалаахтар.
◆ 48% киһи төһө да табыгаһа суох буоллар, пластик бакыаттан аккаастанарга бэлэм.
◆ 69% Арассыыйа олох­тооҕо үөрэ-көтө пластик иһиттэн аккаастанарга бэлэм.
Билиҥҥитэ биирдэ туттулар пластик тэриллэртэн дьон ордук салаппаан бакыаты туһанар эбит, онтон пластик бытыылканы, бааталаах палочканы уонна биирдэ тутуллар сииктээх салфетканы.

Европа дойдуларыгар

Инфо24 суруйарынан, Евросоюз былырыын ыам ыйыгар пластик иһиттэн аккаастанарга соруктаммытын туһунан биллэрбит. Сыл аҥара буолан баран Европарламент бу көҕүлээһини биһирээбит, онтон аҕыйах ыйынан Евросоюз бары территориятыгар 2021 сылга диэри пластик иһити туттууну бобор туһунан сокуон ыларга соруктаммыттар. Бобуллуохтаах пластик испииһэгэр биирдэ туттуллар пластик иһиттэр, ыскаачардар, бааталаах палочкалар уо.д.а киирбиттэр. Ол гынан баран, сокуонунан атын экологичнай матырыйаалынан солбуллубат тэрилинэн туталларын көҥүллүүллэрэ сабаҕаланар. Пластик бытыылкалар бөхтөн хаттаан оҥоһуллубут матырыйаалтан турар буолуохтаахтар, ол эрэн билиҥҥитэ оннооҕор сайдыылаах Евросоюз дойдуларыгар бөххө быраҕыллар пластик бытыылка 20% -тан эрэ хаттаан бородууксуйа оҥорон таһаараллар.

Биирдэ тутуллар пластик иһит матырыйаалын тугунан солбуйуохха сөбүй?

Кумааҕы. Билигин кумааҕыттан ыстакааннары, бакыаттары оҥороллор. Өскөтүн тутуллан баран уматыллыбатаҕына,кумааҕы иһит, бакыат айылҕаҕа сытан икки сылынан бүтүннүү симэлийэр.
Мас. Мастан иһит арааһын оҥоруохтарын сөп. Бу матырыйаал экологияҕа туох да буортуну оҥорбот.
Кукурузаттан крахмал. Бу крахмалтан оҥоһуллубут иһит пластик иһиккэ майгынныыр, ол эрээри, туох да сыта суох. Тутуллан баран 2-3 ыйынан суураллан сүтэр.
Бамбук. Бамбуктан иһит чэпчэки ыйааһыннаах, 70 кыраадыс итиигэ диэри тулуйар. Аҕыйах ыйынан суураллан сүтэр.

Кэбэҕэстик аккаастанар сатаммат

Пластик иһиттэн түргэнник аккаастанар кыаллыа суоҕун туһунан үгүс экспертэр этэллэр. Тоҕо? Бастатан туран, плас­тик экологияҕа хорумньуну оҥорбот матырыйаалтан чэпчэки. Холобур, пластик бакыат (сортировочный пакет) кумааҕы бакыаттан 5-6 төгүл чэпчэки. Иккиһинэн, биирдэ туттуллар пластик иһити оҥоруу ырыынагар миллиардынан үп эргийэр. Бу барыыстан кэбэҕэстик аккаастанар уустук буолуон сөп диэн мин бэйэм сабаҕалыыбын. Холобур, Госдума тулалыыр эйгэ уонна экология харыстыбалыгар кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Бурматов этэринэн, пластик иһити, бакыаты солбуйар матырыйаалы оҥоруу улахан харчылаах буоларын тухары пластиктан аккаастанар уустук буолуоҕа. “Сокуонунан пластик иһитинэн, бакыатынан, атын суулуур тэрилинэн туттууну бобон кэбистэхпитинэ, дьон атын туттар иһиттэрэ, бакыаттара суох буолуоҕа. Ону кытта бородууктаҕа сыана улаатыаҕа. Айылҕаҕа хоромньуну оҥорбот матырыйаалтан оҥоһуллубут иһиккэ кутуллубут үүт сыаната урукку сыанатыттан быдан үрдүк буолуоҕа. Ол иһин бөҕү араартаан хомуйууну, ол онтон хаттаан бородууксуйаны оҥорон таһаарыы салаатын сайыннарыахтаахпыт, холобур кумааҕыттан бөҕө иһиттэри, бакыаттары”, — диэн этэр. Бэлиэтиир буоллахха, билигин оҥоһуллар айылҕаҕа түргэнник суураллан сүтэр матырыйаал (биоразлагающий) целлюлозаҕа олоҕуран оҥоһуллар. Ол сыаналаах.

Дьэ, бу курдук, сир дойду экологиятын харыстааһын тосхолунан хамсааһын тахсан эрэр. Кытаанах коммунальнай бөҕү харайыы туһунан саҥа сокуон олоххо толору киирдэҕинэ, ону кытта араарыллан мунньуллубут бөхтөн хаттаан бородууксуйаны оҥоруу салаата үлэлээтэҕинэ, тулалыыр эйгэни бөҕүнэн “көмөн” бүтүө этибит, оттон айылҕа оҕолорун дьаатынан сүүһүрдэрбит аҕыйыаҕа этэ.

Атын дойдуларга саҕалааһыннар

Индия. 2017 сыллаахха Дели куоракка биирдэ туттуллар пластик иһит­тэн аккаастаммыттар. 2022 сылга Индияҕа пластик иһити ким да туттубат буоларын ситиһиэхпит диэн былаан туруорбуттар. Билиҥҥитэ Индияҕа бөҕү сортировкалааһын уонна онтон хаттаан бородууксуйа оҥорооһун суох кэриэтэ. Ол иһин бөхтөрүн харайыытыгар улахан кыһалҕаны көрсөллөр.
Великобритания. Пластик иһиттэртэн, суулартан сыыйа-баайа аккаастанан, 2042 сылга бу маннык матырыйаалтан иһити, тэрили туттубат буолуохтаахтар. Дойду үбүн министиэристибэтэ бөхтөн хаттаан оҥоһуллубут иһити, сууну, тэрили оҥорор хампаанньаларга нолуоктарын намтаппыт, онтон салаппаантан бакыаттар сыаналарын үрдэппит.
Молдавия. Бу дойдуга 2021 сылга пластик ыстакааны, тэриэлкэни, луосканы, биилкэни, быһаҕы туттары бобор туһунан сокуону үлэлэтиэхтэрэ. Сокуону кэспиттэр улаханнык ыстарааптаналлар.
Грузия. 2019 сыл муус устар ыйыттан Грузияҕа салаппаан пакеты оҥорон таһаарыыны, тастан аҕалан атыылааһыны боппуттар.

Сэргэх сонун

Интернет киэн дуолугар суруйалларынан, 2019 сыл ыам ыйыттан фастфуд кафеларын аан дойду үрдүнэн тарҕаппыт McDonald’s хампаанньа Великобританияҕа баар кафеларыгар пластик трубочкалары туттары тохтоппут. Ол оннугар маннык трубочкаҕа наадыар дьоҥҥо кумааҕыттан оҥоһуллубут соломканы биэрэр буолбут.

Сардаана КУЗЬМИНА