Сайын ханна сынньана бардыгыт?

Интернет ситимин Яндекс, Google систиэмэтэ  “Сайын ханна сынньанар ордугуй?” диэн суруллубут ыйытыкка  7 мөл.тахса эппиэти  булан таһаарар. Кырдьык, Саха сиригэр Интернет ситимэ кэлиҥҥи сылларга балысханнык сайдан, олохпут тосту уларыйда. Ол курдук, Интернет ситимин кутатыгар толкуйа суох киирбэккэ нэһилиэнньэ чэпчэки билиэттэри, сынньалаҥ холобурдары көрдүүр. Самаан сайыны ханна, хайдах атааралларын туһунан мин эмиэ билиэхпин баҕардым.  Бу туһунан Интернет ситимэ тугу кэпсиирий?

Дойдуга сайыҥҥы сынньа­лаҥы атаарыы

ВЦИОМ экспертэрин кэтээн көрүүлэринэн уонна чинчийии­лэринэн Россияҕа 2014 сылга россияннар сайын дьиэлэригэр сынньаммыт эбит буоллахтарына, быйыл кыраныысса таһыгар  сынньана барыан баҕалаах ахсаана биллэрдик үрдээбит. Ол иһигэр, кэлиҥҥи сыллары кэтээн көрдөххө, дойду иһигэр сынньана тахсыы  суолтатын сүтэрбэт эбит.

Рейтинг көрдөрүүтүнэн, бастакы миэстэҕэ россияннарга тас дойдуга сынньана барыан баҕалаах 39% тэҥнэспит. Оттон “норуот” рейтиныгар испииһэккэ Крымҥа сынньаныы инники миэстэтин түһэрбэт, ол курдук 31% россияннара  Крымҥа сынньана барыан баҕалаахтарын биллэрбиттэр, былырыын бу көрдөрүү 37% бэ­лиэ­тэммит. Кавказ Хара муора кытылыгар  (26%) сынньана барыан баҕалааҕа ыйытыкка 5 сыл устата Крымтан баһыйтарара биллэр.

Аны туран дьиэҕэ уонна даачаҕа сынньаныы эмиэ ордук бэлиэтэнэр: 2019 сылга дьиэҕэ — 44% уонна даачаҕа — 26% сайыҥҥы сынньалаҥы атаарыыны саба­ҕалыыр. Статистика көрдөрөрүнэн: сайын дьиэлэригэр  атаарыы 54% ордук тыа олохтооҕор, даачаҕа — 64% тыа аҕа саастаах дьонугар,  материальнай өттүнэн кыаммата — 54%, даачаҕа 60-тан үөһэ аҕа саастаах дьоно — 35% тэҥнэһэр.

Быйылгы сылга тас дойдуга сынньана барыан баҕалаах өлүүтэ үрдээбит:  2018 сыллааҕы  4%-тан 2019 сылга 10% диэри үрдээбит.

Быйыл дойду куораттарынан уонна Кавказ Хара муора кытылыгар  барыта 9% киһи айаннаарыы  былаанныыр. Ону таһынан 6% ыйытыкка кыттааччы сайын  Крымҥа сынньана тахсарын  сабаҕалыыр.

56%  cайыҥҥы сынньа­лаҥтан аккаастанар дьон сү­рүн биричиинэтинэн уонна төрүөтүнэн   үбүнэн кыаҕа тиийбэтэ буолар. Быйыл бу көрдөрүү 2018 сылтан 44% үрдээбит. Итини таһынан атын биричиинэлэринэн: дьиэ кэргэҥҥэ кыһалҕа баарын —15%,  үлэҕэ-хамнаска күчүмэйдэр мэһэйдиллэрин — 14% ыйаллар.

Сыл аайы сынньалаҥҥа барааччы туттар ороскуота нам­тыыр эбит. Быйыл дьиэ таһыттан атын сиргэ сынньалаҥҥа барар дьон ортотунан 43 333 солк. диэри ороскуотурарын былаанныыр (ороскуот дьиэ кэргэнтэн биир киһиэхэ ааҕыллар), ол курдук былырыыҥҥы көрдө­рүүттэн  2% намыһах эбит. Ордук элбэх ороскуоту үрдүк хамнастаах дьон 47 714 солк., ортотунан талан ылыы бэрээдэгинэн Москва уонна Санкт-Петербург олохтоохторо 52 298 солк. тутталларын былаанныыллар. Маны таһынан, 43% айаҥҥа турунааччыта ууруммут харчыларын ороскуоттуулларын ыйаллар.

Быһаччы эттэххэ, россияннар бэйэлэрин эрэ күүстэригэр эрэнэллэр: 5% кредит ылары былаанныыр, 1% — аймахтарыттан, чугас дьонноруттан иэс ылары эрэйэр, 3% — чугас аймахтарын үбүнэн сынньана баралларын кэпсиир.

Этиллибитин курдук, кэнники сылларга россияннар ордук дойду иһигэр сынньана бараллын бэлиэтииллэр, ол курдук ыйытыыга эппиэттээччи сылга биирдэ Россия атын регионнарыгар сайыны атаарбыт буолар, бу 2016 сыллааҕы 35%-тан  быйыл 43% диэри,  тас дойдуга тахсарга “бобуулааҕа”  64%-тан 57% диэри  үрдээбит.

Санатар буоллахха

Былырыын Саха сиригэр сылы эргиччи үлэлиир «Хотугу сулус» оҕо сынньалаҥын киинин тэрийэр туһунан көҕүлээһин баарын СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Владимир Солодов иһитиннэрбитэ. Ол курдук, Ил Дархан Айсен Николаевы кытта сүбэлэһэн Наука аччыгый академията, Арк­ти­ка норуоттар икки ардынааҕы оскуолата уонна «Хотугу сулус» бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн үлэлиэхтээхтэр. Күн бүгүн судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэлэһии иитинэн «Хотугу сулус» оҕо сынньалаҥын киинин тутуутугар үлэ барар. Барыллааһын быһыытынан бырайыак 2021 сылга олоххо киирэрэ сабаҕаланар.

Дьокуускай үлэһиттэрэ ханна сынньана барар былааннаахтарый?

Ыйытыкка ким ханна, хайдах  сынньана барарын ситэ истибэккэ, эппиэттээччилэр хап-сабар сайын тас дойдуга сынньана  тахсыбаттарын чопчулаатылар. Ол курдук, эппиэтээччилэр 21 киһититтэн 10-на, сүрүн биричиинэнэн үп-харчы тиийбэтин уонна уурунуу суоҕун ыйаллар, 6-та дьиэ кэргэҥҥэ уонна декрекка тахсалларынан мэһэйдэр үөскүүллэрин  чуолкайдаатылар, 3 киһи ыарытыйан уонна 2 киһи быйыл уоппуска көрүллүбэтин бэлиэтээтилэр. Онон, эппиэттэччилэрим  быйыл дьиэлэригэр олороллорун, эбэтэр тыа сиригэр оттуу тахсалларын, айылҕаҕа сир аһын хомуйан сайыҥҥы сынньалаҥы атааралларын былаанныыллар.

Саха сиригэр оҕолорго сынньалаҥ былааннара

Оҕо сайыҥҥы сынньалаҥын тэрийии төрөппүттэргэ кылгас сайыны баттаһа оҕо сынньалаҥар болҕомто киинигэр ууруллара чахчы. Сылын ахсын, онно сиэттэрэн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн оҕо сайынын туһалаахтык атаарарын туһугар араас хайысхалаах лааҕырдар үлэлииллэрэ биллэр.

Ити курдук, төрөппүттэр сынньалаҥнарын дьиэлэригэр, даачаҕа уонна тыа сиригэр атаарар эбит буоллахтарына оҕо доруобуйатын бөҕөргөтөргө Саха сиригэр СӨ Үөрэҕин уонна наукатын министиэристибэтэ иһитиннэрбитинэн, быйылгы сылга барыта 661 сынньалаҥ лааҕыр арыллан  үлэлиэхтээх. Сыл устатын тухары лааҕырга 63050 оҕо хабыллара былаанна­нар. Оҕо сын­ньалаҥар уонна доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ быйылгы үбүлээһинэ өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан  549315 солк.  көрүллүбүтэ биллэр. Өлүүлээн көрдөххө, улахан өттүн, 409290 солк. судаарыс­тыба бүддьүөтэ уйунуохтаах. Маны таһынан, иһитиннэриигэ этиллэринэн, сыл ахсын барыта 63 тыһ. оҕо сынньалаҥынан уонна  доруобуйатын бөҕөргөтүүтүнэн хааччыллар эбит, ол иһигэр,  оскуола саастаах оҕото 50,5% тэҥнэһэр. Аны туран өрөспүүбүлүкэ таһыгар оҕолор сынньана тахсалларын  ахсаана намтаабат, ол курдук өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр барыта 5500 оҕо баран сынньанара биллэр.

Бэлиэтээн эттэхэ, Саха сиригэр оҕо сын­ньалаҥар уонна доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ сылы эргиччи «Бэс Чагда» киин үлэлиир. Манна сыллата 3000 оҕону хабан 15 араас хайысхалаах үлэни ыыталлар.

Ити курдук, Саха сиригэр барыта 500 күнүскү, 41 куорат таһынааҕы стационарнай, 1 санаторнай-бөҕөргөтөр, 52 үлэ уонна сынньалаҥ, 67 балааккалаах лааҕыр үлэлиэхтээх. Онон төрөппүккэ оҕотун сынньата ыытарыгар араас лааҕыр арыллан үлэлиирэ көдьүүстээх буолуо.

* * *

Бу курдук сынньалаҥнарын дьон араастык атаарар. Ол эрэн, мин санаабар, саха киһитэ ордук айылҕаҕа сылдьан, араас дьону кытта алтыһан, тыын таһаардаҕына эрэ  уоскуйан, са­ҥалыы күүс-уох ылан, эрчимирэн кэлиэхтээх.

Василий Прокопьев