Ытык Хайа кистэлэҥин арыйа

Сахабыт сирэ таайыллыбатах таабырына элбэх. Киэҥ нэлэмэн хочолоро, бардар бараммат аар тайҕата, аата-ахсаана суох үрэхтэрэ… Былыр өбүгэлэрбит хайгыы көрөн олохсуйбут улуу Туймаада хочото элбэх кистэлэҥи илдьэ сылдьар. Биир оннук сиринэн дьон-сэргэ таптаан сынньанар сирэ – Хаҥалас Хайата (Кангаласский мыс) буолар. Бу тумус хайаны былыргы төрүттэрбит Хотугу Ытык хайа диэн ааттыыллара.

Биһиги үһүө буолан Аан дойдуга бэлэсэпиэт күнүн уонна Арассыыйаҕа экология күнүн көрсө Хаҥалас хайатын көрөргө сананныбыт.
Мин бу хайаҕа бастакы сырыым. Хаҥалас бөһүөлэгин иһинэн кумахтаах суол хоту диэки эрийэ-буруйа субуллан мырааҥҥа тахсар. Биһиги буһа-хата, тимир аппытын үтэн-анньан, сыра-сылба баранан үөһэ диэки харбастыбыт. Кэннибитигэр Хаҥалас чох хостуур карьера эҥэлдьийэн көһүннэ. Ойуур устун балачча өр бараҕын. Кумаартан куотан бэрт тэтимнээхтик тэбэн тыа саҕатыгар элээрдэн таҕыстыбыт. Дьэ, доҕоор, эмискэ киэҥ хочо нэлэс гына түһэр. Эҥсиэли уонна Туймаада хочото быысаһар сирэ ытыска ылан уурбуттуу нэлэһийэр. Аһаҕас сиргэ тахсааккын кытта сөрүүн тыал иилэ хабан ылар, сибиэһэй салгын саба охсор. Көтөр аал түннүгүнэн көрбүт тэҥэ аллараанан Өлүөнэ эбэ күн уотугар күлүмүрдүү сытар, кэннигин хайыс – күөх тыа суһумнуу оонньуур. Дьокуускай куорат ыраах соҕуруу диэки ол көстөр. Хайдахтаах да киһи кутун тутар көрүөхтэн кэрэ хартыына!

–––––––––––––––
Хаҥалас бөһүөлэгэ

Хаҥалас 1924–1929 сс шахтердар бөһүөлэктэрин быһыытынан тэриллибит. Онтон сыыйа тэнийэн куораттыы тииптээх бөһүөлэккэ ккубулуйан, Дьокуускай уокуругар 2004 с киирбит.
1937 – 1954 сс ГУЛАГ лааҕырдара бааллара. Онно Ленинград уобалаһыттан күүс өттүнэн көһөрүллэн аҕалыллыбыт финнар тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаналлар, олус уустук усулуобуйаҕа чох хостууллар эбит.
1958 с бөһүөлэк ортотуттан былыргы көмүүнү булбуттар. Көмүллүбүт киһи төбөтүнэн илин диэки хайысхалаах сытар үһү.
Билигин Хаҥалас бөһүөлэгэ сайдыылаах, дьон түптээн олорор сирэ.

––––––––––––––­­–

Бу хайаҕа былыр Сургуй тааһа диэн айыылары, иччилэри аһатар, ньымааттыыр таас баара эбитэ үһү. Сураҕа былыр Хаҥалас хайатын хаспаҕар ойуун оҕонньор хайаҕа олоро киирбит. Киирбит сирин таас халҕан бүөлүү түспүт диэн кэпсииллэр. Бу үһүйээн тоҕо үөскээбитин, туох төрүөттээҕин билэ Саха сирин кыраайы үөрэтээчитэ Владимир Попов уонна норуот маастара, Нуучча географическай уопсастыбатын чилиэнэ Николай Аржаков — Боло Уус чинчийии ыппыттар. Нам, Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтээччилэриттэн ыйыталаһан бу туһунан биир да матырыйаалы булбатахтар, манна майгынныыр үһүйээн сурукка тиһиллибитэ суох эбит.
Бу туһунан Боло Уус маннык суруйар: «Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэҕэ кэлэ сылдьан, ньиэмэс чинчийээччи учуонайа Иоганн Георг Гмелин 1733 с. суоллааҕы күннүгэр бу Хотугу Ытык хайаҕа “Cергуй тааһа” диэн баарын суруйан хаалларбыта (Reise durch Sibirien von dem lahre 1733 bis 1743). Кини ол “Сергуй тааһыгар” бара сылдьан сахалар бу таас олус күүстээх тыалы түһэрэрин иһин ытыктаан  сылгы сиэлинэн салама ыйаан бэлэх биэрэллэрин, “Сергуй тааһын” иһигэр таас чох баарын көрбүт. Таарыйа, Гмелин Бүрээтийэҕэ сылдьан итиннэ маарынныыр үһүйээни истибитин ахтан аһарбыт уонна бу сири “Каменноугольная гора” диэн ааттаабыт.   Бу суруйууга Саха сиригэр көскө кэлэн 12 сыл олоро сылдьыбыт Вацлав Серошевский эмиэ сөбүлэһэр. Ол курдук, “Якуты” диэн кинигэтигэр “күүстээх тыалы түһэрэрин, онон булчуттарга олус кутталлааҕын иһин ити хайаны сахалар ытыктаан Сургуй тааһа диэн ааттыыллар” диэн суруйбут. Кини 1887 сылга кэлэн көрөн хаспаҕы ойуулаабыта “Якуты” кинигэтигэр киирэн сылдьар. Биһиги, биллэн турар, бу Сургуй тааһын көрдүү барарбытыгар “ол хаспаҕы таас чоҕу хостуулларыгар былыр үйэҕэ карьерга кубулутан суох оҥордохторо буолуо” диэн улахан эрэлэ суох тиийбиппит. Хаҥалас хайатын тумсугар урукку быраҕыллыбыт таас чоҕу хостуур  шахталар сэмнэхтэрин көрөн үөрэтэ сылдьан, Хаҥалас хайатын хайа солоон түһэр үрүйэлэри сиһилии үөрэтэн баран, билигин “Дом рыбака”  диэн туристар дьиэлэрин аттынааҕы үрүйэ түһэр хапчаанын уорбалыы көрдүбүт. Хапчаан биир өттө — Өлүөнэ өрүскэ түһэр уһуктаах тумустаах очуос. Тэллэҕэр миэтэрэ аҥаара кэриҥнээх халыҥ таас чох дьапталҕатын араҥата быган тахса сытар. Ол аллараа өттүнэн тимирдээх таастыйбыт кумах араҥата тахсан көөрөттүбүт. Чох үрдүгэр – туой дьапталҕата.   Уһуктаах очуос кэтэҕин эргийэ бардаххына, хаспахха тиийэҕин. Барыта И.Гмелин уонна В.Серошевскай суруйбуттарыгар  үүт-маас сөп түбэһэр: таас чохтоох хайа да, хаспах да, тимирдээх таас да, туой дьапталҕата да бары бааллар. Хаспах иһин өҥөйөн көрдөххө, таас чох араҥатын көнө ньуура, кырдьык даҕаны, хаспаҕы бүөлүү түспүт сүүнэ тааска майгынныыр. Таас чох дьапталҕатын аннынан уу сүүрэр холлорооно көстөр. Онон “хайаҕа киирэр сабыллыбыт ааҥҥа” майгынныыр».
* * *
Ити курдук таайыллыбатах таабырын, үөрэтиллибэтэх сир-уот Дьокуус­кай да тулатыгар, арааһа, элбэх. Хомойуох иһин, кэм-кэрдии аастаҕын аайы сурукка тиһиллибэккэ хаалбыт, норуот уостан уоска кэпсиир чахчылара кырдьаҕастарбытын кытта сүтэр-оһор, суураллан иһэр. История кэрэһиттэрин ол иһин түмэр, харыстыыр, сурукка-бичиккэ тиһэр сорук турар. Суруллубут суоруллубат диэн дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо.

Ирина Ханды. Ааптар уонна Татьяна Васильева
хаартыскаҕа түһэриилэрэ