Россия Арктикатааҕы зоналарын сайдыытын саҥа Стратегията

2013 с. олунньу 8 күнүгэр Россия Президенэ Владимир Путин 2020 сылга диэри Россия Федерациятын Арктикатааҕы зоналарын сайдыытыгар Стратегияны бигэргэппитэ. Соторутааҕыта Саха сирин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) Бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев билигин үлэлиир Россия Федерациятын Арктикатааҕы зонатын сайдыытын Стратегиятын олоххо киллэриллэр болдьоҕо 2020 сылга түмүктэнэрин бэлиэтээбитэ. Манна сибээстээн, 17 сыл устата 2035 сылга диэри суоттаммыт саҥа стратегияны сөптөөхтүк ылынарга Саха сиригэр  Арктика сайдыытыгар үрдүкү салалта 2018 сылга ыыппыт үлэлэрин уонна быйыл ылыныллыбыт былааннарын сааһылаан, ырытан ааҕааччы болҕомтотугар таһаарабыт.

Санатар буоллахха, 2013 сыллааҕы стратегияҕа суруллубутунан, Россия Арктикатааҕы зоналарын сайыннарыыга сүрүн хайысхаларынан киирбиттэрэ: регион социальнай уонна экономическай сайдыыта, нау­ка уонна технология сайдыылара, аныгы иһитин­нэрэр-телекоммуникационнай инфра­струк­тураларын тэрийии, экологияҕа куттала суох буо­лууну ситиһии, норуоттар ардыларыгар Арктикаҕа бииргэ үлэлээһини сайыннарыы, байыаннай эйгэҕэ куттала суох буолууну хаач­чыйыы, Арктика судаарыстыбаннай кыраныыссатын  көмүскэлин уонна харабылын күүһүрдүү. Ити курдук Арктика сайдыытын боппуруостара үрдүкү салалта инники  былааннарыттан уостан түспэт уонна Россия социальнай-экономическай сайдыытыгар сүрүн үлэлэр  хайысхаларыттан биирдэстэрэ буолар.

Манна салайтаран РФ Президенэ Владимир Путин «Арктика – территория диалога» V Норуоттар икки ардыларынааҕы Арктика форумун пленарнай мунньаҕар тыл этэригэр, 2035 сылга диэри Россия Арктикатын сайдыытын саҥа стратегията  быйыл сыл бүтэһигэр ылыллыаҕын туһунан иһитиннэрбитэ. Судаарыстыба баһылыга бэлиэтээбитинэн, бу Стратегия национальнай бырайыактар уонна судаарыстыбаннай бырагыраамалар тэрээһиннэрин, инфраструктура хампаанньаларын инвестиционнай былааннарын, Арктика регионнарын уонна куораттарын сайдыытын бырагыраамаларын түмүөхтээх. Оттон Ил Дархан Айсен Николаев бэлиээбитинэн, Арктика сайдыытын туһунан үгүс элбэхтэ этиллэрин таһынан, Арктика зоналарын сайыннарыыга, бастатан туран нэһилиэнньэ олоҕун хаачыстыбатын тупсарыытын үрдэтэри умнуо суохтаахпыт.

Бу курдук Арктика сайдыытыгар  бастакы хардыыларынан Дьокуускайга Россия Арктикатааҕы зоналарыгар урбаан эйгэтин сайыннарыыга уонна суолтатын үрдэтэргэ анаан бэс ыйын 13-14 кк. көһө сылдьар РФ Федеральнай Мунньах Федерациятын иһинэн Арктика уонна Антарктика Сэбиэтин мунньаҕа  ыытыллыа.

Арктика территорияларын биир кэлим сайыннарыыта

Бэлиэтээн эттэххэ, 2018 с. сэтинньи 1 күнүнээҕи дааннайынан Арктика уонна Хотугу оройуоннарыгар барыта  67992 киһи олороро биллэрэ.  Ортотунан оройуоннарынан киһи ахсаана намтыыр, ол эрэн биэс улууска киһи ахсаана үрдүүрэ көстүбүтэ:  Аллайыаха, Анабаар, Булуҥ, Аллараа Халыма, Өлөөн.

2018 сылга Саха сиригэр СӨ Бырабыыталыстыбата, СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэнэ),  СӨ Арктика дьыалаларыгар  судаарыстыбаннай кэмитиэтэ ыыппыт сүрүн үлэлэринэн буо­лаллар:

— Россия экономикаҕа сайдыытын Министиэристибэтин кытта  Россия Арктикатааҕы зоналарыгар сыһыаннаах быраап нуормаларын базатын хаҥатыы уонна сайыннарыы;

— РФ Бырабыыталыстыбатыгар Саха сирин 8 оройуоннарын Россия Арктикатааҕы зоналарыгар киллэрии туһунан Россия Президенин ыйааҕын бырайыа­гын оҥоруу;

— 2030 сылга диэри туһуламмыт Саха сирин Аркти­ка­тааҕы зоналарын социальнай-экономическай сайдыытын Стратегиятын бырайыагын оҥоруу.

2018 сыллааҕы отчуокка суруллубутунан

◆ Булуҥ оройуонун Тикси бөһүөлэгэр Үрдүкү хамаанда Хотугу флота кыттыылаах Арктика уонна муора дьыалаларыгар Сэбиэт Президиума маҥнайгы мунньаҕы тэрийбитэ. Тэрээһин иһинэн 100 байыаннай сулууспалааччыга  Тикси-3 бөһүөлэк байыаннай куорат маҥнайгы  сыбаайатын түһэрии туһунан  боппуруос көрүллүбүтэ. Быйыл  былаан быһыытынан байыаннай куораты олохсутуу буолар.

◆ Булуҥ оройуонугар  тас дойдулар инвестордара кыттыы­лаах улахан бырайыак олоххо киллэриитин үлэтэ ыытыллыбыта — Тикси бөһүөлэгэр ветродизельнай комплекс тутуллубут. 2018 сылтан кэтээн көрүүгэ уонна үөрэтиигэ туһуламмыт саҥа “Ветропарк” үлэлиир.

◆ Илиҥҥи экономическай форум  иһинэн Саха Сирэ уонна Япония хампаанньалара меморандум баттаспыттара. Япония партнердара меморандум чэрчитинэн Аллараа Халыма оройуонун Черскэй бөһүөлэгэр  3 саҥа ветродизельнай комплекс тутары үөрэтиэхтэрэ.

◆ Хотугу уонна Артика оройуоннарын сүрүн хапытаалын инвестицияларын хаҥатыы  тохсунньу-балаҕан ыйдарыгар 10,9 млрд.солк. тэҥнэспитэ, бу көрдөрүү 2013 сылы кытта тэҥнээтэххэ 3,1 төгүл улахан.

◆ «АЛРОСА» АК уонна Өлөөн оройуонун кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ. Быйылгыттан Верхне-Мунскай алмаас хостуур сирэ арыллан үлэлиир. Сөбүлэҥ быһыытынан «АЛРОСА» АК Өлөөн оройуонун социальнай-экономическай сайдыытыгар 5 сыл устата 500 мөл.солк. үбү тиэрдиэхтээх.

◆ “Россиятааҕы тырааныспар систиэмэтин сайыннарыы (2010-2020 сс.)”  федеральнай бырагыраама чэрчитинэн Саккырыыр, Тиксии аэропортара саҥардыллыбыттара, ону таһынан быйыл Орто Халыма аэропорда саҥа­рдыы үлэтэ салгыы ыытыллар.

◆  2018 сылга Аллараа Халыма Походск сэлиэнньэтигэр фельдшерскай-акушерскай пуун уонна Өлөөн улууһун киин дэриэбинэтигэр 98 миэстэлээх оҕо балыыһатын тутуулара  түмүктэммитэ. Быйыл, бастакы кыбартаалга, олунньу 20 күнүгэр Аллайыаха оройуонун  Русское Устье сэлиэнньэтигэр фельдшерскай-акушерскай пуун,  Абый оройуонун Абый сэлиэнньэтигэр 90 миэстэлээх саҥа оскуола  уонна Аллараа Халыма Черскэй бөһүөлэгэр 75 миэстэлээх оҕо саада үлэҕэ киир­биттэрэ.

◆  2018 сылга Орто Халыма улууһун Березовка сэлиэнньэтигэр 300 кВт кыамталаах дизельнэй уонна Абый улууһун Сыаганнааҕар 450 кВт кыамталаах электростанциялар үлэлээбиттэрэ. Аллайыаха оройуонун Русское-Устье сэлиэнньэтигэр 10№-дээх, Үөһээ Дьааҥы оройуонун Дулҕалаах нэһилиэгин Томтор сэлиэнньэтигэр «Центральнай» уонна Уус Дьааҥы улууһун Туматыгар саҥа котельнайдар тутуулара  үөрүүлээх-быһыыга түмүктэммиттэрэ. Центральнай ититэр ситимҥэ барыта 139 чааһынай дьиэ холбоммута.

◆  2018 сылга Яна уонна Халыма өрүстэр халаан ууларыттан 4 Арктика оройуоннара эмсэҕэлээбиттэрэ (Уус Дьааҥы, Үөһээ Халыма, Орто Халыма, Аллараа Халыма).  Өрөмүөнээһиҥҥэ уонна чөлгө түһэриигэ 2 доруобуйа харыстабылын, 3 үөрэх объектарыгар, 108 элбэх кыбартыыралаах олорор дьиэлэргэ өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан үп көрүллэн тус сыалынан тиэрдиллибитэ. Чөл түһэрии үлэлэргэ  Арктика оройуоннарыгар өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан барыта 85 тутуу этэрээтэ тэриллэн ыытыллыбыта.  Эмсэҕэлээбиттэр сайыҥҥы оҕо доруобуйатын чэбдигирдэр  лааҕырдарынан хааччыллыбыттара.

◆  Биир кэмнээх материальнай уонна харчынан көмө халаан уутуттан эмсэҕэлээбиттэргэ муниципальнай тэриллиилэринэн  барыта 15245 тыһ. солк. бириэмэтигэр тиэрдиллибитэ.

Үрдүкү салалта ситиһиилэрэ

Саха сирин арктическай оройуоннарын сайдыытыгар былырыын СӨ Бырабыыталыстыбата уонна Парламена 2018 с. ыыппыт үлэлэриттэн сүрүн ситиһиилэринэн буолаллар:

—доруобуйа харыстабылын уонна үөрэх эйгэтин 57 үлэһитэ Арктика уонна хоту улуустарыгар 5 сылтан ордук үлэлээн олорор усулуобуйаларын тупсарыыга социальнай төлөбүрү туһанна;

—  таһаҕаһы  тиэрдиигэ өрөспүүбүлүкэ былаана Арктика өрүс­тэринэн 103,7%, ону таһы­нан суолунан — 102% ситиһил­либитэ;

— Урбаан, атыы-эргиэн уонна туризм министиэристибэтэ үрдүкү технологиялаах  Жатайга тутуллар суудуна верфэтин тэрийии бырайыак  үлэтин саҕалаабыта. Бырайыак быһыытынан 700 саҥа үлэ миэстэтэ тэриллиэхтээх. уонна салгыы Тиксии куорат муора пордун саҥардыыга тутуу үлэтэ ыытыллыа;

— өрөспүүбүлүкэ авиахампаанньаларынан барыта 3,6 тыһ. пассажир айаннаата;

—  Арктика зоналарын оройуоннарыгар тимир тобохтору ыраастыыга «Алмазы Анабара» АУо  хампаанньа көҕүлээһининэн барыта 538 тонна тимир харайылынна;

— Булуҥҥа аан маҥнай­гытын 1644 төбө табаҕа электроннай анал бэлиэлэри кэтэрдии (чиптааһын) ыытыллыбыта;

— III Саха сирин Хотугу норуоттарын «Арктика оҕолорун оонньуулара» күрэхтэһиитэ ыытыллыбыта;

— VII аҕыйах ахсааннах Хотугу төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар сийиэстэрэ  тэриллибитэ;

— «Алмазы Анабара» АУо хампаанньата уонна Булуҥ, Эдьигээн, Өлөөн, Эбээн-Бытантай  оройуоннарын кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ.

— Артика күнүн көрсө, быйыл кулун тутар 2-3 кк. өрөспүүбүлүкэтээҕи «Саха сирин балыга – 2009» быыстапка-дьаарбаҥка уонна кулун тутар 14-15 кк. Нерюнгрига Саха сирин эбэҥкилэрин VII сийиэстэрэ ыытыллыбыта.

— Ил Дархан Айсен Николаев Арктика уонна муора дьыалаларыгар Сэбиэтин киэҥ мунньаҕа ыытыллыбыта. Бу күнтэн «Арктика – инновация сирэ» быыстапка арыллан үлэлээбитэ.

— Саха сирин эбээннэрин V сийиэһэ, кулун тутар 28-31 кк. «Тымныы полюһугар айан» тур, муус устар 4-5 кк.  Аллараа Халыма оройуонун Андрюшкино бөһүөлэгэр дьүкээгир норуотун VI сийиэһэ ыытыллыбыта.

— Ыам ыйын 13 күнүгэр Дойду Президенэ Владимир Пу­тин Россия Арктикатааҕы зонатыгар өрөспүүбүлүкэ эбии 8 улууһун – Абыйы, Үөһээ уонна Орто Халымалары, Дьааҥыны, Эдьигээни, Муоманы, Өлөөнү уонна Эбээн Бытантайы киллэрэр туһунан Ыйаахха илии баттаабыта.

Инники соруктар, былааннар

— Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зоналарын социальнай-экономическай сайдыытын Стратегиятын  бигэргэтии;

— Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зоналарын социальнай-экономическай сайдыытын бырагырааматын оҥоруу;

—  Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бырагыраамаларга арктика зоналарын сайыннарыыга сыһыаннаах  сүрүн түһүмэхтэрин (разделларын)  оҥорору ситиһии;

— Булуҥ оройуонун Күһүр сэлиэнньэтигэр интернат дьиэлээх 220 миэстэлээх оскуола, Орто Халыма оройуонун Налимск уонна Арҕахтаах сэлиэнньэлэригэр 40 миэстэлэрдээх  оҕо саадын тутан үлэҕэ киллэрии.

Маны таһынан, быйыл Хотугу төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар Ассоциацията тэриллибитэ 30 сыла уонна өрөспүүбүлүкэ норуоттарын  Ассамблеята 25 сыла бэлиэтэниэхтэрэ.

* * *

Саха сирин Арктика улуустара сайдалларыгар уонна онтон дьон көһөн барбатыгар, ыйллыбыт былааннар олоххо кирэллэригэр элбэх үлэ, күүстээх санаа ирдэнэр. Саха сирин бары олохтооҕо Арктика зоналара салгыы сайдалларыгар тустаах быһаарыылар кэккэ түмүктээх буолалларыгар эрэбиллэрин  биллэрбитэрэ. Ол курдук, СӨ Ил Дархан Айсен Николаевка, үрдүкү салалтаҕа, парламент спикерэ Петр Гоголевка, Ил Түмэн Хоту сир аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомареваҕа  уонна норуот депутаттарыгар  инники көдьүүстээх үлэлэригэр ситиһиилэри баҕарыаҕыҥ!

Василий Прокопьев