Тутулуга суох сылдьыбыт омук

Крафт Иван Иванович (1860.05.04.– 1914.11.21.) 1907-1913 с с. Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ. Дьокуускай уонна Орто Халыма куораттар бочуоттаах кырасданьыыннара. Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн күүрээннээхтик үлэлээбит сылларыгар, бэйэтин кэнниттэн сырдык уонна үтүө өйдөбүлү хаалларбыт утумнаах эрэпэрмээтэр, киэҥ хоннохтоох дьаһалталаах үрдүк сололоох тойон.

А.А.Калашников, СӨ Национальнай архыыбын кылаабынай археограба. Александр Александрович И.И.Крафт күбүрүнээтэр Саха уобалаһыгар үлэлээбит сылларын, архыып дөкүмүөннэригэр олоҕуран, бастакынан чинчийбит уонна сурукка-бичиккэ таһаарбыт дьонтон биирдэстэрэ.

 Уобалас күбүрүнээтэрэ 1908 сыл олунньу-муус устар ыйдарыгар Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма уокуруктарын балаһыанньаларын кытта билсиһэ айаннаан сылдьыбыт. Сыл саҕаланыыта бу хотугу уокуруктарга олохтоох нэһилиэнньэ хоргуйуутун түбэлтэтэ тахсыбыта онуоха төрүөт буолбут. Сылы эргиччи көс олохтоох, аҥаардас булдунан уонна дьиэ табатын иитиинэн дьарыктанан олорор төрүт олохтоох омуктар, астара быстан аччыктыыллара оччолорго кэпсэлгэ да турбат этэ. Маассабай хоргуйуу түбэлтэтэ таҕыстаҕына, сүгүлээн көтөҕүллэрэ.

Крафт күбүрүнээтэр Халыма уокуругар чукчалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр анаан-минээн сылдьыталаабыт. Ыстаарысталарын талыналларыгар этии киллэрбитин кытта сөбүлэһэннэр талыммыттар. Эмиэ үрдүк сололоох тойон киһи этиитинэн, чукча дьиэ кэргэннэрэ оҕолуун-уруулуун, ону таһынан иитэр табаларыныын бары сурукка тиһиллибиттэр. Күбүрүнээтэр Дьокуускайга төннөн кэлэн баран, ити сыл бүтүүтэ Арассыыйа импиэрийэтин Ис дьыалаҕа миниистирэ П.А.Столыпиҥҥа  Халыма уокуругун чукчаларын балаһыанньаларын сырдатан сурук суруйар. И.И.Крафт ол суругун Александр Калашников бэчээккэ бэлэмнээбитин, кылгатан, сахалыы тылбаастаан биэрэбит.

1908 сыл. Ахсынньы 16 күнэ.

Үтүө санаалаах суудар Петр Аркадьевич!

Эн, Үрдүк чыыннаах-сололоох, Сибиир илин өттүнээҕи Уһук Хотугу сиргэ олохтоох туора урдус биис ууһа – чукчалар бырааптаах балаһыанньаларынан интэриэһиргиириҥ таҥараҕа махталлаах дьыала буолар. Бу суругу суруйарбар, Саха сиринээҕи хаһаак пуолкатын дьыалатын туһунан Эн ааккар суруллубут сурукка «Чукчалар, Арассыыйаттан адьаһын тутулуга суох буолуулара сокуонунан билиниллэр» диэн этии кыбыллыбыта, төрүөт буолла.

Халыма кыраайыгар бара сылдьан, Хотугу Муустаах акыйаан чугаһынан олохтоох чукчалар стойбищеларыгар сылдьыталаабытым таһынан, атыы-тутуу дьаарбаҥкаларыгар сылдьаммын кинилэри кытта чугастык алтыстым диэхтээхпин. Ол сырыым уонна туора урдустары кытта чугастык билсиим түмүгүнэн, чукчалар тустарынан сиһилии иһитиннэриини биэрэргэ сананным.

Туора урдустар тустарынан Балаһыанньаҕа «Муора кытыытынааҕы чукчалар, Туомускай күбүөрүнэ дзюнгорцтарын уонна  Командор арыыларын туора урдустарын курдук, ураты эрэсэрээти үөскэтэллэр» диир соҕотох ыстатыйа баар. Бу кэнниттэн Балаһыанньаҕа «олохсуйбут олохтоох, көс олохтоох уонна ускул олохтоох» үс эрэсэрээти салайыы бэрээдэгэ эрэ көрүллэр. Оттон уратылаах эрэсэрээккэ киирсэр туора урдустар тустарынан туох да этиллибэт. Эмиэ ол курдук, Саха уобалаһын чукчаларын туһунан Балаһыанньаҕа туох да этиллибэт.

Чукчалар бырааптарын балаһыанньатын быһаарар туһуттан, Балаһыанньа 14 ыста­тыйатын кэккэ чуолкай­дааһыннарыгар уонна тойон­нооһуннарыгар сигэниэххэ наада. Онтон көстөрүнэн, чукчалар дзюнгорцтары кытта Бырабыыталыстыбаттан ситэтэ суох тутулуктаахтарынан ааҕыллаллар. Кинилэр толору тутулуга суох буолуулара, бу туора урдустар дьаһаах кээмэйин бэйэлэрин баҕаларынан быһаннар төлүүллэригэр, былаас ханнык да орооһуута суох бэйэ-бэйэлэрин кытта сууттаһалларыгар көстөр.

Кэлин дзюнгорцтарга сыһыаннаан, кинилэри Арассыыйа судаарыстыбатын дьонунан билинэр туһунан уураах тахсыбыта. Ол түмүгэр дзюнгорцтар дючиналара (бааһынайдар буоластарыгар холоонноох) тэриллибиттэрэ уонна олор олохтоох салайыныы уорганнарыгар бас бэринэллэр. Оттон чукчалар бырааптарын балаһыанньата уларыйбакка оннунан хаалбыт. Дьиҥэр, туора урдустар тустарынан Балаһыанньаҕа этиллэр «бырабыыталыстыбаттан ситэтэ суох тутулуктаахтар» диэн тиэрмин, Балаһыанньа саҥа тахсыытыгар киллэриллибэтэҕин үрдүнэн.

Онон, чукчалар бырааптарын балаһыанньатын, туора урдустар быһыытынан, бырабыыталыстыбаттан ситэтэ суох тутулуктаах буолууларын уларытар туһунан сокуон уурааҕа суоҕун быһыытынан, кинилэр син биир уруккулуу дьаһааҕы бэйэлэрэ сөбүлүүллэринэн төлүүллэр уонна былаас орооһуута суох, бэйэ-бэйэлэрин кытта сууттаһаллар.

Маннык бөрүкүтэ суох чахчыны, мин чукчалар Арассыыйа судаарыстыбатыттан ситэтэ суох тутулуктаахтарын дакаастаары буолбакка, сокуон дьэҥкэ быһаарыыта суоҕа судаарыстыба интэриэһигэр куһаҕан өрүттэнэрин бэлиэтээри аҕаллым. Хас да сыллааҕыта бэйэтин чукча норуотун ыраахтааҕытынан ааҕынар улахан тойон өлбүт. Бу «ыраахтааҕы», ураты түбэлтэлэргэ, хоруонаҕа маарынныыр төбө таҥаһын кэтэн баран, нууччалары «бүрүйүөмнүүр» эбит. «Мин быраатым Ньукулай хайдах олорор?» – диэн тылларынан Күн судаар ыраахтааҕы доруобуйатын туоһулаһара үһү.  Чукча бу тойоно биис уустаахтарыгар  уһулуччу улахан сабыдыаллааҕа ахтыллар.  Бу гынан баран, Колымскайга кэллэҕинэ, итирэн, үгүстүк уулуссаҕа охто сытарын көрөллөр эбит. Өлбүтүгэр, чукчалар улаханнык ытыгылаан уонна кэриэстээн көмпүттэр.

Мантан барытыттан күлүөххэ эрэ сөп этэ эрээри, дьиҥ дьыалатыгар иһэ истээх боппуруос үөскээн тахсар. Бу дьиикэй биис ууһугар кимиэхэ да бас бэриммэт, кими да билиммэт, бэйэлэрин бэйэлэрэ салайынар өй-санаа дириҥник иҥэн сылдьара көстөр. Инникитин чукчалар «саҥа ыраахтааҕыланыахтара суоҕа» диэн ким да мэктиэлиир кыаҕа суох. Хоту сиргэ нууччалар аҕыйахтарынан араас уустуктар үөскээн хаалыахтарын эмиэ сөп. Чукчаларга бэйэ омугун билинии өйө-санаата, Чукуотка тумул арыытын буулаан олорор эмэрикээннэр сабыдыалларынан, күүһүрэн иһиэн сөп.

Чукча омуга, Сибиир атын туора урдустарыттан ойуччу миэстэҕэ турар биис ууһа буолар. Эт-хаан, быһыы-таһаа, тыл өттүнэн, монгуол бөлөҕөр киирсэр биир да норуоту кытта майгыннаспат. Этнографтар сабаҕалыылларынан, чукчалар Эмиэрикэ индеецтэрин кытта аймахтыылар. Аасыйа уонна Эмиэрикэ материктара хайдыһар кэмнэригэр, чукчалар билиҥҥи дойдуларыгар олохсуйан хаалбыттар. Ханнык да сабаҕалааһыннар олохсуйбуттарын иннигэр, чукчалар бары туора урдус биистэртэн саамай дьиикэйдэрэ. Олохторун майгытынан уонна дьарыктарынан, кинилэр ускул олохтоох табаны иитээччилэр уонна кыылы бултааччылар. Биирдиилээн дьиэ кэргэнинэн, дэҥҥэ аймаҕынан түмсэн олороллор.

Таба – чукчаҕа аһыыр аһа, таҥнар таҥаһа, олорор дьиэтэ-уота (чуума), олоҕу олороругар туох наадалааҕы кини барытын табаттан ылар. Эттэн атын кини кирпииччэ чэйгэ, лиис табахха, арыгыга, тимиртэн оҥоһук быһахха, сүгэҕэ, хочуолга, киэргэлтэн оҕуруоҕа, тимир тимэххэ, о.д.а. миэлэскэ наадыйар. Арыгыны таһыы уонна эргинии бобуулаах. Арыгыттан атыны, сыл баһыгар-атаҕар ыытыллар атыы-тутуу дьаарбаҥкатыгар кэлэн, түүлээххэ, таба тириититтэн тигиллибит таҥаска мэнэйдэһэллэр. Харчыга кинилэр тугу да атыылаабаттар, кирэдьиит билиэтин көрө да барбаттар.

Бу кэпсэнэр барыта Саха уобалаһын сиригэр-уотугар Хотугу Муустаах акыйаан чугаһынан олорор чукчаларга сыһыаннаах. Кинилэр табаларын үөрдэрин кытта Халыма өрүс икки кытылынан тарҕанан сытар туундаранан көһө сылдьаллар. Ол быһыытынан кинилэр официальнайдык илиҥҥи уонна арҕааҥҥы чукчаларга араарыллаллар. Бу гынан баран, уокуруктааҕы олохтоох дьаһалта чукчалар ахсааннарын, экэнэмиичэскэй туруктарын, сыл хайа кэмигэр ханнык сирдэринэн көһө сылдьалларын туһунан туох да истиитэ-билиитэ суох олорор.

1860 сыллаахха Халыма уокуругун урукку ыспыраабынньыга барон Майдель дьаһаах испииһэгэр 242 чукчаны киллэрбит. Кэлин ыспыраабынньыгы кытта түбэлтэтигэр түбэһэн көрсүһүүгэ, ол 242 киһиттэн хас биирдиилэриттэн сылга 1-дии солк. хомуллубут испииһэгин туттарбыттар. Ол онтон ыла, кинилэр ахсааннара 242 киһинэн суруллан сылдьар. Дьиҥэр, ахсааннара итинтэн биллэ элбэҕэ чуолкай эрээри, чукчалартан ким акылааттаах испииһэккэ турарын эбэтэр турбатын быһаарар кыаллыбат. Полииссийэ дьаһаах акылааттаах сууматын үксүгэр дайыымпаны толорбокко хомуйар. Итинник быһыы-майгы, сирэйэ-хараҕа суох бэйэ туһатыгар туһаныыга тиэрдиэн сөп.

Чукчалар дьаарбаҥ­каларыгар сырыттахпына, бөлөх чукчалар миэхэ үҥсүүлээх кэлбиттэрэ. Олохтоох дьаһалта икки сыл тухары кинилэртэн дьаһааҕы көрдөөбөтөх. Оттон ыспыраапкаҕа суруллубутунан чукчалар дьаһаахтара оннооҕор 1908 сылга төлөммүт буолан тахсыбыт. Салгыы быһаарсан көрүүгэ, чукчалар дьаһааҕы төлөөһүннэригэр акылааттаах лиис суоҕунан, дьаһаах сууматын толорор эрэ туһуттан, түбэһиэх ким баҕарар аатыгар суруллубут буолан тахсыбыта.

Мин, биллэн турар, чукчалар бэйэлэрин баҕаларынан икки сыллаах дьаһаахтарын төлүүр быһаарыныыларыгар мэһэйдэспэтэҕим. Ити харчы киириитэ кэлиҥҥи төлөбүрдэр суоттарыгар суруллубута. Маннык эппиэтинэһэ суох халы-мааргы сыһыан олохсуйуута, дьаһааҕы хомуйааччылар өттүлэриттэн бэйэлэрин туһаларыгар араас быртах быһыыны таһааралларыгар суолу аһан биэриэн сөп.

Халыма уокуругун арҕааҥҥы туундаратыгар олохтоох чукчаларга, өссө барон Майдель уопсастыбаннай салайыыны киллэрэн турар. Онтон ыла кинилэргэ биис уустарын ыстаарыстылара талыллаллар, кинилэр чукча кулубатыгар бас бэринэллэр. Илиҥҥи туундара чукчалара уопсас­тыбаннай салалтата суохтар.

Халыма кыраайыгар уобалас күбүрүнээтэрэ кэлэр үһү диэн сурах чукчаларга эмиэ тиийбит этэ. Өссө бу сыл тохсунньу 1-гы чыыһылатыгар, арҕаа туундара кулубата Иван Ваургин икки ыстаарысталаах Орто Халыма куоракка кэлэн, ыйы быһа күбүрүнээтэри кэтэһэн сыппыттар этэ. «Күбүрүнээтэр кэлбэт буолбут» диэн сураҕы истэннэр, дьиэлээбиттэр. Олунньу 28 күнүгэр мин Орто Халыма куоратыгар кэлбитим, Ваургин бэйэтин дьонунаан куоракка бааллар этэ. Кэпсэтэн билбитим, чукча ойууна «күбүрүнээтэр Орто Халымаҕа чугаһаата» диэн көрүүлэммититтэн аара суолтан төннүбүттэр эбит.

Орто Халыма куоракка миэхэ тоҥус кулубата Афоний Курилов, чукча кулубата Иван Ваургин ыстаарысталарынаан кэлбиттэрэ. Сиэр быһыытынан кэпсэтэн бараммын, кинилэргэ ыраахтааҕы үтүө санаатын биллэрэн тураммын, илдьэ кэлбит дуоһунастаах бэлиэлэрин кэтэрдитэлээбитим. Тоҥус кулубата Курилов бэлиэтин кэтэн туран сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. Оттон чукчалар дьоһуннаахтык туттан төбөлөрүн тоҥхоппуттара. Ол кэнниттэн чукча кулубата Ваургин, күнү быһа куорат уулуссаларынан сылдьан, билэр дьонун дьиэлэригэр киирэн дуоһунастаах бэлиэтин көрдөрбүт этэ.

Кулун тутар ый саҥатыгар чукчалар дьаарбаҥкаларыгар айаннаабытым. Дьаарбаҥкалара сылга биирдэ Аллараа Колымскайтан 50 биэрэстэ аллараа турар Пантелеиха диэн сиргэ тэриллэр эбит. Орто Халыматтан 856 биэрэстэни ыт көлөнөн, 200 биэрэстэни табанан айаннаан ол Пантелеихаҕа тиийдим. Эргинэргэ анаан хаптаһынынан тутуллубут 3-4 балаҕан баар. Атыыһыттара бары Орто Халыма куораттан кэлбит нуучча дьоно. Миэхэ 5 киһилээх чукча депутацията кэлэн, икки көрдөһүүнү киллэрдэ. Дьаарбаҥканы мантан антах урукку тэриллэр сиригэр Анюй үрэх үрдүгэр көһөрөр уонна кирпииччэ чэй атыыланар сыанатын түһэрэр туһунан. Көрдөһүүнү суһаллык көрөргө эрэннэрэн бараммын, дьокутааттарга хас биирдиилэригэр кирпииччэ чэйи уонна муунта лиис табаҕы бэлэхтэтэлээн тураммын атаартаатым.

Олохтоох дьаһалта чыыннаах дьонун уонна атыыһыттары ыҥыртааммын сүбэ мунньаҕы ыыттым. Дьаарбаҥканы урукку миэстэтигэр көһөрүү эргиэмсиктэргэ охсуулаах буолар эбит. Ыт көлөнөн табаары тиэрдиигэ сыаната ыараан биэрэрэ улахан моһолу үөскэтэр. Оттон кирпииччэ чэй сыаната Аллараа Халымаҕа 3 солк турар эрээри, ардыгар адьаһын даҕаны 8 солк. тиийэ үрдүөн сөп диэн буолла. Чэй сыаната Халыма кыраайыгар үрдүгүн эрдэттэн истибит буоламмын, дьаарбаҥка кэмигэр Орто Халыматтан 5 миэстэ чэйи тиэрдэргэ дьаһайбытым. Кирпииччэ чэйим сыаната, тиэрдиллэр ороскуотун киллэрэн туран, 1 солк. 30 харчынан быһыллыбыта. Итинник бэйэм чэй саппаастаах буоламмын, эргиэмсиктэргэ кирпииччэ чэйдэрин сыанатын 1 солк. 50 харчынан олохтуулларыгар этии оҥорбутум. Хайыахтарай, сөбүлэһэргэ күһэллибиттэрэ, дьаарбаҥка бүтүөр диэри ити олохтоммут сыана оннунан турбута.

Дьаарбаҥкаҕа кэлбит илиҥҥи туундара чукчаларыгар, уопсастыбаннай тутулу киллэриэхтэрин баҕарар буоллахтарына, ыстаарысталарын талыналларыгар эппитим. Этиибин тутатына толорон, дьоннорун талбыттарыгар, дуоһунастарыгар бигэргэппитим уонна аналлаах бэлиэлэрин туттартаабытым. Салгыы онно баар бары чукчалар ыалларынан аахтара, иитэр табаларын кытта суруллубуттара. Саҥа эрэгистирээссийэлэммит чукчалар, кинилэргэ бэлэх оҥорор буоллахха, тутатына дьаһааҕы төлүүргэ бэлэмнэрин биллэрбиттэрэ. Дьаһаах, кинилэр Арассыыйа судаарыстыбатын дьоно буолалларын уонна туундара сири туһаналларын быһыытынан төлөнүөхтээҕин быһааран биэрбиппэр сөбүлэһэннэр, тутатына кырсаларын тириитин туппутунан тиийэн кэлбиттэрэ. Тутааччылар өттүлэриттэн наһаа түһүүлээх ол-бу сыһыан тахсыбатын инниттэн, чукчаларга тириилэрин дьаарбаҥкаҕа атыылаан, дьаһаахтарын харчынан төлүүллэригэр этии киллэрбитим. Чукчалар, ол эппитим курдук, дьаһаммыттара.

Халыма кыраайыгар сылдьан тугу билбиппин-көрбүппүн итинник кэпсээн тураммын, тус бэйэм санаабын этиэхпин баҕарабын. Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи өттө, Чукуотка тумул арыытын уонна Халыма кыраайын киллэрэн туран, биһиги суһал бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй сабыдыаллааһыммытыгар наадыйар. Бу сүүнэ улахан эрэгийиэни салайарга уонна сайыннарарга биһиги билиҥҥи дьаһалтабыт уонна эргиэммит эйгэтэ олох ситэтэ суох күүһүнэн буолаллар. Хамчаакка уобалаһын күбүрүнээтэринэн сирэйдээн, киниэхэ күүстээх боломуочуйалардаах былаас бэриллиэхтээх. Чуумпу акыйаан кытылларынааҕы пуортары, ону таһынан Хотугу Муустаах байҕалга ууларын кутар Өлүөнэ, Халыма, Индигиир уонна Дьааҥы өрүстэр тамахтарыгар тиийэ хааччыйар пароходство тэриллиэн наада. Муора балыгын уонна кыылларын бултааһыны тэрийэр инниттэн, Архангельскай күбүөрүнэттэн көһөн кэлэр помордары олохсутуохха. Факторийдар киэҥ ситимнэрин тэрийиэххэ.

Оттон өссө төгүл чукчалар бырааптаах балаһыанньаларыгар төннөн  этэр буоллахха, сокуонунан олох дьэҥкэтик уонна бигэтик быһаарыллан олохтонуох тустаах. «Ураты» эрэсэрээттэргэ киирсэр туора урдустары салайыы туһунан муҥ саатар быстах кэмнээх саҥа быраабылалары, урукку эргэрбиттэри туораталаан туран, суһаллык таһаарар наада.

Эйигиттэн, Үрдүк сололоохтон, мин дириҥ убаастабылбын уонна дьиҥ эрэллээх буолууга эрэннэриибин ылынаргар истигэнник көрдөһөбүн.

И.Крафт.

Александр Калашников  суруйуута.

Прокопий ИВАНОВ.