Тымныы уонна сылаас — төрөөбүт эйгэбит

Субу ааспыт ый бүтүүтэ Дьокуускайга, Ирбэт тоҥу чинчийэр үнүстүүт тэрийиитинэн, «Аартыкатааҕы уонна Аартыка аттынааҕы сирдэр-уоттар итиилэрин физикэлэрэ уонна эньэргиэтикэлэрэ» диэн боппуруоска, норуоттар икки ардыларынааҕы кыттыылаах Бүтүн Арассыыйатааҕы наука-быраактыкалаах кэмпириэнсийэтэ үлэлээн ааста.

Наука бу кэмпириэнсийэтин исто­риятыттан кылгастык бэлиэтээн аһарар буоллахха, урукку өттүгэр эрэгийиэннээҕи таһымынан тэриллэн ыытыллар эбит. Бүтүн Арассыыйатааҕы анал туругу ылан, бу маҥнайгытын ыытыллыбыт. Кэмпириэнсийэ, бүтүн олоҕун уонна наукаҕа үлэтин-хамнаһын криолитозона усулуо­буйатыгар хайа боруодаларын, муус, кырыс буор алын өттүн уонна үөһэ бөрүөһүнүн итийиилэрин физикэтин (теплофизика) ураты хаачыстыбаларын үөрэтиигэ Арассыыйаҕа уонна омук дойдуларыгар киэҥник биллэр учуонай, тэхиниичэскэй наука дуоктара Рев Иванович Гаврильев төрөөбүтэ 80 сыла туолуутугар анаммыта кэрэхсэбиллээх.

у үтүөкэннээх киһи, кырасданьыын уонна учуонай туһунан суруллубуттан быһа тардан билиһиннэрэр булгуччу наада. Рев Иванович 1939 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас Ходоротугар төрөөбүт. Аҕата Иван Илларионович, бэйэтин кэмигэр, нэһилиэгэр да, улууһугар да үчүгэйдик биллэр, дойдутун дьонугар-сэргэтигэр кэрэхсэтэр киһи эбит. Холкуостааһын хамсааһыныгар көхтөөхтүк үлэлээбит. 1934-1941 сс. Ходоро нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаланаатын сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллан, И.С.Конев хамаандалыыр Калининскайдааҕы боруонугар түбэспит. 1942 сыл олунньу 14 күнүгэр Ржев куорат аттынааҕы Старица дэриэбинэни босхолуур иһин кыргыһыыга ыараханнык бааһыран хуоспуталга өлбүт.
Рев Иванович ийэтэ Марина Дмитриевна, урут биир уол уонна үс кыыс оҕолорун кыра саастарыгар сүтэрбит ийэ, огдообо хаалан, уолун Ревы уонна сэриигэ өлбүт убайын уола Тиити дьон гынаттаабыт. (Тиит Арамаанап кэлин өрөспүүбүлүкэ биллиилээх травматолог-хирура буолбута). Саллаат огдообото, үтүөкэннээх ийэ Марина Дмитриевна уолугар олорон, 1990 сыллаахха орто дойду олоҕуттан арахпыт.
Рев Гаврильев бастаан Ходоро алын сүһүөх, Наахара 7 кылаастаах, онтон Майа оскуолаларын уһулуччу үчүгэйдик үөрэнэн бүтэртээбит. Рев ахсаан, матымаатыка уруогар учуутал өссө сорудах биэрэ турдаҕына, үксүн өйүгэр суоттаан, хайы-үйэ бүтэрэн кэбиһэр ураты сэдэх дьоҕурдааҕа. Манна даҕатан эттэххэ, кини төлөннөөх ботуруйуот, халбаҥнаабат сүрүн­нээх бэлиитик, хомунньуус Филипп Охлопковы уонна сахаттан бастакы акадьыамык Владимир Ларионовы кытта оскуолаҕа биир кылаастарга үөрэммитэ.
Рев Гаврильев СГУ физмат факультетын физикэҕэ салаатын бастакы бүтэрбиттэртэн биирдэстэрэ. Үнүбэрсиэт кэнниттэн тутатына, 1961 сыллаахха Ирбэт тоҥу чинчийэр үнүстүүккэ үлэҕэ ылыллыбыта. 2014 сылга олохтон барыар диэри, 53 сыл устата кини тохтоло суох хаан-уруу үнүстүүтүгэр үлэлээбитэ. Үрдүкү лабараан дуоһунаһыгар үлэҕэ ылыллыбыт Рев Иванович 1965 сыллаахха, оччолорго тэхиниичэскэй наука хандьыдаата, лабаратыарыйатын сэбиэдиссэйэ Н.С. Ивановтуун кыттыгас «Хайа тоҥ боруодатын теплофизическэй ураты хаачыстыбалара» ыйынньык босуобуйаны бэчээттэтэн, бүтүн Сойууска бэйэлэрин эйгэлэрин биһирэбилин ылбыттара.

Наукаҕа чаҕылхайдык киирбит эдэр киһи өр сыллаах сыралаах уонна биир оннук үрдүк айымньылаах үлэтэ-хамнаһа итинник саҕаламмыта. Рев Иванович ирбэт тоҥ, криолитозона усулуобуйатыгар хайа боруодаларын, буор кырсын, тоҥор уонна тоҥмот уулар, хаар уо. д.а. арааһынай элбэх көстүүлэр теплофизическэй субуойустубаларыгар аналлаах бөдөҥ научнай үлэлэрин, ыстатыйаларын аҥаардас ааттарын да ааттыырга, мин курдук киһи кыаҕа тиийбэт. Арай биири бигэтик бэлиэтиэм этэ: Рев Гаврильев бары научнай үлэлэрэ Саха сирин айылҕа, килиимэт, олох-дьаһах, үлэ-хамнас уратыларыгар олоҕуралларынан, ону таһынан норуот историятыгар, муудараһыгар, бөлүһүөпүйэтигэр уонна уопутугар тирэҕирэллэринэн, дьиҥ олоххо туһаныллар быраактыка суолталаахтар. Наука туһааннаах эйгэтигэр саха учуонайа Р.И.Гаврильев хаалларбыт үлэлэрэ өлбөт-сүппэт дьылҕалаахтарыгар уонна мэлдьитин ааспат-арахпат суолталана туралларыгар киһи бигэтик итэҕэйэр.

Александр Жирков, Ирбэт тоҥу чинчийэр үнүстүүт геотермияҕа (сир тэмпэрэтиирэтигэр) лабаратыарыйатын наукаҕа үлэһитэ. Александр Федотович эдэркээн киһи, бу сылга наука хандьыдаатын истиэпэнин көмүскүүр сыалы туруорунан сылдьар.
— 1993 сылтан саҕалаан «Уһук Хотугу сир усулуобуйатыгар итии физикэтин уонна итии эньэргиэтикэтин аныгы проблемалара» диэн боппуруоска, икки сылга биирдэ эрэгийиэннээҕи таһымнаах наука-быраактыкалаах кэмпириэнсийэ тиһигин быспакка ыытыллан кэллэ, — диэн кэпсиир Александр Федотович. — Урукку кэмпириэнсийэлэр, уһулуччулаах учуонай уонна наука тэрийээччитэ, Саха сиригэр теплофизическэй хайысханы төрүттээччи, тэхиниичэскэй наука дуоктара, бэрэпиэссэр, РФ уонна СӨ наукаларын үтүөлээх дьиэйэтэлэ Николай Сергеевич Ивнов сырдык кэриэһигэр ананан ыытыллыбыттара. Бу кэмпириэнсийэлэр, быраабыла курдук, булгуччу наука үгэстэрдээх буолаллар. Ол курдук, кэмпириэнсийэ үлэтэ-хамнаһа сыыйа-баайа олоҕурбут халыыптан тахсан, тиһэҕэр бастыҥ учуонайдар уонна исписэлиистэр икки ардыларыгар санаа, уопут атастаһар, сөпсөспөт түгэннэргэ тус бэйэ көрүүтүн тиэрдэр, оттон эдэр учуонайдарга, аспираннарга уонна устудьуоннарга ону барытын истэр, сыаналыыр, иҥэринэн иһэр бэртээхэй былаһаакка буоларынан уратыйар.
Бу сыл олунньу 21 күнүгэр дойду биллиилээх теплофизик учуонайа, ирбэт тоҥу чинчийээччитэ, тэхиниичэскэй наука дуоктара Рев Иванович Гаврильев төрөөбүтэ 80 сылын туолла. Кини бөдөҥ теплофизик учуонай Н.С.Иванов наукаҕа биир санаалааҕа, чугас кэллиэгэтэ этэ. Ирбэт тоҥу чинчийэр эйгэҕэ бу бэлиэ түгэн буоларынан, быйылгы XIV кэмпириэнсийэ ыстаатыһын уонна тиэмэтин кэҥэтэн, норуоттар икки ардыларынааҕы кыттыылаах Бүтүн Арассыыйатааҕы таһымҥа таһаарар туһунан боппуруос туруоруллан сөптөөхтүк быһаарыллыбыта.

Саҥа ирдэбилгэ сөп түбэһин­нэрэн, «Аартыкатааҕы уонна Аартыка аттынааҕы сирдэр-уоттар теплофизикалара уонна эньэргиэтикэлэрэ» диэн тиэмэҕэ ыытылынна. Биллэрин курдук, дойду аартыкатааҕы зонатын сайдыытын судаарыстыбаннай бырагыраамата ылыллыбыта. Онон, бу тиэмэ тирээн турар суолталаах боппуруоска киирсэрэ саарбахтаммат.
Кэмпириэнсийэ үлэтигэр Москуба, Саан-Бөтөрбүүр, Новосибирскай, Уркуускай, Омскай, Красноярскай куораттартан 118 учуонай уонна исписэлиис, Дьокуускай наукаҕа эргимтэтин элбэх бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар.
Кэмпириэнсийэ 4 сиэксийэлэргэ араарыллан, маннык боппуруостар дьүүллэһилиннилэр: 1. Түөрүйэлээх уонна ааҕан таһаарыылаах теплофизика. 2.Теплофизика тымныы эрэгийиэннэргэ быраактыкалаах атын өттүнэн көрүүлэрэ. 3. Эньэргиэтикэ. (Теплотехника. Эньиэргийэнэн хааччыйыы. Аартыкатааҕы территориялары эньиэргийэнэн хааччыйыы көдьүүстээх технологиялара. Эньиэргийэ үгэс буолбатах уонна чөллөрүгэр түһэр источниктара). 4. Геотеплофизика. (Ирбэт тоҥу үөрэтии. Хайа теплофизиката. Сир ньуурун теплофизиката).
Бу сиэксийэлэр чэрчилэринэн 103 дакылаат истиллибититтэн, 70-на тылынан, 33-һэ стендэҕэ көрдөрүллэн ыытылынна. Маҥнайгы сиэксийэҕэ, сир кырса тоҥуутун-ириитин учуоттаан туран, гааһы хостооһуҥҥа, хайа хостуур үлэлэри ыытыыга, тоҥ сир ириитин эрэсиимин математиканан мадьыаллааһын ньыматын туһунан дакылаат улахан интэриэһи тарта. Иккис сиэксийэҕэ үлүйүүттэн эмсэҕэлээһини диагностикалааһын уонна эмтээһин тиэмэтигэр ааҕыллыбыт дакылаат кэрэхсэттэ. Үһүс сиэксийэ дакылааттарыттан Хотугу сир айылҕатыгар ТЭК предприятиеларын техногеннай дьайыылара, гаас гидраттарын төрүтүгэр углеводород сырьетун харайыы уонна тиэйии-таһыы проблемалара ордук сытыытык турдулар. Килиимэт уларыйыыта уонна ол геокриологическай усулуобуйаҕа сабыдыала, элбэх сыллаах ирбэт тоҥ сылыйыытын туругун кэтээн көрүү, криолитозонаҕа дьиэлэри уонна улахан эбийиэктэри тутуу уонна олору куттала суох туһаныы боппуруостара 4 сиэксийэҕэ ордук улахан болҕомтону тартылар.
Кэмпириэнсийэҕэ эдэр чинчийээччилэр Н.Н.Борисова, С.О.Семенов, А.М.Хоютанов, Р.Г. Сысолятин, А.В.Минаков, В.А.Жигарев дакылааттара бэлиэтэннилэр. 2021 сылга ыытыллыахтаах кэмпириэнсийэни В.П.Ларионов аатынан Хотугу сир физикэ-тэхиниичэскэй проблемаларын үнүстүүтүн баазатыгар тэрийэргэ этии киирдэ.
Кэмпириэнсийэ түмүгүнэн, эньиэргийэ көдьүүһүн уонна эньиэргийэни харыстааһын хайысхаларынан үлэни күүскэ ыытарга быһаарыы ылылынна. 2040 сылга диэри өрөспүүбүлүкэ оттук-эньэргэтиичэскэй стратегиятын оҥоруу соруга туруорулунна. Бу стратегия, саҥа ылыллыбыт судаарыстыбаннай бырагыраамаларга туруоруллубут соруктары учуоттаан, оҥоһуллуохтаах. Олохтон туораабыт улахан учуонайдар научнай оскуолаларын салҕааһын уонна күүһүрдүү соруктара бэлиэтэннилэр.
Физикэ айылҕа бары процеһын барытын хабар. Эньэргиэтикэ төрүтүгэр теплофизика турар. Тымныыта суох – сылаас эмиэ суох. Сылаастык кыстыыр инниттэн, былыр олорор балаҕаҥҥын сүөһүлээх хотоҥҥун кытта бииргэ силбэһиннэри тутаҕын. Эбиитин тас өттүнэн сүөһү сааҕынан кичэйэн сыбыыгын. Уокка оттор кураанах маһы мастанан, көмүлүөк оһоххун сойуппакка оттоҕун. Олох майгыта уларыйдаҕын аайы олорор дьиэҥ тутуллар матырыйаала, ититэр ньымата уларыйан иһэр эрээри, бүтэһиктээх сыала биир – ол үчүгэйдик дьаһанан, сылаастык олоруу. Сылааскын сүтэрбэт туһугар сөптөөхтүк таҥна сылдьарыҥ, тириттэххинэ, этиҥ сааһа аһыллан, көлөһүн тахсара, уопсайынан, тымныыны уонна итиини кытта сибээстээх тыынар уонна тыыммат организм, олоххо-дьаһахха сыһыаннаах туох барыта теплофизиканы кытта ситимнээх.

Прокопий ИВАНОВ