«Сэгээр, аҕаҥ ууһун туһунан тугу билэҕин?»

Дьоҕус ахсааннаах омук, түөрэккэй тыыга олорон, күүстээх сүүрүккэ оҕустаран, хайа кытылга тиксиэн быһаарынымына устан иһэр эрдииһиккэ майгынныыр. Кини омук буолан бэйэтин билиниэҕиттэн, олоҕо уонна дьылҕата тутатына уустугура уонна сэрэхтэнэ түһэрэ – оҥоһуллубут уурааҕа, айыллыбыт ыйааҕа. Тоҕо оннуга элбэх быһаарыыны эрэйбэт боппуруос уонна эппиэт буолар.

Киһи аймах бүттүүнүн төлкөтүн, улаханыттан-кыратыттан тутулуга суох, улам-улам Дьылҕа-хаан ыйааһынын халбаххай бэскитигэр ууруох курдук майгыннаах сэттээх, сэрэтиилээх, суостаах үйэлэр кэллэр кэлэн иһиэх бэйэлэрэ буолуо дуо. Биир курдук, оччугуй омук даҕаны, түөрэккэй тыыттан олохтоох оҥочоҕо олорсон, эҥинэ бэйэлээх түһүүлэри-тахсыылары, будулҕаннары туоруон сөп. Ол оннугар, ачанан-быйаҥынан алла турар остуоруйа кытылыгар улаханы, күүстээҕи кытта бииргэ тиксиһэн, олоҥхоҕо хоһуллар олоххо олорсон баран, топпутун уйбакка аһара баран, ордукка талаһан, ийэ тылын аанньа ахтыбакка мэлитэн, удьуор хаанын улахаҥҥа уурбакка симэлитэн, туспа омук аатырара тохтоон, тыалы кытта тыал буолан, олорон кэлбит омоон суоллуун сүтэн хаалара үһү диир үһүйээн сэһэн үгүс.

Эчи, дьоҕус омук көрсүөхтээх моһоллоро даҕаны сүрүкэлэрэ бэрт курдук. Бэрт мэйиилээхтэртэн биирдэстэрэ  кэлтэйдии биһириир, аҥаардастыы арбыыр, ол оннугар сорохторо соччонон сүрдүүр-кэптиир соҕотох глобализмнарыттан даҕаны, үгүспүт баспыт хатыах курдук быһыыта-майгыта түүл-бит курдук тиийэн кэлэр буоллаҕа үһү.

Атыттары билбэтим, саха норуота улахан уларыйыылаах кэмҥэ бэйэтин төрдүн-ууһун, төрүтүн, төрүччүтүн, удьуор утумун билэргэ уонна билинэргэ сэниэлээхтик хамсанна  дииргэ төрүөт баар. Урукку судаарыстыбаннай систиэмэҕэ маннык хайысханы тутуһууга, бырапагаандалааһыҥҥа олохсуйбут бобуу-хаайыы суоҕа эрээри, ол оннугар биһириир бэтиэхэ даҕаны биллибэт этэ. Ол кэмнээҕи судаарыстыбаннай бэчээт баһылаан олорор кэмигэр, барыта былааҥҥа олоҕуран уонна, саамай сүрүнэ, баһылыыр баартыйа идеологиятыгар сөп түбэһэр литэрэтиирэ эрэ көрүҥэ күн сирин көрөрө, ааҕааччыга тиийэрэ. Ол «быһыт» тоҕу баран хаалан, куһаҕан даҕаны үчүгэйдээх дииллэринии, бэрт элбэхтэн төрдү-ууһу, төрүтү  (генеалогияны) чорбоччу тутан суруйуу киэҥ хабааннаннаҕа.

Биирдиилээн киһинэн, ыалынан, аймаҕынан, ол иһигэр аҕа ууһунан суруллан киирэн барбыт төрүччүлэртэн, салгыы нэһилиэктэр, улуустар историяларын суруйуу күүскэ барар. Саха норуотун, хайдах да түһэрэ сатаабыт иһин, «төрдүн-ууһун умнубут уйбааннарга» кыайан кытыарыахтара суоҕа. Саха омуга саҥа кэмҥэ төрдүгэр-ууһугар, төрүччүтүгэр саҥалыы сыһыанынан эргиллибит көстүүтэ – бу кини аан дойду үрдүнэн тыл ыстала буолбут глобализмнарыгар  эппиэтэ буолуо суоҕа дуо?

Константин Аргунов, төрдү-ууһу, төрүччүнү үөрэтиинэн эрэ буолбакка, дьиҥнээхтик идэ оҥостон, анал тэрилтэ тэрийэн, онтун бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ биллэрэн, сүһүөҕэр туруоран киэҥ хоннохтоохтук үлэлии сылдьар киһи буолар. Кини билигин Хотугу сир норуоттарын генеалогияларын уонна этнологияларын чинчийэр уопсастыбаннай үнүстүүт дириэктэрэ. Бу уопсастыбаннай үнүстүүт СӨ Наукаларын акадьыамыйатын ассоциированнай (бииртэн ситимнээн атыны өйдөөн кэлии) чилиэнинэн буоларын ситиһэн турар.

— Саха композитора Федот Аргунов биһиги аймах төрүччүтүн суруйбута, — диэн саҕалыыр кэпсээнин Константин Ильич. — Кини кылгас үйэлэммитэ. Ситэн-хотон, өйбүн тутан бараммын кини дьыалатын салҕаабытым. Таатта Игидэйин Аргуновтарын төрүччүлэрин 14-с сүһүөх көлүөнэлэригэр тиэрдэн баран тохтообутум. Ити тус бэйэм төрүччүбэр тохтообуппун этэбин, оттон дьиҥнээҕинэн бу дьыалаҕа өйдүүн-санаалыын олох бүтүннүү киирэн хаалбыт этим. Төрөөбүт нэһилиэгим Игидэй ыалларын төрүччүлэрин оҥорууга бэйэм санаабынан ылсыбытым. Туох да киһиргэһэ суох, биир дойдулаахтарбар бу үлэбин түмүктүүр сыалынан салгыы үлэлии сылдьабын.

Төрүччүнэн дьарыктаныы чахчы киһини тардар, бэйэтиттэн тэйиппэт үлэ буолар эбит. Бу үлэҕэ ылсыбыт киһи элбэҕи аахпыт, саха былыргы олоҕун, саха омук быһыытынан уратытын, Саха сирин историятын, фольклорун, этнографиятын тустарынан тирэх өйдөбүллээх, билиилээх буолуохтаах. Архыып дөкүмүөннэрин уонна матырыйаалларын кытта үлэлии үөрэнии – булгуччулаах ирдэбил. Олорон баран турбат, тутан баран ыһыктыбат дьүккүөрдээх үлэһит буоллаххына, элбэҕи ситиһиэҥ. Ырытан, анааран көрөр толкуй наада. Сонор суолун хайбыт булчукка эбэтэр биллибэти көрдөөһүнүнэн үлүһүйбүт наука үлэһитигэр майгынныаҥ. Кырдьык, интэриэһинэй буолбат дуо?

Төрүччү (генеалогия) наука самостоятельнай көрүҥэр киирсибэт, история наукатын  дьиссипилиинэлээх хайысхата буолар. Сэбиэскэй кэмҥэ төрүччүнү үөрэтии официальнайа суох бобуулаах дьарыкка киирсэрэ. Сэбиэскэй кэмнээҕи үрдүкү салалта дьонун төрүччүтүн кыһамньылаахтык хасыһар буоллар, булгуччу кэриэтэ аҕыйаҕа суох ахсааннаах «үтүө төрүттээхтэри», «баай ыамаларын» булуохха сөп этэ. Өйдөөхтөн өйдөөх, үтүөттэн үтүө төрүөхтээх  удьуордааһын бириинсибин билинэр буоллахха, олоххо оннук буолар. Ол иһигэр «айылҕа оҕолоругар сынньанара», «кэргэн чиччигэ суох буолбата», «төннөр төрүөх да үөскүүрэ» ханна барыай. Оттон ол ону «хасыһары» туһааннаахтартан ким сөбүлүөй дуу, эгэ кэлэн сөбүлэһиэй дуу. Тус бэйэ төрүччүтүн үөрэтии сокуонунан бобуллар кыаҕа суох. Ол быһыытынан, тэрээһинэ суох, түбэһиэхчэ дьарыктаныы майгынынан үлэ  бара турбута.

Саха киһитигэр бэйэтин төрдүн-ууһун, төрүтүн билэр баҕа удьуордааһынын таһымыгар баар. «Хантан хааннааххын, кимтэн кииннээххин», «хайа аҕа ууһа буоларгын» туоһулаһыы саха дьонугар билиҥҥэ диэри туттулла сылдьар кытаанах үгэс буолар. Аныгы дьон, кэпсэтэр киһилэриттэн аҕатын ууһун ыйытыахтара суоҕа (билиҥҥи кэмҥэ аҕа ууһун туһунан өйдөбүл сүтэ быһыытыйбытынан), бу гынан баран, ханнык улуустан сылдьарын эбэтэр төрүттээҕин булгуччу интэриэһиргиэхтэрэ. Оттон ыаллыы нэһилиэгиҥ эбэтэр улууһуҥ былыргыны-уруккуну өйдүүр кырдьаҕаһа, эн бэйэҥ кэпсээҥҥиттэн сиэттэрэн, аҕаҥ ууһун туһунан бэйэтэ ситэрэн-хоторон, этэн-тыынан туран кэллэҕинэ даҕаны, боруок суох.

Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар бэйэлэрин төрүттэрин ийэ ууһунан ааҕыналлар. Тоҥус эр киһитэ соһуччу мүччүргэннээх түбэлтэҕэ быһаарына уонна хардара охсор дьайыыта, эппиэтэ бэрт түргэн, ньымса уонна соһуччу буолар. Көс олоҕун уонна  дьарыгын майгытынан, кини наар күннээҕитинэн  олорор киһи. Эдэр сааска өлүү (арааһынай көһүтүллүбэтэх оһолтон, бэйэҕэ тиийинииттэн, о.д.а. хобдох  түбэлтэлэртэн сылтаан), олох олорон бүтүү эр дьоҥҥо үгүстүк тахсар хомолтолоох көстүү буолар. Тоҥус эр киһитэ бүгүн баар – сарсын суох. Ол түмүгэр, олоҕу сүрүннээн тоҥус дьахтара салгыыр: оҕолорун иитэр, улаатыннарар, олоххо үктэннэрэр. Ийэ ууһун үөскэтэр уонна тэнитэр.

Саха киһитэ бэйэтин билинэр уонна ким-туох буоларын сыаналанар майгыта аҕатын ууһунан буолара. Уопсайынан, саха омугар аҕа ууһа инники күөҥҥэ турар. Былыргы саха сүрүннээн оттуур уонна мастыыр дьарыктаах. Сүөһүтүн иитэрин таһынан, өссө дэлэтэ сатыыр мөккүөннээх. Ол кини инники тот олоҕун мэктиэтэ. Тымныыттан көмүскэнии – кини бэйэтэ уонна дьиэ кэргэнэ тыыннаах буолууларын мэктиэтэ. Саха, төһө уонна туох кыалларынан, хаһаастаах буоларга кыһанар. Хаһаас оттоох, дьылы туоруур хаһаас астаах-үөллээх буолуон наада. Кини кыстык балаҕаныттан улахан ырааҕа суох сайылыктаах уонна бэркэлээтэҕинэ күһүөрү сүөһүтүн быстах отордотон ыларыгар аналлаах кыракый балаҕаннаах буолуон сөп. Кини көс майгылаах олохтоох  киһи буолбатах.

Сахаҕа ийэ ууһа тэнийиитэ улаханнык сайдыбатах. Кыыс, атын аҕа ууһун, атын нэһилиэк, улуус уолугар эргэ тахсан бардаҕына, оҕолонноҕуна даҕаны, саҥа ийэ ууһун үөскэппэт. Үтүө, баай төрүттээх буоллаҕына, муҥутаан хотун дьахтар дэтиэҕэ. Ол иһин саха «Кыыс оҕо – омук анала» диир. Дьахтар оҕолонноҕуна этин-хаанын үтүөтүн да, мөлтөҕүн да оҕотугар биэрэр. Оттон өй-мэйии өттүнэн улаханнык өлүүлээбэт. Оттон букатын туора омук киһититтэн оҕолонноҕуна, оҕотугар ол аҕатын бары уратыта бэриллэр. Биэс бииргэ төрөөбүттэртэн биирдэстэрэ кыыс буолуоҕа. Түөрт уол  аҕа ууһун тэнитиэхтэрэ, кыыстара ийэ ууһун төрүттүөҕэ.

Дьэбириэй омуга дьахтар өттүнэн барбыта, ханнык омук буолара ийэтинэн быһаарыллара судургу историялаах. Былыргы Иерусалим элбэх араас биистэринэн сэриилээн ылылла сылдьыбыта. Эр дьонун кыргыы, кыргыттарын уонна дьахталларын күүһүлээһин, быстах кэмнээх ойох оҥостуу түбэлтэлэрэ кэмэ суох элбэх этэ. Дьэбириэй дьахтара, халлааннаан көтүө баара дуо, төрүүрэ. Оҕотун аҕата хайа омук киһитэ буоларын дьахтар бэйэтэ да билбэт этэ. Дьэбириэй дьахтара атын киһиттэн, атын омуктан оҕолоннум диэн, уларыйан хаалар кыаҕа суоҕа. Хаан тардыыта ураты күүстээх утум. Дьэбириэй дьахтара, бэйэтин ыраас хаанын тутуһан, оҕотугар төрөөбүт омугун итэҕэлин чөл куттаах туругунан биэрэн иһэр уһулуччулаах хорсун санаалааҕа. Дьэбириэй дьахтара итинник күүстээх санаалаах буолан, норуотун сир үрдүттэн симэлийэр кутталыттан өрүһүйбүтэ.

Омук мифологията (аан дойду, киһи аймах айыллыыларын анаа­рар бастакы өйдөбүлэ), итэҕэлэ, бөлүһүөпүйэтэ Төрүччү үөрэҕин кытта саарбаҕа суох ситимнээхтэр. Наука хайысхаларыгар: историяҕа, мэдиссиинэҕэ, демографияҕа, социологияҕа, өссө политологияҕа кытта сыһыаннааҕа эмиэ мөккүөргэ турбат. Ыраата барбакка холобурдаатахха, нэһилиэк баһылыгын быыбардааһыҥҥа билигин ким халыҥ аймахтааҕа, уруулааҕа-тарыылааҕа, нэһилиэккэ сис дьоннооҕо быһаарар оруоллааҕын, ама, ким мэлдьэһиэй. «Уруум-аймаҕым убаҕас буолан быыбарга кыайтардым», — диир саҥаны-иҥэни тыа дьоно бары да истэн аҕай кэллэхпит.

Сахаҕа «Уу чугаһа, уруу ырааҕа үчүгэй» диир олус дириҥ ис хоһоонноох өс хоһооно баар. Олох бэйэтэ төрөппүт муудараһа буолар. Уу чугаһа үчүгэйэ ханнык да мөккүөргэ турбат. Оттон, дьэ, уруу ырааҕа – улуу суолталаах өйдөбүл. Аҕыйах ахсаанынан, үйэлэргэ бэйэ-бэйэттэн чугас олорууттан, талар кыах кыратынан эр-ойох буолууттан хаан буккуһуута, төрүөх кэхтиитэ тахсарын былыргы дьон олус бэркэ билэллэрэ. Урукку саха, оҕото атын аҕа ууһуттан, атын нэһилиэктэн, туора улуустан эр-ойох буоларын сэргиирэ уонна ити үгэһи тутуһара. Уруурҕаһыы, аймахтаһыы баар түбэлтэтигэр, сэттэ көлүөнэнэн арааран, хаан буккуһуута сайҕаммытын эрэ кэнниттэн, оҕолоро эр-ойох буолуохтарын сөбө. Бу үгэс олох кытаанахтык уонна булгуччулаахтык тутуһуллара.

 Урукку саха, уруурҕаһыахтаах дьонун сүрдээхтик бириинчиктээн, сыныйан үөрэтэн-чинчийэн баран, оҕотун ыал оҥорорго быһаарынара. Ол онуоха булгуччу баай ымсыытыгар охторо диэн ити кэлиҥҥи сүрдээн-кэптээн суруйуу «үтүөтэ» буолар. Баайдааҕар, үтүө аат-суол, үтүө майгы, дьон олохсуйбут тыла-өһө үрдүктүк тутуллара. Олоххо туох буолбата баарай гынан баран, оҕотугар куһаҕаны баҕарар, оҕотун атыылаан олоҕун оҥорор санаалаах төрөппүт урут да, билигин да дэҥнэтэн көстүөҕэ.

Урукку саха уруурҕаһыахтаах киһитин төрүччүтүгэр ураты болҕомтотун уурара. Араас төрүөтүнэн эстэр, быстар туруктаммыт аҕа ууһун уолугар кыыһын ойох биэрэртэн туттунара. Эр-ойох буолуохтаах уол да, кыыс да төрүттэригэр, былыргы үйэтинээҕитэ да буоллун, бар дьонугар куһаҕанынан биллибит, аата-суола хараарбыт, күлүк түспүт киһитэ баар буоллаҕына, ол кэпсэтиини ыытартан аккаастанарга ыйааһыннаах төрүөтүнэн ааҕыллара.

«Сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа». «Ньыламан маҥан дьүһүнүн көрүмэ, тас таһаатыгар умсугуйума. Чиэһин-суобаһын, сүрэҕин-бэлэһин, үлэһитин, санаата ырааһын, дьахтар-ийэ буолар кыаҕын көр» диэн сүбэлээн, үөрэтэн этии буолар. Кэрэ мөссүөн, күлүм гынан ааһар кылгас кэмнээх дуоһуйуу буоларын, олоҕу олорбут дьонтон ордон, өссө хайалара кэлэн ыллыктаах тылынан-өһүнэн ситэрэн-хоторон биэриэ, сүбэлиэ-амалыа этэй.

«Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр». Саха оҕотун дьолунан дьоллонор омук этэ. Элбэх оҕолонорун дьолунан ааҕара. Кийиит кыыс хотуннаах-тойоно, кини баайын-дуолун, илдьэ кэлбит энньэтин буолбакка, оҕолонор кыаҕын үрдүктүк туталлара. Саха төрдүнэн ааҕыллар Эллэй Боотур ойох ылыахтаах кыыһын хайдах сылыктаан талла этэй? Оҕото суох ыал, ол күнтэн бу күҥҥэ диэри, киһи аһынар эрэ дьылҕалаах ыалынан ааҕыллар.

«Таптаатым – тайахтаахха тахсыам. Сөбүлээтим – сүгэрдээххэ сүктүөм». Диирэ эбитэ үһү, саха кыыһа барахсан. Олоххо туох буолбата баарай. Кыыстара сөбүлээбэтин үрдүнэн, араас толкуйунан салайтаран, күһэйэн туран эргэ биэрии түбэлтэтэ киинэҕэ, кинигэҕэ эрэ оҥорон көрөн ойууламматаҕа чахчы.  «Таптаатахпына, тайахтаахха да тахсыам» диир кыыс-дьахтар, ол таптаабыт киһитэ саастааҕын, бэл кырдьаҕаһын аахсыам суоҕа диэн этэр буолуохтаах. Оттон ол сүгэһэринэн эрэ сылдьар киһи, бары баайа ол сүгэһэрин сыыһыгар толурдаан эрдэҕэ. Урукку саха алмааһы-бирилийээни буолуохтааҕар көмүһү да сүгэн сылдьыбыта суоҕун аахсар буоллахха, бу киһиҥ турар бэйэтинэн сылдьаахтыыр туруорбах дьадаҥы муҥнаах буолара өйдөнөр курдук. Көр, ол үрдүнэн дьиҥнээх тапталга тигистэҕэ. Дьэ, уонна, таптал суох диэҥ! Таптал былыр да баара, быйыл да «бара» илик буолуохтаах.

Төрүччү үөрэҕэ уонна ону сайыннарыы, ханнык баҕарар дьоҕус ахсааннаах норуот инникитин симэлийэн хаалбат туһугар бэйэтин харыстанар биир ньыматыгар киирсиэн сөп. Төрүччү уопсастыбаннай научнай-чинчийэр үнүстүүтүн 2007 сылтан саҕалаан  тэрийэргэ ылсыбытым. 2013 сылтан үлэлэтэн барбытым. 2018 сылга 500 дэлэ­гээт кыттыылаах Төрүччү бастакы сийиэһин ыыппыппыт. Биирдиилээн төрүччүнэн дьарыктаныы, ону үөрэтии – бу үчүгэй дьыала. Туох барыта кыраттан саҕаланара ордук. Улахан сорукпут – Саха сирин биир кэлим төрүччүтүн ситэрэн-хоторон оҥорон, көмпүүтэрдээх бырагыраамаҕа киллэрии. Бу үлэҕэ өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэтин систиэмэтин үлэһиттэрэ, алларааттан үөһэ таһымҥа диэри, улахан көхтөөхтүк уонна хотуулаахтык ылсан үлэлии сылдьалларын чорботон бэлиэтиэххэ наада.

Төрүччү үөрэҕэ, наука элбэх хайысхатын кытары ситимнэһэрин быһыытынан, олоххо уонна быраактыкаҕа туттуллуон, туһаныллыан сөптөөх анал уратылардаах. Ол курдук, эр-ойох буолуу көһүтүллүбэтэх уустуктарын, арахсыыга баай, бас билии боппуруостарын быһаарыы,  нэһилиэстибэ дьыалата, төһө да сокуоҥҥа олоҕуран ыытыллыбыттарын иһин, Төрүччү үөрэҕэ ити боппуруостарга бэйэтин ыйааһыннаах тылын этэр кыахтаах.

Быйылгы сыл түмүктэниэн иннинэ, Төрүччү иккис наукалыы-быраактыкалаах кэмпириэнсийэтин ыытар былааннаахпыт. Манна сыһыаран эттэххэ, бу күннэргэ Башкортостааҥҥа хомондьуруопкаҕа баран кэлиэхтээхпин. Баскыырдар стратегическай ( уопсай сүрүн сыалы ситиһэр) чинчийиилэри ыытар кииннээхтэр. Бу кииннэрин биир хайысхатынан төрүччүнү үөрэтии буолар. Аҥаардас бу салааларыгар 90 үлэһиттээхтэр. Бу кииннэрэ толору судаарыстыбаттан үбүлэнэрин таһынан, өрөспүүбүлүкэлэрин Баһылыгыттан эмиэ өйөбүлү ылар эбит.

Бэйэбит уопсастыбаннай үнүстүүппүт туһунан этэр буоллахха үп-харчы, сокуон, быраап өттүнэн өйөбүл оҥоһуллара буоллар, мэһэйдиэ суох этэ. Уопсастыбаннай, гуманитарнай, научнай тэрилтэлэр үлэҕэ-хамнаска этиилэрдээх тахсар буоллахтарына, биһиги онтон хаһан да туора турбаппыт.

Бүгүҥҥү биһиги уопсастыбабытыгар сомоҕолоһорго ыҥырыы идьиэйэтэ күүстээхтик этиллэн турар. Бииргэ түмсүү, биир санааланыы – улуу дьыала. Төрүччүбүтүн үөрэттэхпитинэ, үчүгэйдик биллэхпитинэ, омукпут дьылҕатын, историятын уонна инники кэскилин анаарар толкуйбут тобуллан кэҥээн биэриэ, ол түмүгэр сомоҕолоһуу идьиэйэтин түргэнник өйдүөх уонна ылыныах этибит.

Прокопий ИВАНОВ