354
08 октября 2019 в 10:19
Ытыллыбыт ох курдук
Юрий Александрович Готовцев бу ый 7 күнүгэр төрөөбүтэ 80 сылын көрсө
Саха сирин биллиилээх судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй дьиэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөкэннээх кырасданьыына, киһи кэрэмэһэ Юрий Александрович Готовцев бу ый 7 күнүгэр төрөөбүтэ 80 сылын туолар.
Уважаемый читатель!
«…С Юрием Александровичем Готовцевым мы были близко знакомы много лет. В ГС (Ил Түмэн) второго созыва мы представляли арктические районы и много работали совместно. Как истинный северянин Юрий Александрович был настоящим патриотом Арктики. Его жизненный и профессиональный опыт был опорой для парламентариев в решении самых сложных проблем, в отстаивании интересов жителей Арктики на самом высоком уровне.
Именно по его инициативе обозначили в свое время перечень арктических улусов, ныне расширенных до 13 и утвержденных Указом Президента Российской Федерации. При его участии была проведена большая работа по обоснованию особых подходов социально-экономического развития арктической зоны, где в экстремальных природных условиях, малонаселенных труднодоступных территориях проживает лишь около 70 тысяч человек. Это позволило принять нормативы для социальной инфраструктуры малочисленных сельских поселений Севера, благодаря чему они были сохранены со школами, больницами, библиотеками.
Юрий Александрович был настойчив и последователен в продвижении вопросов улучшения условий жизни и труда якутян, добиваясь направления до 60% республиканского бюджета на социальную политику. Свой дипломатический талант, эрудированность, глубокий аналитический ум проявлял в парламентской работе с Государственной Думой, Советом Федерации, с федеральными правительственными структурами. Благодаря плеяде таких ярких исторических личностей, как Юрий Александрович Готовцев, наша республика всегда грамотно и убедительно отстаивала свои интересы в высших эшелонах власти страны».
СӨ Баһылыга А.С.Николаев («Өрөспүүбүлүкэ уһулуччулаах дьоно» сиэрийэнэн тахсыбыт «Юрий Готовцев» кинигэ аан тылыгар суруйуутуттан).
Он служил народу
«О человеке говорят его дела. Готовцев Ю.А. почетный гражданин Оймяконского, Момского и Среднеколымского улусов, пользовался заслуженным авторитетом и уважением среди населения республики. Как народный депутат вел большую государственную и общественную работу по социально-правовой защите населения. С 1998 по 2008 гг., он был бессменным председателем постоянного комитета ГС (Ил Түмэн) РС(Я) по труду, социальной политике и делам ветеранов.
«Человек-эпоха», «неординарная и многогранная личность», «талантливый организатор», «порядочный», «настоящий патриот» — так отзываются о нем его коллеги и соратники».
(Председатель ГС (Ил Түмэн) РС (Я) Петр Васильевич Гоголев).
Ю.А. Готовцев олоҕун уонна үлэтин-хамнаһын сүрүн кэрчиктэриттэн
1939 сыл алтынньы 7 күнүгэр Өймөкөөн оройуонун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 7 кылаас кэнниттэн Дьокуускайдааҕы кэпэрэтиип тиэхиньикумун, 1966 сыллаахха Г.В.Плеханов аатынан Москубатааҕы норуот хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн Аллараа Халыма, Муома уонна Орто Халыма улуустарын эргиэҥҥэ тэрилтэлэрин салайбыта.
Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар салайар үлэҕэ өрө таһаарыллан, Судаарыстыбаннай хааччыйыы уонна батарыы управлениетын начаалынньыгын 1-кы солбуйааччытынан, «Якутгорпромторг» дириэктэринэн, 1981-1989 сс. өрөспүүбүлүкэ эргиэнин миниистиринэн, ССРС тас экэнэмиичэскэй сибээстэргэ министиэристибэтин Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлинэн, социальнай көмөлтө, үлэ уонна дьарыктаах буолуу миниистирин 1-кы солбуйааччытынан, биэнсийэ сулууспатын департаменын дириэктэрин 1-кы солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
Саха АССР 10-с, 11-с уонна 12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин, СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын 2-с уонна 3-с ыҥырыылаах норуодунай дьокутаата, сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.
РСФСР эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Өймөкөөн, Муома уонна Орто Халыма улуустарын бочуоттаах кырасданьыына. «Кырасдааныскай килбиэн» бэлиэ хабалыара.
Өймөкөөҥҥө Хотуоһаптар биир киэҥник тэнийбит аҕа ууһа буолаллар. 19-с үйэ иккис аҥаарыгар диэри Өймөкөөн урукку Байаҕантай улууһугар киирэрэ. 1828-1857 сс. Байаҕантай улууһун кулубатынан Өймөкөөн-Бороҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх Уйбаан Уйбаанабыс Хотуоһап олорбут. 30-ча сыл улууһугар кулубалыан иннинэ, Уйбаан Хотуоһап нэһилиэгэр кинээстээбит. Бу кэпсэнэр сүдү киһи, биһиги Юрий Александровичпыт хос-хос эһэтэ буолар. Уйбаан Хотуоһап кулуба кыра уола Бүөтүр, кэлин аата-суола бүтүн Саха сирин үрдүнэн киэҥник биллибит атыыһыт, меценат Н.О.Кривошапкин бииргэ төрөөбүт балтын Маабыраны ойох ылбыт. Кинилэр бастакы уоллара Уйбаан Бөтүрүөбүс Хотуоһаптан Өлөксөөс диэн уол төрүүр. Бу Өлөксөөс — Юрий Александрович аҕата. Бүөтүрдээх Маабыра иккис уоллара Сэмэн, сахалыы аата Массака байан-тайан, нэһилиэгэр кинээстээн, элбэх оҕолонон-урууланан бэрт үчүгэйдик олорбут. «Ол буруйугар» сэбиэскэй былаас Массака бэйэтин эттээх-хааныттан иэстээбитин таһынан, аны кини ыччатын кэрэгэй дьылҕалаабыт. Өймөкөөн Хотуоһаптара баай уонна интэриэһинэй дьылҕалаах халыҥ аймах буолар. Ону барытын хасыһан суруйар киһи баара эбитэ буоллар, чахчыта улахан кэрэхсэбиллээх суруйуу буолуох этэ.
Ийэтэ Акулина Вольдемаровна Винокурова 11 оҕону төрөппүт, сэрии аас-туор сылларыгар Муомаҕа олорон, тулаайах хаалбыт үс оҕону эбии ылан ииттибит үтүөкэннээх Күн Күбэй Ийэ буолар. Акулина Вольдемаровна Саха сиригэр биир бастакынан Дьоруой-Ийэ аатын ылбыт, үгүс түбүктээх, кыһалҕалаах олоҕу олорбут эрээри, дьоллоох дьылҕалаах ийэ уонна дьахтар.
Тапталынан мичээрдээбит олох
Матрена Николаевна Готовцева, Юрий Александрович тапталлаах кэргэнэ:
«Любовь с первого взгляда —
Это прекрасно, но еще прекраснее —
Любовь до последнего взгляда».
Ю.А.Гагарин.
— …Бу кэмҥэ биһиги Андрюшкинобытыгар аймахтарыгар бултуу биир студент уол кэлбитэ. Кэлин билбитим, Москваҕа Г.В.Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институтун тиһэх кууруһун студена Юрий Готовцев диэн эбит. Ити кэмҥэ биһиги биир тылы кэпсэппэтэхпит. Бу гынан баран, Юра миигин сөбүлүү көрөн, олохтоох уолаттартан киммин-туохпун сураспыт эбит. Кини сотору кэминэн Черскэйгэ төннүбүтэ. Онтон дьэ мин үрдүк ааппар сурук тигинээн тиийэн кэллэ. Ол мин Юрам бастакы тапталын кэпсиир суруга буолан биэрбитэ. Кини миигин көрөөт да сөбүлээбитин, миигинниин доҕордоһуон баҕарарын туһунан сурук этэ.
Мин, оччотооҕуга эдэркээн кыысчаан, ол суруктан сүрэҕим толугуруу мөхсүбүтэ. Дьикти кэрэ турук сүрэхпин ыбылы кууспута. Олус диэн долгуйбутум. Онтон хайдах эрэ дьылҕа хаан ыйааҕынан Черскэйгэ олорор эдьиийбэр күүлэйдии аттанным. Юра эмиэ эдьиийигэр тохтообут этэ. Онно дьэ аан бастаан эдэр дьон көрүстүбүт. Кини мин тохтообут дьиэм аанын саппат буолбута. Иккиэммитин бастакы таптал, бэйэ-бэйэҕэ эрэнсии ыраас тыына өйбүтүн-санаабытын ытыйан, олус да ахтыһар, күүтүһэр да буолар этибит! Сотору кэминэн Юрам Москватыгар үөрэҕэр барбыта, мин Андрюшкиноҕа оскуолабар үлэлии хаалбытым.
Кини биһиккини күүтүүлээх таптал суруктара ситимнээбиттэрэ. Ол күндү суруктар мин чуумпу олохпун күүскэ аймыыр, сүрэхпин дьолунан толорор буолбуттара. Киниттэн сурук туттахпына тула өттүм сырдык, ыраас таптал кыымынан чаҕылыйара. Почтаттан суругу ылаат, ааҕа охсоору, үөрүүбүттэн дьиэбэр сүүрэн тэлээрэн тиийэр буоларым.
Кыһын тохсунньуга Юрам үөрэҕин бүтэрэн, дипломун ылан Черскэйгэ тиийэн кэлбитэ. Кини миигин ыга кууһан, үйэлээх тапталга билинэн туран: «Холбоһуохха, ыал буолуохха!», — диэн көрдөспүтэ. Оттон мин, муҥура суох дьолломмут эдэркээн кыысчаан «Ээх!» диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалбыта.
Юрам ханна ананар да, икки оҕобун көтөхпүтүнэн барсан испитим. Мин Юрам дьиэ кэргэнигэр кыһамньылаах аҕа баһылык этэ. Иккиэн ханна да тиийбиппит, кини ханнык да дуоһунаска үлэлээбитин иһин, ичигэс тапталбытыгар уйдаран иллээх-эйэлээх сыһыанынан, өйдөһөн-өйөһөн, ытыктаһан уһун дьоллоох олоҕу олордубут. Кини өрүүтүн үчүгэй настарыанньалаах алаһа дьиэтин аанын аһан киирэн кэлэрин, оҕолорбунаан Владиктаах Мариналыын үөрэ-көтө көрсөрбүт. Кини оҕолоругар дьоллоох оҕо, эдэр сааһы бэлэхтээбитэ. Икки сиэҥҥэ «эһээ», «эбээ» дэтэр толору үөрүүгэ, дьолго тиксибиппит. Алаһа дьиэбит иһэ үөрүүнэн сыдьаайарын элбэх ахсааннаах аймах-билэ дьоммут хотуттан-соҕурууттан кэлэн ыалдьыттаан ситэрсэн биэрэллэрэ. Юрам кинилэр кыһалҕаларыгар мэлдьитин болҕомтолоохтук сыһыаннаһан, хайаатар да эрэллээх тирэх, күүс-көмө буолара. Үгүс ахсааннаах биир дойдулаахтарыгар, табаарыстарыгар, аймахтарыгар сүбэ-ама, көмө буолан, кинилэр махталларыттан төттөрү бэйэтэ сүрдүк үөрэн, дьолунан толору чаҕылыспыт харахтарын хаһан да умнубаппын!
Ити курдук 52 сыл устата тапталбытын харыстаан, сүрэхпит иэйиитэ, олохпут тирэҕэ оҥостон уһуннук, дьоллоохтук олорбуппут. Юрам мин диэки махтаммыт, тапталынан толору илгийэр тиһэх көрүүтүгэр диэри бииргэ этибит…Юрам ыар ыарыытыттан өрүһүнүө диэн тиһэххэ диэри эрэнэр этим. Адьас бэйэм илиибэр куустаран олорон, миигин тапталлаахтык, минньигэстик көрбүтүнэн, уһуктубат уһун уутугар харахтарын сабаахтаабыта…
Өймөкөөн дьонун киэн туттуута
Василий Александрович Местников, 5-с уонна 6-с ыҥырыылаах Ил Түмэн норуодунай дьокутаата, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ:
— Юрий Александровичтыын Өймөкөөн улууһун баһылыгынан үлэлиир кэммэр ыкса билсибитим. Кинини киһи ахтар-саныыр, суохтуур киһитэ. Кини сахалыы өйдөөх-санаалаах, дьону бэйэтигэр тардар, түмэр ураты дьоҕурдааҕа. Ылыннарыылаах тыллааҕа. Ол иһин кинини тула дьон мустара, элбэх табаарыстардааҕа. Сырыыны-айаны кыайа тутара. Быыбардааччылара кини кэлэрин бэркэ күүтэллэрэ.
Нэһилиэнньэ кыаммат-тиийиммэт араҥа дьонун олохторун таһымын чэпчэтиигэ туһуламмыт боппуруостары дьоҥҥо үчүгэйдик тиийимтиэ гына быһааран биэрэрэ. Харчы суох буола сылдьыбыт ураты ыарахан быһыыга-майгыга, бэл көмүс бириискэлэрэ сабылланнар, оробуочайдар үлэтэ суох хааланнар санаалара аймаммыт, киҥнэрэ-наардара холлубут кэмигэр, араас таһымнаах көрсүһүүлэргэ, мунньахтарга үөскээбит балаһыанньаны кырдьыгынан кэпсээн туран, ыллыктаах тылынан-өһүнэн уордайбыттарын уҕарытар, санааларын таба этэр буолара.
Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин быһыытынан, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин көҕүлээһининэн, федеральнай киин таһымыгар «Уһук Хотугу уонна онно тэҥнэниллибит сирдэри оройуоннааһын туһунан», «РФ Арктикатааҕы зонатын туһунан» сокуоннар барылларын Судаарыстыбаннай Дуума көрөрүн ситиһэр туһуттан, кини урукку билсиилээхтэрин, дуоһунастаах дьону кытта кэпсэтиилэри ыытан бу үлэҕэ кыттыспыта. Маны тэҥэ, Уһук Хотугу уонна онно тэҥнэниллибит сирдэргэ олохтоммут урукку оройуоннардааҕы коэффициеннары уонна хамнаска эбии көрүллэр надбавкалары, чэпчэтиилээх үлэ ыстааһын чөлүгэр түһэрии, үлэлээбэт биэнсийэлээхтэр икки сылга биирдэ кэлэр-барар айаннарын төлөөһүнү судургутутуу, о.д.а. урукку судаарыстыбаннай мэктиэлээһиннэри оннуларынан хаалларыы боппуруостарын турууласпыта. Сүрүн болҕомтотун Хотугу сир олохтоохторун төрүт дьарыктарыгар: балыктааһыҥҥа, табаны, сылгыны иитиигэ туһааннаах сокуоннар, бырагыраамалар оҥоһуллууларыгар туһаайбыта. Биллэрин курдук, итинтэн үгүс пууннара олоххо киирбиттэрэ, сорохторо сурукка эрэ хаалбыттара. Ол эрээри дьулуурдаах туруорсуу суола-ииһэ суох мээнэ сүтэн-иҥэн хаалбатын кэриэтэ буолааччы. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтата уһун сылларга туруулаһан, өрөспүүбүлүкэ өссө 8 улууһа РФ Аарктикатааҕы зонатыгар эбии киирэн биэрдэ. Юрий Александрович, тыыннааҕа эбитэ буоллар, олоҕун уонна үлэтин бүтэһик сылларын сыалынан-соругунан буолбут баҕа санаата туолбутуттан төһөлөөх үөрүөх этэй!
Ю.А.Готовцев – Өймөкөөн дьонун-сэргэтин киэн туттуута. Кини төрүт дьон төрүөҕэ, ытык дьон ыччата буолар аналын олоҕун устатын тухары чиэстээхтик толорбут кэрэмэс киһи. Кыратык эмэтик сыыстарыам, сыыһыам диэн төрдүттэн мунаара барбакка, Юрий Александрович Готовцев өссө бүтүн саха норуотун биир бастыҥ киһитэ этэ диэн дорҕоонноохтук этэбин!
Олохпор учууталым, үлэбэр үтүөкэннээх настаабынньыгым
Родион Иннокентьевич Федоров, 2-с ыҥырыылаах Ил Түмэн норуодунай дьокутаата, өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ:
— 1974 сыллаахха Таллиннааҕы политехническай институту бүтэрэн, Дьокуускайга экономист идэбинэн үлэлээн эрэр кэмим этэ. Ю.А.Готовцев оччолорго Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинэн Судаарыстыбаннай хааччыйыы уонна батарыы управлениетын начаалынньыгын 1-кы солбуйааччытынан үлэлиир эбит этэ. Кини биһиккини күннээҕи боростуой түгэн бииргэ түбэһиннэрэн билиһиннэрэн турар. Ол билсиэхпититтэн 40 ордугуна 4 сылы быһа биир тылтан өйдөһөр, чугастык санаһар, өссө аҕалаах уол курдук истиҥ сыһыанынан олорон, үлэлээн кэлбиппит баара…
22 саастаахпар Юрий Александрович курдук мындыр салайааччы такайыытынан, Саха сирин бүттүүнүн аһынан-үөлүнэн, бырамыысыланнай табаарынан хааччыйыы систиэмэтин кытта билсибитим инники олохпор сүрүн олугу уурбута. Миигин хонтуораҕа сыл аҥаара да үлэлэппэккэ, проиводственнай баазаҕа, буһуу-хатыы дьиҥнээх оскуолатыгар ыыппыта. Ордук-хоһу уубун-хаарбын «ыктара түһэн баран», 1981 сыллаахха «Горпромторг» эргиэнин баазатын дириэктэрин солбуйааччытынан анаабыта. Ол саҕана «Горпромторг» систиэмэтигэр сахаттан олох ахсааннаах киһи үлэлиирэ. Ити сыл Юрий Александрович Саха АССР эргиэнин миниистиринэн анаммыта. «Горпромторг» тэрилтэ «Хозкультспорттовары» уонна «Промтовары» диэн икки улахан холбоһуктарга араарыллыбытыгар, миигин «Хозкультспорттовары» салаа генеральнай дириэктэринэн аныыллар. 1992 сыллаахха бастакы бэрэсидьиэн М.Е.Николаев миигин эргиэн уонна матырыйаалынай-тэхиниичэскэй ресурсаларынан хааччыйыы миниистиринэн анаабыта. Тосту уларыйыылаах уустук кэмнэр саҕаламмыттара, уопсай оптимизациялааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэн элбэх министиэристибэлэр суох оҥоһуллубуттара.
Юрий Александрович биир сүүнэ үтүөтүнэн ааспыт үйэ 70-с сылларын иккис аҥаарыгар уонна 80-с сылларыгар хааччыйыы уонна эргиэн эйгэлэригэр олохтоох каадырдары систиэмэлээхтик тардыбыта уонна улахан харысхаллаахтык үүннэрбитэ буолар диэн тулхадыйбат өйдөбүллээхпин. Кини оскуолатын элбэх олохтоох эдэр исписэлиис ааспыта уонна үгүстэрэ олохторун устата ити эйгэҕэ таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ уонна үлэлииллэр.
Киһи киэн туттар, чахчы киһилээхпин диир киһитэ этэ. Олоҕун устатын тухары, хаһан да бэйэтин тустаах чааһынай интэриэһинэн салайтарбатаҕа. Сахатын сирин интэриэһин өрө туппут дьиҥнээх боторуйуот этэ диэн бар дьоно билинэр. Дуоһунастарынан туһанан байар сыаллаах эбэтэр хорон сиир дьаллыктаах дьонтон улаханнык кэлэйэрэ. «Хоруоптарыгар багажниктаах буоллахтара дуу, дьиҥэр, ол дойдуга туох да наадата суох буолуохтаах этэ ээ», — диир буолара.
Аҕам курдук сылаастык саныыр, бу күн сиригэр күндү киһибинэн буолбут, олоххо уонна үлэҕэ учууталым, настаабынньыгым, аҕа саастаах доҕорум Юрий Александрович Готовцев сырдык аатыгар уонна кэриэһигэр сүгүрүйэбин.
Дьиҥ хотугулуу куттаах-сүрдээх этэ
Егор Егорович Сибиряков, судаарыстыбаннай сулууспа уонна Ил Түмэн бэтэрээнэ.
— Мин 1998 сыллаахха парламент пресс-сулууспатын салайааччытынан үлэлии кэлэрбэр, иккис ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара тустаах дьыалаларыгар бэрт көхтөөхтүк ылсан үлэлээн эрэллэрэ. Кинилэр ортолоругар өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр салайааччы, сэбиэскэй кэм саҕаттан улахан уопуттаах парламентарий Ю.А.Готовцев баара. Мин кинини кытта уруккуттан билсэрим, ыкса табаарыстыы сыһыаннаах этибит.
Юрий Александрович норуот дьокутаатын быһыытынан хабар эйгэтэ биир саамай уустук уонна ыарахан балаһыанньалаах этэ диэтэххэ күүркэтии буолуо суоҕа. Судаарыстыба тутула төрдүттэн уларыйан, урукку систиэмэ сууллан, иннэ-кэннэ биллибэт иэдээннээх ыһыллыы-тоҕуллуу бара турара. Маннык ыарахан быһыыга-майгыга саамай улаханнык оҕустарааччыларынан, быраабыла курдук, биэнсийэлээхтэр, сэрии, тыыл, үлэ бэтэрээннэрэ, инбэлииттэр, тулаайахтар, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр буолаллар.
Юрий Александрович, оччолорго Ил Түмэн туһааннаах сис кэмитиэтин салайааччыта, олоххо уонна үлэҕэ уопутунан эрэ буолбакка, амарах аһыныгас дууһатынан, киһиэхэ киһилии сыһыанынан, кимиэхэ баҕарар көмөҕө кэлэр дьулуурунан саамай наадалаах уонна адьас сөптөөх миэстэтигэр олороро. Ити уустук уонна ыарахан кэмнэргэ, нэһилиэнньэ социальнай кыһалҕаларын чэпчэтиигэ туһаайыллыбыт сокуоннар ылыллыыларыгар, судаарыстыбаннай бюджеттан бу эйгэни сөптөөхтүк үбүлээһиҥҥэ Юрий Александрович үгүс сырата, билиитэ-көрүүтэ, халбаҥнаабат бириинсибэ баалларын таһынан, дьон-сэргэ туһугар дууһатын айманыыта дириҥ санааҕа-онооҕо тиэрдиитэ, сүрэх-быар ыарыытыгар кубулуйбута илэ-чахчы.
Юрий Александрович киһи быһыытынан киэҥ-холку көҕүстээх, табаарыстарыгар-доҕотторугар олус бэриниилээх, дьиҥ хотугулуу көнө уонна судургу майгылаах үтүөкэннээх киһи этэ.
«Өрөспүүбүлүкэ уһулуччулаах дьоно» сиэрийэнэн тахсыбыт «Юрий Готовцев» кинигэ матырыйаалларыттан быһыта тардыылар туһанылыннылар
Прокопий ИВАНОВ
