Бу сокуон үйэ чиэппэрэ кэтэһилиннэ

Тыа сирин дьахталларыгар кылгатыллыбыт үлэ күнэ сокуонунан мэктиэлэниэ

Тыа сирин дьахталларыгар 36 чаастаах кылгатыллыбыт үлэ нэдиэлэтэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин 1990 сыллаахха ылыллыбыт уонна 1991 сылтан үлэлээбит уурааҕынан бигэргэммитэ. Ол эрэн, билиҥҥи Үлэ кодексынан бигэргэммит нуорма быһыытынан 40 чаастаах үлэ нэдиэлэтигэр сөп түбэспэтэ биллибитэ.

Санатар буоллахха, бу сокуон барыла Госдумаҕа көрүллүөн иннинэ РФ Үлэҕэ министиэристибэтэ кылгатыллыбыт үлэ нэдиэлэтэ дойду экономикатыгар дьайыытын туһунан сыанабылы оҥоруохтаах этэ. Үлэ сокуоннарын нуорматын быһыытынан дойду үрдүнэн 4 үлэ күннээх нэдиэлэни олоххо киллэрии дьылҕата билигин даҕаны иннэ-кэннэ биллибэт. Салгыы аны дойду чунуобунньуктара тыа сирин дьахталларыгар кылгатыллыбыт чаастаах үлэ нэдиэлэтин киллэрэри туруорсаллар. Ол курдук, дойдуга тыа сирин бары дьахталлара кылгатыллыбыт үлэ нэдиэлэтин ылар бырааптаныахтара. Хамнас кээмэйэ толору 40 чаастаах үлэ нэдиэлэтигэр кэмнэнэн,  уларыйбакка хаалыаҕа, дьахталлар 36 чаастан ордуга суох үлэлииллэрэ федеральнай сокуонунан бигэргэниэ. Маны таһынан, булгуччу ыйга биирдэ хамнаһа суох эбии өрөбүл күнү ылаллара ситиһиллэр. Бу боппуруоһу чаастарга өлүүлээн арааран, ырытан көрүөххэ.

Тыа сиригэр олорор кимиэхэ ордугуй?

Госдумаҕа дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Медведев муус устар ыйынааҕы отчуотугар ити проблеманы иһитиннэрбитин кэннэ Госдума спикерэ Вячеслав Володин уонна «Биир ньыгыл Россия» фракциятын депутаттара Госдумаҕа сокуон барылын бэлэмнээн киллэрдилэр.

«Сокуон барылын көрүү – Госдума уонна идэлээх сойуустар бэрэстэбиитэллэрин икки ардыларыгар кэпсэтии түмүгэ. Тыа сиригэр үлэлиир дьахталлар кылгатыллыбыт үлэ күнүгэр бырааптарын мэктиэлиир нуорма сэбиэскэй кэмҥэ ылыллыбыта. Тыа сирин дьахталлара социальнай көмүскэлэ суох хаалбаттарын туһугар бу нуормаҕа федеральнай сокуон күүһүн биэриини туруорсаллар», — диэн  Вячеслав Володин бэлиэтээбитэ. Кини этэринэн, сокуон ылыллыаҕыттан тыа сирин дьахталларыгар үлэлэрин усулуобуйатынан үлэ күнэ чаастарынан араарыллыбыт буоллаҕына, ол үрдүк хамнаһы мэктиэлиэҕэ. Тыа сиригэр, холобур, бу ынах ыаһына, сүөһүнү көрүү-истии, харайыы уонна онно тэҥнэнэр үлэлэр киирэллэр.

Үлэ министиэристибэтэ кулун тутар ый бүтүүтэ бу мөккүөрү үлэ биэрээччилэр интэриэстэригэр быһаарарга уонна тыа сирин үлэһит дьахталларыгар үлэ нэдиэлэтин 40 чааска диэри улаатыннарарга эппит буоллаҕына, депутаттар итиннэ итэҕэстэри тыа дьахталларын туһатыгар суох оҥоро сатыыллар.

–––––––––––––––––
Дойду үрдүнэн үлэтэ суох буолуу 2018 сылга үлэлиэн сөптөөх дьон ахсааныттан 4,8% тэҥнэһэр. Оттон дьахталларга бу көрдөрүү эр дьонтон 4,7%-нан намыһах

––––––––––––––––

Тыа сирин дьахталларыгар эбии сынньалаҥ

Росстат дааннайынан, билиҥҥи туругунан Россия үрдүнэн тыа сиригэр барыта  37,6 мөл. киһи олорор,  бу иһигэр аҥаара — 20,3 мөл. дьахталлар. Онтон үлэлиир киһитин ахсаана 63,3%, ол аата бу дьаһал  быһа холоон 12,6 мөл. тыа сиригэр үлэлиир дьахталлары хабыан сөп. Бу ыйыллыбыт сыыппаралары Госдума үлэҕэ, социальнай политикаҕа уонна бэтэрээннэр дьыалаларыгар кэмитиэтин чилиэнэ  Светлана Бессараб («Биир ньыгыл Россия») Госдума пленарнай мунньаҕар иһитиннэрбитэ.  Кини этэринэн, Россия нэһилиэнньэтин 25% -на — быһа холоон 38 мөл. киһи — тыа сиригэр олорор.  Санатар буоллахха, Үлэ кодексын 162 ыст. ыйыллыбытынан, суругунан киллэрбит сайабылыанньа быһыытынан, тыа сиригэр үлэлиир дьахталларга баара-суоҕа ыйга биирдэ хамнаһа суох эбии сынньалаҥ күнэ бэриллэрэ мэктиэлэнэр. Оттон бу саҥа сокуон барыла ылыллан үлэлээтэҕинэ, тыа сирин дьахталларыгар эбии сынньалаҥ күнэ эбиллиэҕэ, ол аата нэдиэ­лэҕэ эбии 4 чаас баар буолара ситиһиллэр. Бу сынньалаҥ бириэмэни кэрэ аҥаардарбыт дьиэ кэргэҥҥэ, сынньалаҥҥа биитэр бэйэҕэ аныахтарын сөп.

Сокуон барыла иккис ааҕыыны ааста

Билигин былаас тыа сирин туруктаах сайдыытыгар уонна үлэтэ суох буолуу таһымын намтатыыга ордук болҕомтону уура сатыыр. Чунуобунньуктар этэллэринэн, хамнас тыа сиригэр намыһах, ол иһин кылгатыллыбыт үлэ күнэ тыа сирин дьахталларыгар, кырата,  бэйэ учаастагар оҕуруот аһын олордуунан, оҕолору көрүүнэн дьарыктаналларыгар, сиэннэрин иитэллэригэр, ыал аҕа баһылыгар болҕомто ууралларыгар, тус хаһаайыстыбаларын көрөллөрүгэр кыахтары үөскэтэр. Манна хамнас кээмэйэ 40 чаастаах үлэ нэдиэлэтигэр ылар төлөбүртэн итэҕэһэ суоҕа суолталаах. Ону таһынан, сокуон барыла сменанан үлэлиир графиктаах тыа сирин дьахталларыгар үрдүк хамнаһы ылар быраабы мэктиэлиир. Алтынньы 17 күнүгэр Госдумаҕа сокуон барыла иккис ааҕыыны ааста. Докумуоҥҥа эбии  туспа ыстатыйа баар буолла – сокуон күүһүгэр киирбит күнүттэн тутулуга суох хамнас кээмэйэ ити иннинэ олохтоммут кээмэйтэн кыччатыллыа суохтаах. Депутаттар санааларынан, бу түгэҥҥэ үлэ биэрээччи сокуону сатаан албыннаабат буолара ситиһиллиэхтээх. Санатан этэр буоллахха, билигин тыа сирин дьахталларыгар кылгатыллыбыт үлэ күнүгэр быраап ханнык да федеральнай сокуоҥҥа киирбэтэх.

–––––––––––––––––––––
Статистика даан­найынан, 2018 сылга дьахталлары үлэҕэ ылыы 53,2% бэлиэтэммит. Биэдэмистибэ иһитиннэрэринэн, 15 сааһыттан үөһэ дьон ахсааныттан дойду үрдүнэн нэһилиэнньэ 59,8%-на үлэлиир, ол иһигэр эр киһитэ — 67,8%.
–––––––––––––––––––––

Үлэ биэрээччилэр туохха сөбүлэспэттэрий?

Ол эрэн, бу  бириэмэҕэ Госдумаҕа үлэ биэрээччилэртэн тохтоло суох суруктар киирэллэр. Ол иһигэр Россия бырамыысыланньыктарын уонна урбаанньыттарын сойууһун президенэ Александр Шохин илии баттааһыннаах сурукка быыстаан сокуон барылын ылынары утараллар.

«Шохин манна үлэлиир бөлөҕү тэрийэргэ ыҥырар. Тимир суолга үлэлиир коллегалара этэллэринэн, бу сокуоҥҥа уларытыы киирдэҕинэ, кинилэр үлэлэригэр харгыстар үөскүөхтэрин сөп, ол курдук, кинилэргэ үлэлиир элбэх дьахтар тыа сиригэр олорор», — диэн Госдумаҕа «Биир ньыгыл Россия» фракциятын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Андрей Исаев иһитиннэрдэ.

«Өссө биирдэ болҕом­тоҕо ыларгытыгар ыҥы­рабын. Бу Үлэ кодексыгар киллэрэр нуормабыт 1990 сыл сэтинньи 1 күнүгэр ылыллыбыта уонна билиҥҥэ диэри үлэлии турар. Атыннык эттэххэ, бу сыллар тухары тимир суол үлэһиттэригэр мэһэйдэри үөскэппэтэҕэ. Инникитин да маннык мэһэйдэри үөскэтиэ суоҕа диэн эрэнэбит уонна салгыы бу боппуруоска консультациялары ыытыахпыт», — диэн единоросс бэлиэтээтэ. Оттон КПРФ бэрэстэбиитэлэ Николай Осадчай кэллиэгэлэригэр туһаайан, сокуон күүһүн ылбытын кэннэ сокуону толорууну күүстээх хонтуруолга ылалларыгар этии оҥордо. Кини этэринэн, чааһынай тэрилтэлэр, ордук дьыл кэминэн үлэлэри ыытыыга,  ылыллыбыт нуормалары толорууттан куотунуохтарын сөп.

Араас барыйааннар – идея биир

Өссө биир барыйаан – нэдиэлэҕэ 4 күн аҕыс чаастаах үлэ күнэ. Госдумаҕа ааҕалларынан, сыл ахсын үлэ чааһын биир чааһынан кылгаттахха, 8 сыл иһигэр 32 чаастаах үлэ нэдиэлэтигэр тиийиэххэ сөп. Ол эрэн, Россия гражданнара үгүс өттүгэр хамнас кээмэйэ намтыан сөбүттэн ордук долгуйаллар. ВЦИОМ генеральнай директора Валерий Федоров: “Манна дьон сэрэхэдийиитэ дохуот сарбыллыытын кытта сибээстээҕиттэн буолуон сөп, бастатан туран, нэһилиэнньэ саамай дьадаҥы уонна кыаммат араҥатыгар – пенсионердарга уонна тыа сирин олохтоохторугар. Оттон үлэ күнүн кылгатыыны өйөөччүлэр, төттөрүтүн, эбии сынньалаҥ бириэмэтэ тахсарын туһалаахтык атаарыыга, үлэни, сын­ньалаҥы уонна тус олоҕу дьүөрэлээһини тупсарарга суоттаналлар”, — диир.

Ол эрэн, соҕотох дохуот киллэринэр үлэлэрин сүтэрэртэн тыа сирин дьахталлара куттаналлар. Кинилэр уларыппакка, 40 чаастаах үлэ нэдиэлэтин, үлэ миэстэтин уонна хамнаһы уруккунан хаалларарга сөбү­лэһэллэр.

Норуот санаата

Сөбүлээбэт буоллаххына — уурай. Үҥүстэххэ — “сиэхтэрэ”

Иванова Мария, Үөһээ Бүлүү с., дьиэ хаһаайката:

— Бу үчүгэй. Нэһилиэнньэлээх пууннарга үлэ миэстэтэ таһаараллара, бэйэ оҥорон таһаарыытын өйүүллэрэ наадалаах. Ол эрэн, бастакынан, бастайааннай үлэ миэстэтэ баар буолара уонна сокуонунан мэктиэлэнэрэ ордук уһулуччу наада курдук. Билигин тыа сиригэр үлэ миэстэтэ суох, оттон баар да буоллаҕына, ким даҕаны кутталга Үлэ кодексын санатыа диэн эрэммэппин. Сөбүлээбэт буоллаххына – уурай. Үҥүстэххэ – “сиэхтэрэ”. Манан боппуруос бүтэр.

Мин урут истибиппинэн, атын нэһилиэктэргэ коллективнай дуогабар быһыытынан элбэх оҕолоох ийэлэргэ кылгатыллыбыт үлэ күнэ бэриллэрэ, ол тутуһулларын таһынан, хонтуора эр дьоно дьиэлэригэр кимнээҕэр ордук дьахтар иннинэ дьыбаан сылыта сүүрэллэрэ бэлиэтэнэрэ. Бээтинсэ туһунан этэ да барыллыбат.

Бу кэриэтэ тоҕо үлэлиир хамнас алын кээмэйэ 30 тыһ. солк. тэҥнэниллибэтий?

Ирина Васильева, Бүлүү к., элбэх оҕолоох ийэ:

— Үлэ Кодексын курдук таһымнаах бу ылыллар сокуоннар эмиэ норуокка туһуланан үлэлиэхтэрэ диэн санаабаппын. Ханна да буолбутун иһин, эр дьонтон ураты дьахталлары куруук кыра хамнаска ылаллар. Бу кэннэ усулуобуйа өссө мөлтүөҕэ. Нэһилиэктэргэ бэйэ оҥорон таһаарыыта суоҕун кэриэтэ, балыыһалар сабыллаллар, дьахталлар маҕаһыыннарга эрэ үлэлииллэр. Бу кэннэ хайдах үлэ нэдиэлэтэ кылгыаҕай – эмиэ кураанах сокуон. Бу кэриэтэ тоҕо үлэлиир хамнас алын кээмэйэ 30 тыһ. солк. тэҥнэниллибэтий? Оччоҕо экономика бары өрүттэригэр көхтөөхтүк саҥа технологиялары, ону таһынан роботтары киллэриэххэ сөп этэ. Маны ситиһэргэ үлэлиэххэ! Ол эрэ кэннэ киһи кылгас күн үлэлиирэ уонна бэйэтин сайыннарыынан дьарыктанара сөптөөх дии саныыбын. Роботтар үлэлээтиннэр, маны бопсубаппын, оттон киһи спордунан, искусствонан, култууранан, науканан, политиканан дьарыктаннын уонна атын тас дойдуларынан күүлэйдээтин. Биһиги дойдубутугар бу кыаллар суол!

Куорат дьахталларыгар сокуонунан кылгатыллыбыт үлэ күнүн киллэрэллэрэ буоллар

Васильева Оксана, Марха c., тех.үлэһит:

— Бэйэм тыа сирин олохтооҕобун. Манна үлэ миэстэтэ суох, ол иһин  официальнайдык куоракка үлэлиибин. Сарсыарда эрдэ, ону таһынан киэһээ 2 чаастан ордугу суолбар атаарар буоллахпына, кылгатыллыбыт үлэ күнүн киллэрэллэрэ миэхэ букатын суолтата суох!

Биһиги эргин үлэ миэстэтэ суоҕунан сибээстээн үксүбүт куоракка таһыллан үлэлиибит. Бу кэриэтэ тыа сирин дьахталларыгар анаабакка, куорат дьахталларыгар сокуонунан кылгатыллыбыт үлэ күнүн киллэрэллэрэ буоллар. Оччоҕо миэхэ, куорат суолларыгар симсии буолар түгэнигэр, киэһэ дьиэбэр төннөргө, сарсыарда үлэбэр айанныырга сүтэрбит бириэмэм халтайга хаалыа суох этэ.

Василий ПРОКОПЬЕВ бэлэмнээтэ. Хаартыскалар СИА аһаҕас источниктарыттан туһанылыннылар

Уважаемые читатели!

1. Покупая электронную версию Издания, вы осознаете, что покупаете ее исключительно для личного (семейного) пользования. Перепродажа или любая другая передача купленного вами номера газеты третьим лицам запрещается и может преследоваться по закону.
2. Обязанности продавца, в качестве которого выступает Издание, считаются выполненными с момента отправки Покупателю ссылка на скачивание купленного и оплаченного им номера газеты.
3. Стоимость газеты в розницу 30 руб.

ВАЖНО! Иногда, по независящим от Издания причинам, спам-фильтры Покупателя перебрасывают письмо с заказанной вами ссылкой в папку «Спам». Поэтому если вы не получили от нас автоматически сгенерированного письма со ссылкой, для начала проверьте папку «Спам». Если его нет и там — обращайтесь в нашу редакцию.