Александр Акимов: Төрөөбүт түөлбэм үүнэр-сайдар суолга үктэммитинэн дьоллоохпун

Александр Акимов Федерация Сэбиэтин федеративнай тутулга, регионнар политикаларыгар, олохтоох салайыныыга уонна Хоту сир дьыалаларыгар Комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ 5 сыл буолла. Ааспыт сыл сэтинньитигэр уопуттаах сенаторы Госдума спикера Валентина Матвиенко өйөбүлүнэн Федерация Сэбиэтин иһинэн үлэлиир Арктика уонна Антарктика Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Кэмитиэт чилиэннэрэ биир санаанан куоластаабыттара. Санатан эттэххэ, бу Сэбиэти урукку өттүгэр Артур Чилингаров уонна Вячеслав Штыров салайбыттара.

Арктика уонна Уһук Илин сайдыытыгар улахан хамсааһыннар баран эрэллэринэн уонна бу регионнар дойду сайдыытыгар стратегическай суолталара ордук үрдээбит кэмигэр Хоту сир кыһалҕаларын иһиттэн билэр сенатор салайара туһааннаах сокуоннары ылыныыга олук ууруоҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин баһылыга Айсен Николаев регионнар баһылыктарын ортолоругар инники күөҥҥэ сылдьан уһун кэмнэргэ быһаарыллан биэрбэтэх Өлүөнэ муостатын, онкологическай уонна кардио кииннэри тутууга көмүөл мууһун хамсаппыта сокуону оҥорооччулар уонна ситэриилээх былаас хардарыта көдьүүстээх үлэлэрин түмүгэ буолар. Инники сорук –  бытархай утарыта турууларга күнү-дьылы бараабакка, үрдүкү таһымҥа өрөспүүбүлүкэ политическай имиджэ салгыы бөҕөргүүрүн, дойдубут инники сайдыытын туһугар биир сыалга-сорукка сомоҕолоһуу уонна түмүллүү. Саха Өрөспүүбүлүкэтин парламена сокуоннары көҕүлээһиҥҥэ уонна Федерация Сэбиэтин кытта хардарыта үлэлэһиигэ биир инники күөҥҥэ сылдьар регион буолар.

Сэтинньи 10 күнүгэр Александр Акимов 65 сааһын туолар дьоһун түгэнин көрсө биһиги кинини кытта үлэ-хамнас туһунан, дьону ордук долгутар боппуруостарга  уонна үрдүкү таһымҥа сокуоннары оҥоруу туһунан кэпсэттибит.

— Александр Константинович,   регионнар политикаларын түстүүр комитет бэрэссэдээтэлин солбуйааччытын үлэтин сүрүн соруга туохханый?

— Федерация Сэбиэтин иһи­нэн саамай бөдөҥ, сүүрбэттэн тахса чилиэннээх Кэмитиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбытым. Манна дойду ордук сытыы  уонна уустук кыһалҕалара омуктар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа тиийэ көрүллэллэр. Элбэх хайысхалаах Кэмитиэт буолан үлэтэ үгүс, көрүүгэ киирэр сокуоннар элбэхтэр, ону таһынан бюджеты бигэргэтиигэ эмиэ кыттыһабыт. Регионнар Күннэрин тэрийэн ыытабыт, маны туһанан регионнар салалталара, парламеннара кыһалҕаларын, сайдыыга көрүүлэрин Федерация Сэбиэтин Кэмитиэттэригэр чопчу киллэрэр, болҕомтону тардар,сытыырҕатар кыахтаналлар. Хайдах эрэ мин Федерация Сэбиэтигэр үлэлиир кэмим дойду салалтата Уһук Илиҥҥи эҥэргэ ордук болҕомтотун уурар кэмигэр түбэһэн хаалла.Мин уонтан тахса анал хамыыһыйаларга киирбитим, онон Уһук Хотугу сири уонна Уһук Илини таарыйар бары түгэннэргэ орооһор, бэйэм этиилэрбин киллэрэр кыахтаахпын. Ааспыт болдьохтон биһиги региоммутугар сыһыаннаах олус элбэх быһаарыылар, дьаһаллар таҕыстылар, сокуоннар бэлэмнэнэн киирдилэр, программалар бигэргэннилэр. Сорохторо ситэ үөрэтиллибэккэ, тиэтэйэн оҥоһуллубуттар да баар буолаллар. Онон биир да мунньаҕы көтүппэккэ, буолар быһыы-майгы ортотугар сырыттаххына сатанар. Манна өрөспүүбүлүкэ туһугар сүүйүөххэ да, сүүйтэриэххэ да сөптөөх  элбэх түгэннэр үөскүүл­лэр.

Федерация Сэбиэтин иһинэн соторутааҕыта 70-тан тахса чилиэннээх Арктика уонна Антарктика Сүбэтэ тэриллибитэ, ону салайыы миэхэ сүктэрилиннэ. Бэлиитик үлэтэ күнүнэн көстүбэт, билигин бэлэмнэммит докумуоннар күүстэрин ылан бардахтарына биһиги онно хайдах кыттыбыппыт дьэ көстүөҕэ. Уһук Илин сайдыытыгар, аҕыйах ахсааннаах омуктар туһаларыгар туруорсууларбыт үгүстэрэ өйөнөллөрүн ситистибит. Сенатордар туруорсуубутунан омуктар дьыалаларыгар Агентство тэрилиннэ. Урут бүтүн министерство үлэлии сылдьыбыт буоллаҕына, кэнники кэмҥэ ити быыччык болҕомтону эрэйэр үлэнэн ким да дьарыктаммат буолбута. Билигин Агентство иһинэн аҕыйах ахсааннаах омуктарбыт кыһалҕалара боччумнаан көрүллэр буолла. Пенсияҕа, айан ороскуотун төлөбүрүгэр үчүгэй ис хоһоонноох сокуоннар ылыллаары тураллар. Хостуур промышленностан айылҕа эмсэҕэлээһинигэр материальнай төлөбүр көрүллэрин ситистибит. Көһө сылдьар оскуоланы сокуонунан бигэргэтиэхпит. Төрөөбүт тылынан үөрэтиини көмүскээһиҥҥэ ЮНЕСКО быйылгы сылы “Төрүт омуктар тылларын сылынан” биллэрбитэ эмиэ төһүү буолла.

— СР парламена Госду­маны кытта хардарыта көдьүүс­тээхтик үлэлэһиигэ, сокуоннары көҕүлээһиҥҥэ, көннөрүүлэри киллэриигэ үлэ­тин хайдах сыаналыыгыт?

— Ил Түмэн Федерация Сэбиэтин кытта ыкса ситимнээхтик үлэлиир. Хас да холбоһуктаах, миэстэтигэр тиийэн мунньахтар тэрилиннилэр. Соторутааҕыта Арктика уонна Антарктика Сүбэтэ Дьокуускайга мунньахтаата, онно айылҕа харыстабылыгар, ойуур хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах туруорсууларбыт үгүс өттө өйөннүлэр, Арктика сайдыытыгар кэскиллээх кэпсэтиилэр оҥкул­лара уурулунна.

Холобур, ааспыт болдьоххо энерготарифтар 50 бырыһыан аччааһыннарын Саха сириттэн сенатордар күүскэ туруорсан ситиспиппит. Бу тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр, орто уонна кыра урбаан сайдыытыгар улахан төһүү буолбута билигин олоххо көһүннэ. “Босхо гектар” сокуона киирэригэр биһиги кэмитиэт Ил Түмэнниин дьиҥ чахчы күүскэ үлэлээбиппит, онон сокуон “сиикэйдии”, оруо маһы ортотунан киирбэтэҕэ. “Согласительнай” диэн хамыыһыйа тэриллэн, Ил Түмэн киллэрбит көннөрүүлэрэ ылыныллыбыттара, Ордук Харыстанар территориялар бигэргэммиттэрэ, ойуурбут 80 бырыһыана көмүскэллээх буолбута.

2017 с. Саха сирин сайдыытын 5 сыллаах программата оҥоһуллан, сокуон быһыытынан бигэргэммитэ, уураах тахсыбыта. Итини биһиги Москваҕа Саха сирин Күннэрин кытта сөп түбэһиннэрэн илии баттаппыппыт. Бу иһигэр өрөспүүбүлүкэ олоҕор уонна сайдыытыгар тыын суолталаах түгэннэр: онкодиспансер, кардиоцентр тутуллуулара, Элиэнэни туоруур муоста, онтон да атыттар бааллар. Улахан боппуруостары итинник кэлим программаҕа киллэрэн, уураах таһааттаран кэбиһэр кыайыылаах буолар: салгыы туруорсаргар тирэхтээх буолаҕын. Ити уураах үтүө дьайыыта өргө диэри туһалыаҕа.

-Сиргэ, сир баайын хостоо­һуҥҥа, төрүт олохтоох омуктар көмүскэллээх буолууларын хааччыйыыга  сыһыаннаах сокуоннарга, көҕүлээһиннэргэ мөккүөр элбэх. Биир өттүнэн көмүскүүр курдук, атын өттүнэн чопчуламматах өрүтэ элбэх буолан ким хайдах баҕарарынан туттар курдук. Сокуоннар, нормативтар  утарыта дьайыыларын ордук үптээх- харчылаах хампаанньалар үүт-хайаҕас булан туһаналлар. Манна сокуону сааһылыыр наада курдук.

– Манна нолуок төлөбүрүгэр хотторуубут элбэх, Россия “кыладабыайа” аатыран олорон, “дотационнай” регион буолан хаалбыппыт олох сыыһа. Урут “икки күлүүс” бириинсибэ туттулла сылдьыбыта, ол тохтуоҕуттан өрөспүүбүлүкэ тиксиитэ сарбылынна. Ону таһынан хостуур хампаанньалар нолуокка чэпчэтиилэри ыланнар  ТОР-дар тэриллиилэрэ түстэннэ. Улахан хампаанньалар социальнай эппиэтинэстээх буолалларын кэтэһэ сатыыбыт да, “профильнайа суох” активтары хайдах курдук сир-халлаан икки ардыгар хаалларалларын чааһынайга атыыламмыт “Якутуголь” холобуругар көрөбүт. Аны АЛРОСА дьон бөҕө эмтэммит, абыраммыт Кэппэндээйитээҕи санаторийыттан булгунна, “Новай” сопхуоһу бырахта, атын да тэрилтэлэрин көрбөт-истибэт бэлиитикэни тутуһаары гынна. Манна хайаан да парламент орооһуох, хонтуруоллуур-ирдиир соругун толоруохтаах диибин. Сир баайын хостооччулар Госдумаҕа да, Федерация Сэбиэтигэр да лоббистара элбэх буолан күүстээхтэр, онон биһиги туруорсууларбыт ардыгар ааспаттар. Ону сир баайдаах регионнар бары бииргэ кыттыһан, күүскэ үлэлэһэн  эрэ кыайар кыахтаахпыт. Манна биһиги парламеммыт, өрөспүүбүлүкэбит салалтата күүскэ, ситимнээхтик үлэлэһиэ диэн эрэллээхпин.

— Ил Түмэн депутаттара  күүскэ үлэлэспиттэрин түмүгэр кыра балыыһалар, ФАП-тар, оскуолалар бу күҥҥэ дылы үлэлээн кэллилэр, үгүс нэһи­лиэктэри эстииттэн быы­һаатылар.  Бу боппуруос үгүс дьону  долгутар. Атын регионнарга балаһыанньа хайдаҕый?

— Мин бэйэм кэммэр Президент Вячеслав Штыровтуун биир да балыыһаны, оскуоланы саптарбат санааны күүскэ тутуспуппут. Биһиги тыйыс айылҕалаах дойдубутугар киин Россияҕа толкуйдаммыт барыта хайдах суруллубутунан киирэр кыаҕа суох диэн туох баарбытынан туруулаһан, биири да тыыттарбатахпыт. Ол саҕана сарбыйыы ирдэбилэ киинтэн күүскэ турбут кэмэ этэ. Ол ирдэбили толорбуттарын түмүгэр, Россия үрдүнэн төһөлөөх дэриэбинэлэр сабылыннылар, уоттара-күөстэрэ умулунна? Билигин буоллаҕына дойду Президенэ Владимир Путин дьон аймаммытын көрөн-истэн первичнэй тэрилтэлэри бөҕөргөтүөххэ дии олорор, ол кэмҥэ биһиги  тыа дьонун дьылҕаларын быһар дьайыылары киллэриэ суохтаахпыт. Ити отой тохтуох тустаах диибин. Төттөрүтүн, дьону эмтиир, чэбдигирдэр кииннэри элбэтэн, бөҕөргөтөн, сайыннаран иһиэхтээх этибит. 202 №-дээх уураах тохтотуллубута үчүгэй. Кэппэндээйи, Абалаах, “Хоту” санаторийдары аналларынан туһанарга кыһаллыахтаах этибит. Ааспыкка Владимир Солодовтыын Сунтаарга тиийэ сылдьан итини барытын кэпсии, быһаара сатаабытым. 202 №-дээх уураах тохтотуллубута үчүгэй. Балыыһалартан, оскуолалартан төһө да бэйэлээҕи экономиялаабаккын, бачча баай сиргэ олорон үбү-харчыны булар атын суоллары тобулуохтаахпыт.

— Тыа сирэ, төрүт дьарык сайдыыта омук тыыннаах хаалыытын, чөл туруктаах буолуутун хааччыйар тыын боппуруос буоларынан бу хайыс­ханан үлэ сокуону  ылыныы таһымыгар хайдах барарый? Хоту сир тыйыс усулуобуйатыгар сүөһүнү, сылгыны, табаны иитии Сэбиэскэй кэмнэртэн судаарыстыба өйөбүлүн ылара.

— Тыа сирэ комплекснайдык сайдыытыгар Россия үрдүнэн хамсааһын барда, Национальнай программа баар буолла. Манна биһиги сокуону оҥорооччуларбыт эмиэ айымньылаахтык үлэлээн  кыттыһыахтаахтар. Төрүт дьарыктан тэйбэтэхпитинэ эрэ омук, норуот буолабыт. Дьиҥэ, сылгы, таба иитиитигэр, булка-алка сыһыаннаах сокуоннар бааллар, маны чочуйар, эбэр, күүһүрдэр сорук билигин турар.  Ону таһынан тыа сирэ промышленнай тэрилтэлэри үөскэппэккэ эрэ, дьону олохсутар, олоҕун сайыннарар кыаҕа эмиэ суох. Холобур, урут маһы таҥастыыр, олох-дьаһах, ас-үөл кэмбинээттэрэ, өрөмүөннүүр-тутар тэрилтэлэр элбэх киһини хамнастаан, нолуогу киллэрэн олорбуттара. Итинник тэрилтэлэр үөскүүллэрин, атахтарыгар туралларын ситиһиэхтээхпит. Дьэ нолуокка чэпчэтиилээх тыа сиригэр ТОР тэриллиитин мин уруйдуубун. Ол да курдук Кэппэндээйи эҥэр итинник ТОР тэриллэригэр үлэлэһэбин. Биллэн турар, тыа сиригэр газ киириитэ, уот сыаната салгыы түһэрэ, дьон олоҕун таһыма үрдүүрэ — судаарыстыба тулхадыйбат соруга буолуохтаах.

— Дьоһун сааһыҥ бэлиэ түгэнин ханна көрсөҕүн? Дойдугун ахтаҕын дуо?

— Дойдуну ахта олорор солото суох үлэлэргэ үлэлээтим, үлэлиибин. Ол да буоллар, урут да, хойут да улууспун кытта ситиммин сүтэрбэтэҕим. Билигин дойдум дьоно талбыт дьокутааттара буоларым быһыытынан, сорохтор сылайыахтарыгар да диэри сылдьабын быһыылаах. Улууһум социальнай-экономическай сайдыытыгар ылыммыт программам киэҥ, ону сенатордыы бардым диэн сотон кэбиһэрим табыллыбат. Улуус салалтатын, дьокутааттары кытта биир сүбэнэн программам туолуутугар үлэлэһэбин.

Төрөөбүт күммүн урут төһө кыалларынан төрөөбүт сирбэр — Күүкэйгэ ыла сатыыр идэлээх этим. Быйыл үһүс кинигэбин таһааран 65 сааспын көрсөбүн. Бу бэйэм туһунан кинигэ буолбатах, судаарыстыба таһымыгар үлэ-хамнас үөрүйэҕэ мунньуллубут сүбэ-соргу туһаайар таһаарыы буолла, дьонум-сэргэм иннигэр отчуот да курдук диэххэ сөп. Бэлиэ саас киһи түмүктэри оҥостунарыгар, саҥа соруктары туруорунарыгар суолталаах түгэн.

—Үгүс дьон  политиктары мунньахтарынан эрэ сирэйдээн билэллэр. Дьиэ кэргэниҥ туһунан кылгастык кэпсиэҥ дуо?

— Кэргэним Розалия Иудовна идэтинэн быраас, уоллаах кыыс оҕолоохпут, түөрт сиэннээхпит. Онон эбээ-эһээ буолар дьолун билэн, сиэннэртэн күммүт-ыйбыт тахсар ыал буолабыт.

— Эр киһи  сиэринэн бултууруҥ, балыктыырыҥ буолуо?

— Улахан булчут буолбатахпын, саха киһитин сиэринэн кустуубун, балыктыыбын. Айылҕаҕа сылдьарбын сөбүлүүбүн. Сааскы куһу өссө утарабын: урут саха дьоно кэмнээн, айылҕаҕа хоромньуну таһаарбат курдук, айахтарыгар бултаан олордохторо дии. Билигин күүстээх сэбинэн аҥардастыы сууһарыы бара турар диибин. Суох гынар оннугар кыылы-сүөлү элбэтиини сөбүлүүбүн, холобур, ити бизоннары, овцебыктары үөскэтиини. Айылҕабытын харыстыыр сокуоннарбыт күүһүрэн иһиэхтээхтэр.

— Олоҕуҥ саамай чаҕылхай түгэнэ?

— Олоҕум ордук чаҕылхай үөрүүтэ — бастакы сиэн кэлиитэ, удьуорум салҕанар чахчыта. Уонна мэлдьи сүрэхпин сылытар үөрүү баар буолла: ол мин улаатарбар начаалынай оскуолалаах, кэнники олох да эстэ сыспыт төрөөбүт дэриэбинэм — Күүкэйим өрүттэн, сыллата кэҥээн, үлэҕэ-үөрэххэ ситиһиитэ үрдээн иһэрин көрөрбүттэн үөрүү. Өрүттүү Күүкэйгэ икки этээстээх таас оскуола тутуллуутуттан саҕаламмыта, билигин манна сыл аайы түөрт-биэс эдэр ыал саҥа дьиэ туттан киирэр. Оскуолаҕа мин бэйэм кырата суох библиотекабын уонна хартыына галереятын төрдө буолар  айымньылары бэлэхтээбитим.

Наталья Попова

Уважаемые читатели!

1. Покупая электронную версию Издания, вы осознаете, что покупаете ее исключительно для личного (семейного) пользования. Перепродажа или любая другая передача купленного вами номера газеты третьим лицам запрещается и может преследоваться по закону.
2. Обязанности продавца, в качестве которого выступает Издание, считаются выполненными с момента отправки Покупателю ссылка на скачивание купленного и оплаченного им номера газеты.
3. Стоимость газеты в розницу 30 руб.

ВАЖНО! Иногда, по независящим от Издания причинам, спам-фильтры Покупателя перебрасывают письмо с заказанной вами ссылкой в папку «Спам». Поэтому если вы не получили от нас автоматически сгенерированного письма со ссылкой, для начала проверьте папку «Спам». Если его нет и там — обращайтесь в нашу редакцию.