218
10 января 2020 в 09:37
Барыта бэйэбититтэн тутулуктаах
«Саха билигин төрүт баайа диэн тугуй? диэн ыйытар буоллахтарына, сылгыбытын эрэ ааттыах бэйэбит буолуо…Саха ынаҕын үөһэттэн сорудаҕынан, онуоха бэйэбит көхтөөх көмөбүтүнэн төрдүттэн эһэн бараммыт, били, хойутаан хобо тыаһатына сатыыр балаһыанньаҕа сылдьабыт.
Санаа-оноо баттыга оҥостон
Өрөспүүбүлүкэ чулуу сылгыһыта Николай Тимофеевич Винокуров аата-суола, үлэтэ-хамнаһа киэҥник иһиллэр-биллэр. Салайар племенной хаһаайыстыбатын көрдөрүүтэ, отучча сыл тухары, биир да дьыл, сыл мөлтөөн-ахсаан көрбөккө кэллэ. Төрүөҕү ылыыга 25 сыллааҕы орто көрдөрүүтэ 90,5%-ҥа тэҥнэһэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ кулун дьыалабыай тахсыыта уһун кэмҥэ 50% иһинэн-таһынан сылдьарын болҕомтоҕо ылар буоллахха, сиртэн халлаан ырааҕын курдук араастаһыы. Бу кэмҥэ Николай Тимофеевич араас сылларга 100 биэтиттэн 100% төрүөҕү тоҕус төгүл ылан, биири да энчирэппэккэ тыыннаахтыы иитэн сөҕүмэр ситиһиини көрдөрөн турар. Кини «Тонор» сылгы хаһаайыстыбата, олохсуйбут үгэһинэн, быйылгы кыстыкка толору дьаһанан, быр курдук бэйэлээхтик кыстаан турар. Онон, өрөспүүбүлүкэ чулуу сылгыһытын төбөтө туохха да ыалдьыбат, нус-хас санаата кыратык даҕаны саппаҕыран ылбат буолуон сөптөөҕө.
Ол эрэн, өр сыл табаарыстаспыт киһи быһыытынан үчүгэйдик билэбин, Ньукулайы долгутар, күнүскү санаатыттан ааһан-араҕан биэрбэт, сүрэх-быар ыарыыта буолан сылдьар курус толкуйдааҕын. Дьиҥ нуустатын ууран үлэлиир киһи, кини киминэн-тугунан үлэлиириттэн тутулуга суох, улахан мындыр толкуйдаах, олоххо бөлүһүөктүү дириҥ сыһыаннаах буоларын бары даҕаны бэлиэтии көрөр буолуохтаахпыт.
Ньукулай Түмэппиэйэбис кэлиҥҥи сылларга (дьиҥнээҕинэн үлэлээн кэлбит сылларын тухары) саха ыраас хааннаах сылгытын харыстыыры таһынан, муҥутуурдук сайыннарыы боппуруоһун туруоран кэллэ. Маныаха бэйэтин санааларын, көрүүлэрин, өбүгэ сахалар үйэлээх үгэстэрин туһунан бэчээккэ суруйда, кинигэлэри таһааттарда, араас көрсүһүүлэргэ элбэхтик эттэ-тыынна. Кини быраактык-учуонай буоларынан, идэни үрдэтинэр куурустарга, өрөспүүбүлүкэ улуустарынан, нэһилиэктэринэн сылдьыталаан сылгы иитиитигэр саҥа технологиялары олохтооһуҥҥа, племенной үлэни ыытыы ирдэбиллэригэр, о.д.а. боппуруостарга лиэксийэлэри ааҕан, кэпсэтиилэри ыытан кэллэ. Манна эбэн, саха сылгытын ыраас хаанын харыстааһын боппуруоһун булгуччу таарыйар.
— Саха сиригэр 50-60 тыһыынча ыраас хааннаах саха сылгыта баар диэн, туох да суота-учуота, ааҕыыта суох саба тарыйан түмүктээһин курдук баар, — диир Ньукулай Түмэппиэйэбис. – Дьиҥнээҕинэн, ыраас хааннаах сылгыбыт сүрүннээн хотугу улуустарга уонна Тааттаҕа баар. Өскөтө, ыраас боруодабыт чахчы итиччэ ахсааннаах эбит да буоллаҕына, сылгыбыт уопсай ахсааныттан үс гыммыт биирин эрэ курдугу ылар буолан тахсар. Бу элбэх үһү дуо?
Наука корифейдара «породу надо держать в чистоте» диэн эппиттэрэ баарын санатабын. Дьиэ сүөһүтүн хаанын буккуйуу, наука туһааннаах дьарыктаах тэрилтэлэрин көҥүллээһиннэринэн уонна кытаанах хонтуруолларынан, сүөһү саҥа боруодатын таһаарар сыаллаах ыытыллыахтаах. Бэйэтин кэмигэр биһиэхэ саха сылгытын Мэгэдьэк уонна Приленскэй боруодалара таһаарыллан тураллар. Дойдуга ыһыллыы саҕаланыаҕыттан, биһиэхэ чуолаан сылгыга, ким төһө кыахтааҕынан уонна баҕалааҕынан, хайа түбэһиэх сиэнчэрдээһин күүскэ бара турар.
Саха ынаҕа, инньэ кэлэктииптээһин саҕаланыаҕыттан, ол аата ааспыт үйэ 30-с сылларыттан саҕалаан, 50-60-с сылларга диэри кыайыылаахтык ыытыллан, соҕурууҥҥу атын боруодаларынан солбуллан, ол үөһэ хаанын күүстээхтик буккуйуунан эстэр суолга үктэннэриллибитэ. Сэссэлиисим былааннаах экэниэмикэтигэр аҕыйах үүттээҕинэн, кыра эттээҕинэн быылланан ыар буруйга туруоруллубута, хабыр бириигэбэргэ уураахтаммыта.
Соҕотох хаалбыт төрүт баайбытыгар — сылгыбытыгар — эмиэ итинник кэрэгэй дьылҕаны түстүүбүт дуо? Ийэ айылҕабыт бэйэтэ көрөн-истэн, эстибэт тыыннаан, быстыбат сындааһыннаан, саха омуга бу чэҥ муус дойдуга олоҕу сириэдиттин диэн утары ууммут маанылаах илиитин киэр хаһыйабыт, муударай өбүгэбит Дьөһөгөй Айыы оҕотун быһыытынан ытыктаан, анал сэргэ туруоран, киниэхэ үҥэн-сүктэн, Улуу тунах ыһыаҕын бастыҥ киэргэлэ оҥостон, олоҥхотугар хоһуйан, бары Үрдүк Айыыларын кытта тэҥҥэ тутан илдьэ кэлбит үгэһин сыыска-буорга кээһэбит дуо?
Бэйэ үлэтигэр-хамнаһыгар холобурдаан
Саха төрүт сылгытын сиэнчэрдээһин барыһын-ночоотун, бэйэм уопуппар тирэҕирэн, быһаарарга холонуум. Сиэнчэр сылгы кээмэйинэн улахан буолар. Бу кини собус-соҕотох барыһа буолар диэххэ наада. Оччотугар, сиэнчэрдээһин соруга сылгы ыйааһынын улаатыннарыы буоларынан, туһугар син сыалын сиппит курдук буолан тахсар. Салгыы барыаҕыҥ. Бүлүү сүнньүн убаһата тоҥ этигэр ортотунан 105-110 киилэҕэ тэҥнэһэр. Өймөкөөн убаһата, эмиэ итинник ирдэбиллэринэн, 95-103 киилэ буолар. Маныаха, бастатан, ыраас хааннаах саха сылгытын төрүөҕүн ахсаана сиэнчэрдээҕэр лаппа элбэх буоларын бэлиэтиэҕиҥ. Төрүөҕү ылыыга, мин 25 сыллааҕы орто көрдөрүүм 90,5%-ҥа тэҥнэһэр. Бүлүү сүнньүгэр төрүөхтэрэ ортотунан – 58%. Маны ахсааныгар таһаардахха, мин 100 биэттэн 30-40 убаһанан элбэҕи ылабын. Оттон ыйааһыныгар таһаардахха, анарааҥҥылар 4 убаһанан элбэҕи ылар буолан тахсаллар. Хаһаайыстыбабар 369 сылгыны, бу иһигэр 68 убаһаны кыстатан тураммын 140 туонна отунан дьылы туоруубун. Кинилэр бачча сылгыны кыстатар түбэлтэлэригэр, кырата 300 туонна от наада буолуоҕа. Хайабыт да 12-лии туонна эбиэскэ наадыйыахпыт. Билигин хаачыстыбалаах доруобай ас-үөл өрө тутуллар бэрээдэгэ бигэтик олоҕурда. Мин атыылыыр сылгым бородууксуйатын Уус-Ньара бөһүөлэгин олохтоохторо, омугуттан тутулуга суох, тутатына имири сотон ылар үгэстэрэ олохсуйбута быданнаата.
Ыраас хааннаах саха сылгытын иитэр киһи барыспын ааҕабын: төрүөҕү элбэҕи ылабын, дьылы туоруур ороскуоппар үчүгэй кэмчилээһини таһаарабын, оҥорон таһаарар бородууксуйам хаачыстыбатын атыылаһааччы, кимтэн да ыйыта барбакка, тус бэйэтинэн быһаарар. Оттон ыйааһыныгар бэрт кыранан бырахтарыыбын, бу холобурдаабыт барыстарым ырааҕынан толору сабаллар дии саныыбын.
Боруоданы атын боруоданан хаанын буккуйуунан, солбуйуунан үлүһүйбэккэ, боруодаттан бэйэтиттэн бастыҥ лиинньийэни (атыыр удьуорун) таһааран, сылгы төрүөҕэ сайдан иһэрин ситиһиэххэ наада. Мин лиинньийэни (бастыҥ атыыры) таһаарыыга отучча сыл үлэлэһэммин, биэм орто ыйааһына 426 киилэттэн 449 киилэҕэ тиийэрин, атыырым орто ыйааһына 465 киилэттэн 501 киилэни үктүүрүн ситистим. Маныаха атын ханнык да боруода хаанын буккуйбакка эрэ.
Өймөкөөҥҥө сиэнчэр сылгы урут-уруккуттан төрдүттэн суох. Өссө сэбиэскэй кэм саҕана Намтан уонча атыыры аҕала сылдьыбыттаахтар. Кырдьаҕас сылгыһыттар, мындыр бэйэлээх дьон, буккаас хааннаахтарын көрө охсоннор, араас төрүөтүнэн бириинчиктээннэр, барыларын аттатан кэбиспиттэрэ. Ааспыт сылга Канаада киинэни оҥорооччулара «Киһи уонна сылгы» диэн тиэмэҕэ устубут киинэлэригэр аан дойдуга баар сылгы боруодатын бары көрүҥүттэн 18 эрэ боруоданы, ол иһигэр саха сылгытын талбыттар этэ. Арассыыйаҕа усталларыгар наукаҕа сүбэһиттэринэн казах сэлиэксийэлээһиҥҥэ биллиилээх учуонайа сылдьыһара. Саха сылгытын көрдөрө киин улууска таһаара сылдьыбыттарыгар, ол учуонай ыйыта да барбакка тутатына «сиэнчэрдэр» диэн баран киэр хайыһан кэбиспит этэ. Биһиэхэ кэлэн устан барбыттара.
Сылгы төрдө буоллун диэн
Ити курдук. Ньукулай Түмэппиэйэбис саха ыраас хааннаах атыырын лиинньийэтин таһаарыыга өр сыллаах сыратын туһунан, оҥостон олорон 
сиһилии суруйуохха сөп этэ. Ол барыта биирдэ кыаллыбат буоллаҕа. Бэртэн бэрт удьуору ууһатан иһэр чулуу атыыр, эмиэ ол курдук үчүгэйтэн үчүгэй төрүөҕү биэрэ турар бастыҥ биэ – бу сылгы төрдүлэрэ дэнэр ытык сүөһүлэр буолаллар. Сылгы атыырын чулуу лиинньийэтин таһаарыы, өр сыллаах улахан сыралаах, мындыр толкуйдаах үлэ буоларын соҕотох биир маннык холобуртан тумуһурдатыахпытын сөп этэ.
Өймөкөөн сылгыһыта Ньукулай Винокуров отучча сыл сыралаһан таһаарбыт билигин 6 чулуу атыыр лиинньийэлээх. Билигин 8 саастаах, 507 киилэни үктүүр Күрдьүөт диэн ааттаах атыырын удьуор утума инньэ 1928 сыллаахха төрөөбүт Бэлиэлээх атыыртан хаан тардан кэлэн иһэр. Оттон бу Бэлиэлээх, Өймөкөөн аатырбыт баайа, 700 сылгылана сылдьыбыт Сэмэн Хотуоһап -Массака элбэхтэн биир атыыра буолар. Дьэ, бу биир үйэ устата элбэх удьуор утумунан тэнийэн, күн бүгүн даҕаны сылгы төрдө буолар үрдүк аналларын чиэстээхтик салҕаан илдьэ иһэр чулуу атыыр биир лиинньийэтин туһунан быһыта-орута сүүрдэн бэлиэтээн аһарылынна. Оттон биир лиинньийэттэн саҥаттан саҥа удьуору таһааран иһии, хайдахтаах тулууру уонна бэйэ дьыалатыгар бэриниилээх буолууну ирдиир үлэ буолуой?!
Ньукулай Түмэппиэйэбис, бэйэтэ этэринэн, сылгытын ахсаанын икки төгүл элбэтэр хайа баҕарар кыахтаах. Ол эрэн, ол кыаҕын мэһэйдиир буомнардаах. Хоту дойду усулуобуйатыгар илиинэн эрэ оттонор буолан, лаппа уустуктардаах. Эбии сир-уот наада, ол эмиэ күчүмэҕэйдэрдээх. Саха ыраас хааннаах сылгытын дэлэтэр иһин турар буолан, инники этиллибитин курдук, бу хайысхаҕа үлэлэһэ сатаата. Таатталар үксэ ыраас хааннаах саха сылгытын туталларын биһирээн, кинилэрдиин үлэлэһээри икки сыл кэриҥэ кэмҥэ чугасаһа, кэпсэтэ сатаата эрээри, онто түмүгэ суох хаалла.
Көрдөөбүт — көмүһү булар
Ол эрээри, «көрдөөбүт көһүйэ көмүһү булар» диэн, норуот сыыстаран этиэх бэйэлээх буолуо дуо. Сылгыһыт, көһүйэлээх көмүһү илэ бэйэтин буолбакка, оннооҕор быдан таһынан далааһыннаах, күүстээх өйөбүлү көрүстэ. Таҥара киһинэн сирэйдэнэн үтүөнү оҥорор диэн буолар. Н.Т. Винокуров, туох да лаахтааһына, кылабачыта сатааһына суох, саха ыраас хааннаах төрүт сылгытын ботуруйуота буолар. Оннук киһи, саха норуотун ботуруйуотун, киэҥ далааһыннаах бырамыысыланньыгын кытта билсэн, өйдөһөн, бииргэ үлэлээһиннэрин саҕалаатылар.
— Таһаарылаах үлэтинэн-хамнаһынан, төрөөбүт омуга ыарахан экэнэмиичэскэй балаһыанньаҕа ыктарбыт кэмигэр абыраллаах илиитин ууммут, норуотугар аата-суола киэҥник ааттаммыт Матвей Николаевич Евсеевы кытта хайдах эмэ гынан көрсөн, саха ыраас хааннаах сылгытын дьылҕатын туһунан кэпсэтэр баҕалаах этим. Матвей Николаевич туһунан, үгүс саха дьонун курдук, үлэтинэн-хамнаһынан эрэ истэрим. Маныаха кини «Өлүөхүмэ кыладабыайа» агрофирма, «Бөртө» сылгы собуота, «Нөмүгүтээҕи» ХЭУо, Хатастааҕы сибиинньэ комплекса, маһы таҥастааһынынан дьарыктанар «Алмас» фирма курдук тыа хаһаайыстыбатын производствотынан дьарыктанар, ол быһыытынан мөлтөх үп-харчы туруктаах агро-хаһаайыстыбалары, салайар компаниятын иһинэн ылаттаан, барыстаах суолга үктэннэртээбитин мэлдьитин сөҕө саныырым, — диэн кэпсээнин саҕалыыр Ньукулай Түмэппиэйэбис.
— Дьолуо тосхойон, Матвей Николаевичтыын көрсөн ирэ-хоро кэпсэтэн, бэйэ-бэйэбитин өйдөспүппүт. Кини улахан бырамыысыланньык, ситиһиилээх салайааччы киһи аҥаардас бэйэтин эрэ хайысхатынан дьарыктаныан сөптөөҕө. Омуктан да, сахаттан да бырамыысыланнаска үлэлээбит уонна үлэлии сылдьар салайааччы урут даҕаны, билигин да баар. Кинилэртэн ким эмэ, көстөн турар ночооттоох үлэлээх-хамнастаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтинэн, бэл салайар компаниятын ойоҕос актыыбын быһыытынан ылан дьарыктаммытын төрдүттэн билбэппин, истибэтэҕим даҕаны.
Матвей Николаевич 8 оҕолоох улахан дьиэ кэргэҥҥэ улаатан, букатын кыра эрдэҕиттэн тыа сирин олоҕун үлэтигэр-хамнаһыгар эриллэн улааппытын билэн, испэр улаханнык үөрэ санаабытым. Баара эрэ 48 сааһыгар ууга дэҥнэнэн өлбүт аҕата Николай Матвеевич сылгыга үлэлээбитин истэн, мэктиэтигэр испиттэн саҥам тахсыбат буолан ылбыта. Матвей Николаевич кимин-тугун, өйүн-санаатын олоруутун дьэ удумурдаан өйдүү быһыытыйбытым. Бу үлэлиир-хамсыыр сааһын үгэнигэр сылдьар, хотой кыыллыы үөһэттэн ырааҕы көрө үөрэммит, эрдээх туруору санаалаах уола-хаан төрөөбүт төрүт буоругар, дьонугар-сэргэтигэр, хаан-уруу норуотугар сөҕүрээбэт тапталынан сириэдийэ сылдьарын. Кини тугу саҕалаабыта, туппута, инники былааннара барыта итинтэн сиэттэрэн силис тардар эбит.
Матвей Николаевич дойдутугар Сунтаар Түбэйигэр аҕатын аатынан сылгы собуотун төрүттүүр былааннаах. Ол собуотугар ыраас хааннаах саха сылгытын сайыннарар быһаарыныылаах. Миигиттэн атыыласпыт Өймөкөөн ыраас хааннаах атыырын күүһүн-уоҕун муҥутуурдук туһанан, Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга олохсуйбут сиэнчэрдээһин бэлиитикэтин күүрээнин аҕырамнатан, саха ыраас хааннаах сылгытын элбэтэр толкуйдаах.
Хардарыта барыстаах сыһыанынан
Бу дьыалаҕа бииргэ үлэлээһиммит 2018-2019 сылларга саҕаламмыта. Мин хаһаайыстыбабыттан 80 тыһы ыччат сылгыны уонна 9 атыыры атыыласпыта. Бу сылларга, урукку баар баазатыгар эбэн, 2 баазаны туттуохтаах. Түүлэһиигэ сирин-уотун, элбэх сыллаах окко уонна эбиэскэ анаан икки бааһынаны ылан турар. Былырыын миигиттэн атыыласпыт 50 убаһатын, сыл кэриҥэ кэмҥэ иитэммин бэйэтигэр туттарбытым. Ол төлөбүрүн, 1 убаһаҕа 750 киилэ эбиэһинэн ылбытым. 750 киилэ эбиэс сыанатын отугар таһаардахха, 1,5 туонна окко тэҥнэһэр. Сылгы тиэйиллэр-таһыллар ороскуотун бэйэтэ уйуммута. Дуогабарбыт быһыытынан, биэс сылга 200 тыһы ыччат сылгыны уонна 20 атыыры биэриэхтээхпин. Матвей Николаевичка тиийбит атыырдар лиинньийэлэрин сайыннарыыга көмөлөһөр, хараҕым далыгар илдьэ сылдьар санаалаахпын.
Хапытаал былааһыгар олорорбутун өрүүтүн өйдүү сылдьыахтаахпыт. Сирбитин-уоппутун ким да харыстыы барыа суоҕа, таах ый дьүдэх ньуура оҥорон түөрэ сүргэйэн кэбиһиэхтэрэ турдаҕа. Барыһы, өссө төгүл барыһы сомсуу үлүскэнэ. Ол оннук кэмҥэ сахалар илиибитигэр тутан хаалбыппыт диэн ыраас хааннаах сылгыбыт эрэ. Сылгыбыт — норуоппут баар-суох баайа буоларын Матвей Евсеев курдук олох дьэҥкэтик өйдүүр бастыҥ дьоммут элбээн истиннэр!
Прокопий ИВАНОВ
