Олоххо анала — дьон туһугар үлэ

Былыр-былыргыттан «тойону отунан-маһынан оҥорбоккун» диэн этии баар. Кырдьык, мээнэ киһи ылла да хотун-тойон буолбат. Кинилэр олохторун, үлэлэрин тэтимин, сырыыларын кыайбат, уйбат. Ити таһымҥа сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах, ньэгирдээх (энергиялаах), ис туруктаах, куттаах-сүрдээх эрэ дьон үрдүкү салалтаҕа кэлэллэрэ баар суол.

Ол эрээри, этэргэ дылы, кинилэр эмиэ ийэттэн-аҕаттан төрөөн, оҕо сылдьан мэниктээн-тэниктээн, оскуолаҕа, үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэнэн, таптаан-таптатан, алаһа дьиэ тэринэн, оҕолонон-урууланан тус олохтоох дьон.

Бүгүҥҥү ыалдьыппыт — Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников.

Көс олохтоох Местниковтар

Василий Александрович күн сирин самаан сайын кырдьаҕас Өймөкөөн бөһүөлэгин таһыгар баар кыра Түмсүү диэн учаастакка көрбүтэ. Бөһүөлэктэр эмиэ киһи кэриэтэ дьылҕалаахтар. Ким эрэ уһун үйэлээх, ким эрэ кылгас. Хомойуох иһин, Василий киинэ түспүт учаастага өр үйэлэммэтэҕэ, дьоно-сэргэтэ көһөннөр, өтөхсүйбүтэ.

Амарах аҕата Александр Васильевич учуутал идэлээҕэ. Оскуола дириэктэринэн өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Ордук сэбиэскэй кэмҥэ салайааччы биир сиргэ түптээн олорбото, көһө сылдьара баар суол этэ. Ол кэриэтэ биэс оҕолоох Местниковтар дьиэ кэргэн бөһүөлэктэн бөһүөлэккэ элбэхтик көспүттэрэ. Василий Александрович: «Өймөкөөн улууһун нэһилиэктэригэр барытыгар олоро сылдьыбыппыт. Кэлин аҕабыт Томтор оскуолатыгар дириэктэрдээбитэ. Онтон сопхуоска парткомнаабыта», — диэн кэпсиир.

Василий оҕо сылдьан мэник-тэник уолчаан этэ. Уруһуйдуурун олус сөбүлүүрэ. Уруһуй, черчение, геометрия уонна алгебра предметтэригэр үчүгэйдик үөрэммитэ. Алын сүһүөх кылаастарга үөрэнэ сылдьан, худуоһунньук буолар ыра санаалааҕа. Ол эрээри ити ыраас баҕа санаата туолбатаҕа.

Василий төрөппүттэрэ мэлдьи кэтэх хаһаайыстыбалаах, сүөһүлээх этилэр. Онон оҕо эрдэҕиттэн хара үлэҕэ эриллэн улааппыта. Үрэх сир буолан, илиинэн эрэ оттууллара.

Тутааччы

Кини орто оскуоланы бүтэрэн баран, Саха судаарыстыбаннай            университетын инженернэй-техническэй факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Манна үөрэнэн тутааччы-инженер идэтин баһылаабыта. Сайынын тутуу этэрээттэригэр үлэлээн, бу хайысхаҕа бастакы уопутун мунньуммута. Василий Александрович үрдүк үөрэҕи бүтэрэн баран, төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар Өймөкөөҥҥө үлэлии-хамсыы барбыта.

Улуус киинигэр Уус-Ньараҕа тоҕус сыл устата тутааччынан үлэлээбитэ. Үлэһит үтүөтэ, майгылаах бастыҥа эдэр киһини учаастак начальнигар, кылаабынай инженергэ тиийэ үүннэрбиттэрэ. Төрөөбүт улууһугар маһынан да, тааһынан да тутуу бөҕөтүн ыыттарбыта.

Итинник тутууга үлүһүйэн үлэлии-хамсыы сырыттаҕына, райисполкомҥа кылаабынай архитекторынан үлэҕэ ыҥырбыттара. Саҥардыы ити дуоһунаска үлэлээн эрдэҕинэ, былаас уларыйан хаалар. Ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирэр ыһыллыы-тоҕуллуу сыллара саҕаламмыттара.

Өймөкөөн улууһугар баһылыгынан Амма киһитэ Анатолий Трифонов ананан тиийбитэ. Кини архитекторынан саҥардыы үлэлээн эрэр Василий Александровиһы көмөлөһөөччүнэн үлэҕэ ылбыта.

Василий Местников биир сыл устата баһылыкка көмөлөһөөччүнэн үлэлээн баран, улуус баһылыгын бастакы солбуйааччыта буолбута. Ити дуоһунаска сэттэ сыл устата үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Өймөкөөнүн улууһун салайбыта. 2012 сыллаахха диэри баһылыктаабыта.

Политика аанын хайдах арыйбытай?

Василий Александрович баһылы­гыттан тохтоон баран, бырамыысыланнаска, көмүскэ үлэлээн бэйэтин холонон көрбүтэ. Ол эрээри кылгас кэм ааспытын кэнниттэн, бу үлэ киниэнэ буолбатаҕын сүрэҕинэн сэрэйбитэ.

— Төрүт тэһийбэт этим. Өйүм-санаам тугу мунньахтаан, тугу кэпсэтэн эрэллэрэ буолла диэн этэ (күлэр), — диир Василий Александрович.

2013 сыллаахха Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара саҕаламмыта. Василий ити быыбарга кыттан, холонон көрөргө быһаарыммыта. Халыма-Индигиир уокуругар дьокутаакка хандьыдаатынан турбута. Быыбарга биир дойдулаахтара өйөөбүттэрэ. Бэһис ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаатынан талыллыбыта. Өр сыллар усталара буспут-хаппыт, кини кыһалҕаларын иһиттэн билэр-көрөр киһиэхэ парламент олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин уруулун туттаран кэбиспиттэрэ.

Василий Александрович олохтоох салайыныы бэрэстэбиитэллээх уорганнарыгар дьокутаат оруолун хайдах быһыылаахтык өрө таһаарабыт диэн сыалтан-соруктан, съезд тэрийэр санааны эппитэ. Ил Түмэн ыыппыт бастакы съеһэ олус тэрээһиннээхтик барбыта. Биллэрин курдук, оччолорго үгүс нэһилиэк дьокутааттара дохуоттарын, баайдарын-дуолларын тустарынан декларацияларын болдьоҕор кыайан туттарбатахтара. Онтон эрэ буолбакка, уопсайынан, олохтоох салайыныы бэрэстэбиитэллээх уорганнарыгар дьокутааттар санаалара түһэ, үлэлиир-хамсыыр баҕалара ханна сылдьар кэмэ этэ. Василий Местников эппит идеята санааны көтөҕөргө, үлэ көҕүн улаатыннарарга талаһанан буолбута диэтэхпинэ, омуннаан этии буолбатар ханнык.

Кини алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн быыбарыгар кыттан, илин-кэлин түсүһэн эмиэ кыайыы көтөллөммүтэ.

— Аҕам Чурапчы киһитэ этэ. Онон сорох ардыгар быыбардарга «кэлии киһи» аатын да сүгэ сылдьааччыбын (күлэр). Сороҕор киин улуус интеллигент хаана эйиэхэ киирэн, маннык таһымҥа таҕыстаҕыҥ диэн хайҕааччылар эмиэ бааллар. Киһи бу орто дойдуга бэйэтэ туспа аналлаах (миссиялаах) кэлэр дииллэр. Мин олоххо аналым — дьон туһугар үлэ эбит, — диэн Василий Александрович кэпсээбитэ.

Дойду ахтылҕана

Тус хоту Өймөкөөҥҥө сылдьыбыт эрэ киһи бу дойду ураты кэрэ айылҕатыгар, этэргэ дылы, ыксары ылларар. Хайалара, үрэхтэрэ… Василий Александрович дойдутун, балыктыырын, бултуурун олус ахтарын туһунан аһаҕастык билинэр.

— Дойдубар олорорум саҕана биир да өрөбүлгэ дьиэҕэ олорботум. Мэлдьи айылҕаҕа сылдьарым. Бултуурум, балыктыырым. Биһиэхэ чубуку диэн, тайах диэн, кыыл таба диэн олус элбэх. Дьарҕаа, тууччах, быраҥаатта балыктар бааллар. Дьокуускайга көһөн кэлиэхпиттэн бултуурум-алтыырым аччаата, — диир Василий Александрович.

Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан гитараҕа оонньуу үөрэммитэ. Устудьуоннуу сылдьан, гитаранан ыллыыр буолбута. Билигин даҕаны, илиитигэр гитара туттаҕына, ыллаан-туойан дьонун-сэргэтин үөрдүөн сөптөөх.

1984 сыллаахха, сүүрбэ аҕыс сааһын туолан баран, биир дойдулаах кыыһынаан Валентина Николаевналыын алаһа дьиэ тэриммиттэрэ. Уоллаах кыыс оҕолоохтор, сиэннээхтэр.

Кыаҕырыа этилэр

Василий Александровичтыын кэпсэтиибит түмүгэр салайааччы үлэтин, бырамыысылыннас, Хоту, тыа сирин, ыччат тула санаатын үллэстибитэ.

— Дьону кытта үлэлиир, чэпчэкитэ суох. Ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар улууска үлэлээбитим. Мэлдьи нэһилиэктэргэ сылдьарым. Аҕыстыы чаас устата мунньахтыырбыт. Ытык кырдьаҕастар кыһыыларын-абаларын өр да өр этэллэрин, эдэр киһи тулуйан истэрим. Киһи тыына бурҕайар тымныы кулууптарыгар мунньахтар буолаллара. Үчүгэй кэм кэлиэҕэр эрэнэрим. Дьону түмэ сатыырым. Төһө да уустук кэм буоллар, тутуу барыытын тохтоппотохпут. Станциялар алдьананнар, тоҥуу да баара.  Нэһилиэнньэни кытта тэбис-тэҥҥэ сылдьан, үлэлээн-хамсаан ити ыарахан кэми этэҥҥэ мүлчү түспүппүт. Болҕомтобун ордук тыа бөһүөлэктэригэр туһаайарым. Ама да ааспытын иһин, уустук кэмнэр этилэр. Салайааччы дьонун-сэргэтин кыһалҕатын тэҥҥэ үллэстэр, тэбис-тэҥҥэ сылдьар, үлэлиир-хамсыыр буоллаҕына, кинини норуот ылынар, — диир Василий Александрович.

Кини Хоту сир үүнүөҕэр-сайдыаҕар эрэлэ улахан. «Булда-аһа, балыга, сиртэн хостонор баайа, маннык сир-дойду ханна да суох», — диир кини. Хоту сир дьоно-сэргэтэ көспөккө, сирдэрин-уоттарын хаалларымыахтарын эрэ наадатын туһунан этэр.

— Халымаҕа сиртэн хостонор баайы буллулар. Сотору кэминэн итини хостуохтара. Бырамыысыланнас култуурата үрдээн эрэр. Өймөкөөҥҥө икки сыл бэлэмнэнэн баран, Москва хампаанньата көмүс хостуу сылдьар. Хайыы-үйэ култуура киирбит. Чыҥха атын хартыына. Барыта ып-ыраас, экологическай ирдэбил барыта тутуһуллар. Сотору хаспыт сирбит оннугар мастары олордуохпут. Германияҕа сылдьаммыт хайдах курдук сирдэрин харыстыылларын көрбүппүт. Бырамыысыланнас буортулаабыт сирин тута чөлүгэр түһэрэн иһэллэр. Биһиэхэ да оннук кэм иһэр. Ыччат үөрэҕин бүтэрэн баран, куттаммакка, дойдутугар үлэлии-хамсыы, олохсуйа тиийиэн наада. Итиннэ олорон, үлэлээн, кыаҕырыа этилэр. Тыабыт сиригэр түөлбэлээн олорон хааллахпытына, хаһаайын буоллахпытына эрэ, үүнэр-сайдар кыахтаахпыт. Ыччат бырамыысыланнаска сыстыахтаах, онно үлэлээн-хамсаан дохуоттаныахтаах. Онно хара үлэҕэ эрэ буолбакка, салалтаҕа тахсыахтарын наадалаах. Мин мэлдьи Матвей Евсеевы холобурга аҕалабын. Дьиҥэ, биһиги кыайар үлэбит, — диэн Василий Александрович түмүктүүр.

Людмила НОГОВИЦЫНА