Сокуону ылыныы түмүгэ, үтүө өрүтэ

Уураах ылыллыбата

Пленарнай мунньах биир дьүүллэһиини таһаарбыт боппуруоһунан өрөспүүбүлүкэ оҕо быраабыгар Боломуочунайын ааспыт сыллааҕы үлэтин отчуота буолла. Маннык отчуот парламеҥҥа хас сылын ахсын ыытылларын бэлиэтиибин.

Дакылааты оҕо быраабыгар Боломуочунай Анна Соловьева оҥордо. Муус устар ыйга Ульяновскай куоракка ыытыллыбыт Российскай Федерация субъектарын оҕо быраабыгар Боломуочунайдарын ХI съеһигэр дойду Президенэ Владимир Путин бу институт наадалааҕын практикаҕа көрдөрбүтүн ыйбыта.

Биллэрин курдук, дойдуга оҕолор балаһыанньаларын, кинилэр тустарыгар үлэ тупсуутугар судаарыстыбаннай политиканы олохтуур сыаллаах Россия Президенин 2012 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи 761 №-дээх Ыйааҕынан 2012-2017 сс. Национальнай стратегия бигэргэммитэ.

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр маннык институт 2003 сыллаахха тэриллибитэ. Онон уонтан тахса сыл устата биэдэмистибэлэр интэриэстэриттэн тутулуга суох үлэлээн-хамсаан кэлбит судаарыстыбаннай-правовой институтунан буолар.

Кэлиҥҥи үс сылга өрөспүүбүлүкэ оҕо быраабыгар Боломуочунайыгар гражданнартан киирэр сайабылыанньа аччаан иһэрэ бэлиэтэнэр. Ол курдук, 2012 сыллаахха — 275, 2013 сыллаахха — 248, 2014 сыллаахха — 223 сокуоннай саастарын ситэ туола илик оҕолор бырааптара кэһиллиилэригэр туһуламмыт сурук киирбит. Итинтэн аҥаара Дьокуускай куорат олохтоохторун сайабылыанньалара буолар. Киһи мантан туох түмүгү оҥоруон сөбүй? Киин куоракка, киэҥ сиргэ ордук оҕо быраабын кэһии таһаарыллар дуу эбэтэр манна дьон-сэргэ ордук грамотнай, бырааптарын күөмчүлэппэттэр, көмүскэнэллэр дуу? Итилэртэн хайалара баҕарар буолуон сөп дии саныыбын.

Кэлиҥҥи кэмҥэ дьон-сэргэ быраабын көмүскэнэ үөрэнэн эрэрэ харахха быраҕыллар. Оттон мантан правовой судаарыстыбаҕа олорорбут көстөн кэлэр.

Отчуоттуур сылга, үөһэ этэн ааспыппыт курдук, гражданнартан 223 сайабылыанньа киирбит. Киирбит сайабылыанньалар бары болҕомтоҕо ылыллан көрүллүбүттэр, дьүүллэһиллибиттэр. Сорох үҥсүүлэр түмүктэринэн бэрэбиэркэ оҥоһуллубут. Киирбит сайабылыанньа 90-тан тахса бырыһыаныгар оҕо бырааба кэһиллибитэ бэлиэтэммит. Гражданнар суруктарын 98 бырыһыаныгар оҕо интэриэһин уонна быраабын көмүскүүр быһаарыылар ылыллыбыттар.

Ааспыт сылга оҕо быраабын Боломуочунайыгар 4 сокуоннай сааһын ситэ илик оҕо уонна 11 тулаайах оҕо сайабылыанньа киллэрбит.

Эппиэкэ уонна попечительство уорганнарын үлэһиттэригэр туһаайыллар Дьокуускайтан, Алдантан, Бүлүүттэн уонна Үөһээ Бүлүүттэн 19 сайабылыанньа киирбит.
Киирбит сайабылыанньалартан көстөрүнэн, бары эйгэлэргэ: дьиэ кэргэҥҥэ, биир саастыылаахтарын ортотугар, үөрэх, доруобуйа харыстабылын, сынньалаҥын тэрийэр тэрилтэлэргэ оҕо бырааба кэһиллэрэ бэлиэтэнэр эбит.

Сайабылыанньалар 17 бырыһыаннара олорор дьиэнэн хааччыйыы боппуруоһун кытта ситимнээхтэр.

Дакылаатчыт оҕоҕо сидьиҥ сыһыан тохтооботун бэлиэтээтэ. Ол курдук, 2014 сылга бу боппуруоска сыһыаннаах гражданнартан уон сайабылыанньа киирбит.

Өрөспүүбүлүкэ оҕо быраабыгар Боломуочунайа дакылаатыгар нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүлэри тэрийэрин, тус приемнары оҥорорун, гражданнартан киирбит сайабылыанньаларынан ырытыһыы барарын бэлиэтээтэ. Отчуоттуур сылга былаан быһыытынан барыта уон: Үөһээ Дьааҥы, Горнай, Мирнэй, Мэҥэ-Хаҥалас, Нам, Нерюнгри, Орто Халыма, Таатта уонна Хаҥалас улуустарыгар командировка оҥоһуллубут. Былааны таһынан коллективнай суруктар киирэннэр, Булуҥҥа уонна Уус-Алдаҥҥа Боломуочунай бара сылдьыбыт. Үгүс общественнай тэрилтэ ыытар үлэтигэр актыыбынай кыттыыны ыларын туһунан Анна Соловьева бэлиэтээтэ.

Тулаайах оҕолор бырааптарын көмүскээһиҥҥэ Боломуочунай дакылаатыгар биир түһүмэҕи анаата. Өрөспүүбүлүкэҕэ барыта тоҕус оҕо дьиэтэ баар. Дакылаатчыт хас сылын ахсын ити дьиэлэр иитиллээччилэрин ахсаана аччаан иһэрин бэлиэтээтэ. Үөрэх министерствота 5 тыһыынча курдук тулаайах оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ биэрбит. Дьиэ кэргэн иитиитин, оҕоҕо тапталын туох да солбуйбата биллэр. Боломуочунай тулаайахтары олорор дьиэнэн хааччыйыы боппуруоһун эмиэ таарыйда. Ол курдук, 2014 сылга 517 тулаайах олорор дьиэнэн хааччыллыахтааҕыттан, 309-һа күлүүһү туппут.

Кэлиҥҥи кэмҥэ бэйдиэ сылдьар ыттартан оҕолорбут сырдык тыыннара быстыбытын, быстахха былдьаммыттарын билэбит. Боломуочунай дакылаатыгар бу боппуруоһу эмиэ тумнубата.

Билигин ватсабынан араас сымыйа-кырдьык иһитиннэрии, хаартыскалар, видео бөҕө кэлэр. Саамай түргэнник иһитиннэриини тириэрдэр средствонан ватсап буолбута саарбаҕа суох. Боломуочунай этэринэн, үстээх оҕону табахтата-табахтата «күлэр-үөрэр» дьахтардаах эр киһи видеотунан ирдэһэр үлэ ыытыллыбыт.

Ватсап сыһыарыыта анал сайт буолбатаҕынан сибээстээн «Иһитиннэриилэр, иһитиннэрэр технологиялар уонна иһитиннэриини харыстыыр тустарынан» 149 №-дээх федеральнай сокуон дьайыытыгар сөп түбэспэт эбит. Ол да буоллар өрөспүүбүлүкэ ис дьыалаҕа министерствота ыыппыт үлэтин түмүгэр оҕону табахтаппыт дьон кимнээх буолаллара биллибит. Ол курдук, Бүлүү улууһун биир дэриэбинэтин олохтоохторо эбиттэр. Кинилэр харчынан ыстараап төлөөбүттэр.

Төрүүрүгэр өлбүт оҕону көмүүгэ кыһалҕалар баалларын медицинскэй тэрилтэлэр бэлиэтээбиттэр. Манна сокуон ситэтэ суоҕа көстүбүт.

Депутаттар бу боппуруоһу дьүүллэһиигэ актыыбынайдык кытыннылар. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктор Губарев: «Үлэ стилин уларытыахха наада. Оҕо быраабын көмүскээһиҥҥэ итэҕэстэр элбэхтэр. Холобур, оскуолаларга эмчиттэр штаттарын сарбыйдылар. Хатастааҕы оҕо неврологическай отделениетын ылан көрүөҕүҥ. Оборудованиеларын, оонньуурдарын. Березовка оскуолатыгар оҕолор 5 кыраадыс эрэ сылааска үөрэнэллэр. Манна үс сыл устата туох да миэрэ ылыллыбата. Ким эрэ син биир эппиэтинэһи сүгүөхтээх», – диэтэ. Кини тулаайах оҕолорго бэриллэр олорор дьиэлэр тутууларын хаачыстыбата мөлтөҕүн бэлиэтээтэ, Боломуочунай ыытар үлэтигэр депутаттары кытыннарарыгар эттэ. Депутат Гульсум Бейсембаева боппуруоһу глобальнайдык көрөр туһунан бэлиэтээтэ. Вице-спикер Ольга Балабкина өрөспүүбүлүкэҕэ Российскай Федерация Президенин иһинэн үлэлиир оҕо быраабыгар Боломуочунай Павел Астахов иккитэ инспекционнай бэрэбиэркэни ыыппытын, профилактика үлэтин ыытар наадалааҕын, уураах «сиикэйин», онон билигин ылынар эрдэтин туһунан бэлиэтээтэ. Депутат Иван Шамаев өрөспүүбүлүкэ оҕо быраабыгар Боломуочунайын кытта Таатта улууһун Чөркөөҕөр тахсыбыт оҕо өлүүлээх түбэлтэни кытта ситимнээн, алтыһа сылдьыбытын туһунан эттэ. Кини: «Мантан көстөрүнэн, Боломуочунай ыытар үлэтигэр көтүмэхтик сыһыаннаһара көстүбүтэ. Түбэлтэ буолбут сиригэр сирэй билсэ бара сылдьыбатаҕа. Онно, сиэрэ суох кылаас салайааччытын Сергей Бубякины буруйдаабыттара. Итини Боломуочунай күөртээбитэ. Бииргэ үөрэммит оҕолоро хас да сыл устата мантан сылтаан эрэйдэммиттэрэ. Онон оҕо быраабыгар Боломуочунай үлэтин үчүгэй өттүттэн сыаналыыр кыаҕым суох», – диэн эттэ.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков бу суолталаах боппуруоска эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһыахха наада, уурааҕы көннөрөн баран, кэлэр пленарнай мунньахха ылынар туһунан эттэ.

Төгүрүк тулаайах оҕолорго

Ыам ыйын 28 күнүгэр буолбут Ил Түмэн уочараттаах уон алтыс пленарнай мунньаҕар депутаттар «Муниципальнай оройуоннар уонна куораттар уокуруктарын олохтоох салайыныыларын уорганнарыгар төгүрүк тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох, орто үөрэҕи ылбатах оҕолору социальнай өттүнэн өйөөһүҥҥэ туспа судаарыстыбаннай боломуочуйалары биэрии туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонун 1 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуон барылын бастакы ааҕыыга ылыммыттара. Бу пленарнай мунньахха ити барыл бүтэһиктээх ааҕыыга ылылынна.

Тустаах сокуон барыла «Төгүрүк тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох оҕолору социальнай өттүнэн өйөөһүҥҥэ эбии мэктиэлэр тустарынан» федеральнай сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубута.

Бу докумуон орто үөрэҕи ылбатах 18 саастарын ситэ туола илик төгүрүк тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолору өйөөһүн дьаһалларыгар эбии кинилэр санаторнай-курортнай эмтэниинэн, сайыҥҥы сынньалаҥынан хааччыллар, куорат иһигэр итиэннэ куорат аттынааҕы бөһүөлэктэргэ, тыа сиригэр улуус иһинээҕи транспорга босхо айанныыр, сылга биирдэ олорор сирдэригэр уонна онтон төттөрү үөрэнэр сирдэригэр босхо айанныыр бырааптаахтарын көрөр. Урукку өттүгэр өрөспүүбүлүкэ сокуонунан маннык социальнай өйөбүл дьаһаллара көрүллэ иликтэр этэ.

Куокуйга уонна Арыктаахха

Биллэрин курдук, Кэбээйи улууһун II Лүүчүн нэһилиэгин олохтоохторо «Мастаах сэлиэнньэтин сиригэр-уотугар алкогольнай бородууксуйаны розницанан атыылааһыны бобор туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонун барылын Ил Түмэҥҥэ бэлэмнээн киллэрбиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ бу боппуруоска бастакы хараҥаччынан Кэбээйи улууһун II Лүүчүн нэһилиэгин олохтоохторо буолбуттара. Депутаттар бу сокуону көҕүлээһини өйөөннөр бүтэһиктээх ааҕыыга ылыммыттара.

Үчүгэй, үтүө батыһыннарыылаах буолар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ил Түмэн бу уочараттаах пленарнай мунньаҕар ити улуус Куокуй уонна Арыктаах нэһилиэгин олохтоохторо биир дойдулаахтарын үтүө холобурдарын батыһаннар, итинник сокуон барылларын бэлэмнээн киллэрдилэр. Нэһилиэк баһылыктара Егор Павлов уонна Владимир Ноговицын иһитиннэрии оҥордулар. Депутаттар бу боппуруоһу дьүүллэһиигэ эмиэ актыыбынайдык кытыннылар.
Ил Түмэн уочараттаах ХII пленарнай мунньаҕар «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр итирдэр утахтары розницанан атыылааһын бириэмэтигэр, усулуобуйатыгар уонна миэстэтигэр эбии хааччахтааһыны олохтуур туһунан» сокуон барыла бүтэһиктээх ааҕыыга ылыллыбыта. Тустаах докумуоҥҥа олоҕураннар, муниципальнай тэриллиилэр нэһилиэктэрин Сэбиэттэрэ өрөспүүбүлүкэ парламеныгар бөһүөлэктэригэр арыгы атыылааһынын бобор туһунан бэйэлэрин сокуону көҕүлээһиннэрин киллэрэр толору бырааптаахтар.

Сокуон ылыллыытын үтүө өрүтэ, түмүгэ ити холобурдартан көстөн кэлэр. Атын улуустар нэһилиэктэрэ эмиэ кэбээйилэр сокуону көҕүлээһиннэрин батыһыахтара дии саныыбын.

Чөл олоххо туһуламмыт өссө биир сокуон

Биллэрин курдук, депутаттар Владимир Атаманченко уонна Александр Кошуков үүнэр көлүөнэ кэскилин санаан, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар намыһах кыраадыстаах энергетическэй утахтары тарҕатыыны уонна розницанан атыылааһыны бобор туһунан» диэн сокуон барылын бэлэмнээбиттэрэ.

«Тоник» диэн ааттанар намыһах кыраадыстаах утаҕынан үлүһүйүү сыыйа-баайа киһини, ыччаты, оҕону арыгыһыт оҥорор. Эмиэ кыраадыһа суох энергетиктэр курдук дьону утуйбат оҥорор, потенцияларын намтатар, араас ыарыыларга тириэрдэр. «Тоник» бэйэтин састаабыгар этиловай испиирдээх. Тустаах федеральнай сокуоҥҥа этиллэринэн, этиловай испиирдээх бородууксуйа алкогольнай бородууксуйанан ааҕыллар.
Тустаах сокуон барылын депутаттар үһүс ааҕыыга ылыннылар.
* * *
Ил Түмэн депутаттара ити сааскы бүтэһик пленарнай мунньахтара буолар. Сайыҥҥы сынньалаҥнарын кэннилэриттэн, этэргэ дылы, салгыы үлэлииргэ-хамсыырга күүс-уох ылынан, аны күһүн биирдэ пленарнай мунньахха мустуохтара.

Людмила НОГОВИЦЫНА.