Доҕордуу сыһыантан, илтэн ордук туох баар буолуой?

Уоскуйан хаалыа суохтаахпыт

Российскай Федерация Төрүт Сокуона «Мы многонациональный народ Российской Федерации» тыллартан саҕаланар. Сир шарыгар Российскай Федерация курдук элбэх араас омук олорор дойдута суох. Атын судаарыстыбалартан биир уратыбыт итиннэ сытар. Ол курдук, биһиги дойдубутугар 160 араас этнонация, оттон Сахабыт сиригэр 126 араас омук олорор.

История чахчыларын туора сотон кэбиһэр сыыһа дии саныыбын. Сэбиэскэй тутулга дьиҥ-чахчы норуоттар доҕордоһуулара баара. Ити кэмҥэ союзнай, автономнай өрөспүүбүлүкэлэр, уобаластар, кыраайдар аҕас-балыс курдук эйэ-дэмнээхтик олорбуттара. Оччолорго национальнай идеология күүстээх этэ. Оҕо кыра сааһыттан ити идеологияҕа бигэнэн патриот буола улаатара. Ырыалар-хоһооннор, литературнай айымньылар, уус-уран киинэлэр төрөөбүт дойдуга, чугас дьоҥҥор, норуоккар тапталга, доҕордоһууга, кылгастык эттэххэ, патриотизм тыыныгар иитэллэрэ. Хас оскуола ахсын интернациональнай доҕордоһуу кулууптара үлэлииллэрэ. Үөрэнээччилэр араас омук оҕолорун кытары суруйсаллара. Оннооҕор посылка ыытыһаллара. Эдьиийбэр украинка подругата хатарыллыбыт фруктаны уонна араас өҥнөөх ленталары ыыппытын бу баар курдук өйдүүбүн. Оччолорго хатарыллыбыт фрукта диэн баарын да билбэт этибит. Олус үөрүүлээх түгэн буолан, олох кыра саастаах оҕо өйүгэр хатанан хааллаҕа.

Ол эрээри диирбитигэр тиийэбит, сэбиэскэй тутулга нууччатытыы политиката күүстээхтик барбыта кистэл буолбатах. Общественнай транспорга даҕаны төрөөбүт тылынан астына-дуоһуйа кэпсэтэр күчүмэҕэйдэрдээх кэмнэр ааспыттарын мэлдьэһэр табыллыбат. Ити көстүүнү киһи хайдах даҕаны гынан интернациональнай көстүү диэбэт. Арай күһэлэҥ ассимиляция диэн этиэххэ сөптөөх.

Маннык политика түмүгэр аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар улахан охсууну ылбыттара. Ытык кырдьаҕастартан ураты төрөөбүт тылларын билэр ахсааннаах киһи хаалбыта. Билигин итини оһорунууга үлэ-хамнас ыытыллар. Бу былаас уһаан-тэнийэн олорбута буоллар, туох буолуо эбитэй? Саха тыла да улахан охсууну ылыа этэ.

Былыр өбүгэлэрбит сир уларытан, көһөн кэлэн, олохтоох омуктары үтүрүйбэтэхтэрэ, саба баттыы сатаабатахтара, доҕордуу ыкса сибээһи тутуһан бэйэлэрин олохторун оҥостуммуттара. Этиһии-охсуһуу, иирсээн баарын туһунан хайа даҕаны үһүйээҥҥэ ахтыллыбат. Түргэнник уруурҕаһан барбыттарын историческай чахчылар бигэргэтэллэр. Саха — мындыр омук. Ыалдьытымсаҕын, кими даҕаны кырыы хараҕынан көрбөтүн, киэҥ көҕүстээҕин туһунан туспа сэһэн.

Ити киһи быһыытынан үтүө хаачыстыбаларбытын илдьэ кэлэммит, өрөспүүбүлүкэбитигэр элбэх араас норуот эйэ дэмнээхтик, этэргэ дылы, быр-бааччытык олорор.
Правительство чааһын аһыллыытыгар судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев киирии тылыгар этностар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыга сытыы, тирээн турар кыһалҕалар суохтарын ыйда. Кини: «Федеральнай былаас уорганнара уонна миэстэтигэр ыытыллыбыт социологическай ыйытыктар түмүктэрэ өрөспүүбүлүкэбитигэр ил-эйэ, норуоттар доҕордоһуулара, сомоҕолоһуулара баарын бигэргэтэллэр. Манан биһиги уоскуйан хаалыа суохтаахпыт. Аан дойдуга, атын судаарыстыбаларга, Украинаҕа да буоллун туох буола турарын иһитиннэрэр-көрдөрөр средстволартан истэ-көрө, билэ олоробут», – диэн эттэ.

Ол гынан баран киһи өйө-санаата (сознание) араас-араас. Сөптөөх государственнай политика барбат, идеология суох буоллаҕына, араас быһыы-майгы буолуон сөптөөҕүн бэлиэтиибин.

Хас бирдии норуот — улуу

«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2012-2017 сс. этностар икки ардыларынааҕы сыһыан дьүөрэлэһиитэ» судаарыстыбаннай программа өрөспүүбүлүкэ элбэх национальностаах норуотун түмүүгэ, сомоҕолооһуҥҥа, хас биирдии гражданин бэйэтин Саха сирин дьиҥнээх патриотунан, иллээх улахан дьиэ кэргэн толору бырааптаах чилиэнинэн ааҕынарыгар туһуланара саарбаҕа суох.

Бу докумуон туолуутугар, олоххо киириитигэр эппиэттээх сирэйинэн өрөспүүбүлүкэ норуоттар дьыалаларыгар департамена буолар. Правительство чааһыгар сүрүн дакылааты тустаах департамент салайааччыта Алексей Сергучев оҥордо.
Ааҕааччыларга тустаах судаарыстыбаннай программа туһунан билиһиннэрэр буоллахха, үс программа иһигэр программаттан: «Этностар уонна итэҕэллэр икки ардыларынааҕы сыһыаны бөҕөргөтүү», «Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттары өйөөһүн», «Казактар түмсүүлэрин өйөөһүн» диэннэртэн турар.

Ааспыт сылга тустаах программа туолуутугар 121,2 мөл. солк., ити иһигэр федеральнай бюджеттан 17 мөл. солк. көрүллүбүт. Ити үп-харчы сүүс бырыһыан туһаныллыбыт. Ол курдук, программа «Этностар уонна итэҕэллэр икки ардыларынааҕы сыһыаны бөҕөргөтүү» диэн түһүмэҕэр 75 мөл. солк. тыырыллыбыт. Ааспыт сыллаахха бу хайысхаҕа туһуланар барыта 310 тэрээһин ыытыллыбыт. Ити үп-харчы конференцияларга, «төгүрүк остуолларга», фестивалларга, көрүү-куонкурустарга, тиэмэлэринэн биэчэрдэргэ, быыстапкаларга, толерантность уруоктарыгар, национальнай-культурнай бырайыактарга ороскуоттаммыт.

Бөдөҥ тэрээһиннэринэн национальнай-культурнай түмсүүлэр бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи норуоттар айымньыларын көрүү-куонкурус, «Доҕордоһуу микрофона» ыччакка аналлаах аһаҕас бырайыак, саха казачествотын историятын нэдиэлэтэ, «Улахан дьиэ кэргэн» интернациональнай дьиэ кэргэттэр күрэхтэрэ, «Диалог народов — диалог культур: межрегиональный аспект» регионнар икки ардыларынааҕы этно-форум, о.д.а. буолаллар.
Кирилл уонна Мефодий, Тэкки Одулок, Г.М. Василевич, В.Д. Лебедев, С.А. Новгородов, Н.Г. Самсонов ааттарынан хас сылын ахсын туттарыллар өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын бириэмийэлэрэ туттарыллыбыттар. Ил Дархан иһинэн үлэлиир тыл политикатыгар Сүбэтэ «Тыл туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуона олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарыгар туолуутун боппуруостарынан Аммаҕа, Чурапчыга уонна Мэҥэ-Хаҥаласка көһө сылдьар мунньахтара буолбут.

Уон үс улууска өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылларын сайыннарыыны, үөрэтиини уонна харыстааһыны өйүүр, сүрүннүүр общественнай сүбэлэр тэриллибиттэр. Саха тылын, судаарыстыбаннай тыл буоларынан сибээстээн, туттуллуутун кэҥэтиигэ миэрэлэр ылыллыбыттар.

Хас биирдии омук, норуот — улуу. Ол гынан баран киһи сүрэҕин-быарын ортотунан сөрүүн сүөгэй курдук киирэр төрөөбүт тылларын билэр, төрүт үгэстэрин, культураларын, фольклордарын өрө тутар омук — өссө улуу.

«Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттары өйөөһүн» диэн программа түһүмэҕэр 13,5 мөл. солк. тыырыллыбыт. Ити үп-харчы эмиэ барыта ороскуоттаммыт. Коммерческайа суох тэрилтэлэр уонна родовой общиналар үбүнэн-харчынан өйөммүттэр. Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын Ассоциацията Эдьигээҥҥэ уонна Өлүөхүмэ улууһун Тээнэтигэр көһө сылдьар мунньахтары ыыппыт. Тустаах Ассоциация тэриллибитэ 25 сылыгар анаммыт декада буолбут. Эбэҥкилэр VI, эбээннэр IV съезтэрэ, «Путина Заполярья» диэн балыктааһын фестивала, «Туундара уонна тайҕа дуораана» хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар ырыаларын-тойуктарын өрөспүүбүлүкэтээҕи көрүү-куонкуруһа, о.д.а. тэрээһиннэр ыытыллыбыттар.

Өрөспүүбүлүкэ делегацията Америкаҕа буолбут ХНТ аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын боппуруостарыгар аналлаах форумугар, Хабаровскайга Российскай Федерация эбээннэрин IV съезтэригэр, «Сокровища Севера-2014» Бүтүн Россиятааҕы быыстапкаҕа актыыбынай кыттыыны ылбыт.

«Казактар түмсүүлэрин өйөөһүн» диэн түһүмэххэ 6,5 мөл. солк. көрүллүбүт. Дьокуускайга, Жатайга, Алдаҥҥа, Бүлүүгэ, Нерюнгрига казактар абыычайдарын уонна үгэстэрин сөргүтэр барыта тоҕус бырайыак өйөммүт. Айар коллективтары көрөр V өрөспүүбүлүкэтээҕи фестиваль буолбут. Саха сиринээҕи казактар уопсастыбаларын атамааннарын Сүбэлэрин мунньаҕа, методическай семинардара ыытыллыбыт. Иркутскайга уопут атастаһан кэлбиттэр.
* * *
Депутаттар дакылаатчыкка үгүс ыйытыылары биэрдилэр. Ол курдук, вице-спикер Ольга Балабкина миграннар социальнай дьиэтийиилэригэр (адаптацияларыгар) уонна көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволарга сыһыаннаан ыйытыы биэрдэ. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктор Губарев: «Быыбардарга тыа сирин улуустара 80-90% тиийэ актыыбынайдык кытталлар. Оттон бөдөҥ куораттарга быыбардааччылар 30-50% кыттыыны ылар. Ити туһунан тугу этиэҥ этэй?» – диэн дакылаатчыттан ыйытта. Маны таһынан «Сургутнефтегаз», «ЯТЭК» бөдөҥ хампаанньаларга сыһыаннаах ыйытыылары биэрдэ. Депутат Елена Голомарева көһө сылдьар төрүт-уус общиналары өйөөһүн туһунан туоһуласта. Депутат Антонина Григорьева бу хайысхаҕа үлэлиир кадр боппуруоһун, национальнай общиналар үлэлэрин интэриэһиргээтэ. Кини: «Дьокуускайга оҕо садтара тиийбэттэр, оттон олох аҕыйах киһи сылдьар итэҕэл дьиэлэрэ олус элбээтэ», – диэтэ. Вице-спикер Анатолий Добрянцев грант боппуруоһун туоһуласта. Кини: «Көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволарга, телевидениеҕэ бу боппуруоһу сырдатыы мөлтөх. Ыытыллыбыт тэрээһиннэр сонуннарга аҕыйах сөкүүндэ көстөн ааһаллар. Манна үбүнэн-харчынан өйөбүл наада. Улуустарга этностар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыга семинардары ыытыахха баара», – диэн эттэ. Депутат Юрий Николаев толерантность ханнык индикаторынан быһаарылларын интэриэһиргээтэ, бэйэбит дьоммутугар оҕо садыгар миэстэ тиийбэт, үлэ суох, оттон кэлии дьон, миграннар, Украина дьоно туруорсуулара элбэҕэ төһө сөптөөҕүн туһунан ыйыталаста. Алексей Еремеев эмиэ миграция боппуруоһун таарыйда. Кини Правительство чааһын түмүгэр аны күһүн эмиэ бу боппуруоһунан көрсүөхпүт диэнинэн тэрээһини түмүктээтэ.

Кырдьык, доҕордуу сыһыантан, илтэн-эйэттэн ордук үтүө, ама, туох баар буолуой?

Людмила НОГОВИЦЫНА.