Иккис уон сылга былааннар уонна этиилэр

Санатар эбит буоллахха, Олоҥхо бастакы уон сыла өссө 2005 сыллаахха, Олоҥхо Юнеско шедевра буолуоҕуттан саҕаламмыта уонна быйыл түмүктэнэр. Бу уон сыл иһигэр олоҥхону үйэтитиигэ кырата суох үлэ ыытылынна. Саха Олоҥхото киһи аймах тылынан уус-уран айымньытын чыпчаалын быһыытынан билиниллэн, аан дойду эйгэтигэр тахсан, электроннай көрүҥҥэ көһөрүллэн үйэтийэр. Олоҥхоҕо анаммыт уон сылы тэрийэр Национальнай кэмитиэт чилиэннэрэ мунньахха көхтөөх кыттыыны ыллылар. Уопсайа үс боппуруос көрүлүннэ.

Олоҥхо уон сылын бэлэм­нээһиҥҥэ уонна ыытыыга СӨ Национальнай тэрийэр кэмитиэтин чилиэнэ, СӨ үөрэххэ миниистирин солбуйааччы В.В.Гуляев “Олоҥхо уонна кэлэр көлүөнэ” дакылаатыгар оҕону уонна ыччаты олоҥхо нөҥүө иитэр-үөрэтэр сыаллаах “Олоҥхо уонна кэлэр көлүөнэ” диэн тэрээһин, сыл аайы олоҥхону толорор эдэр ыччаты уонна оҕолору өйүүр сыаллаах “Мин олоҥхо дойдутун оҕотобун” өрөспүүбүлүкэтээҕи фестиваль ыытылларын туһунан эттэ. Маны таһынан өрөспүүбүлүкэҕэ сайыҥҥы лааҕырдар, олоҥхону үөрэтии оскуолалара, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ иһинэн “Олоҥхо” научнай-чинчийэр лаборатория, С.Н.Донской аатынан Үөрэҕи үрдэтэр уонна үөрэх үлэһиттэрин сайыннарар институт иһинэн “Олоҥхо – этнопедагогика и этнокультура народа” кабинет-лаборатория үлэлии олороллорун туһунан иһитиннэрдэ. В.В. Гуляев: “Национальнай оскуолалар институттара саха литературатыгар 2-11 кылаас үөрэнээччилэрэ олоҥхону үөрэтэллэригэр, “Олоҥхо төрүт өйдөбүллэрэ уонна үөрэх дэгиттэр үөрүйэхтэрэ” диэн анал программалары бэлэмнээн таһаарбыт. Биэс сыл иһигэр өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин тэрилтэлэригэр 29 араас көрүҥ үөрэтэр-методическай босуобуйалар 9650 экз. тарҕатылыннылар. Педагогтарга аналлаах “Иитии кыһата” научнай-методическай сурунаал иһигэр “Олоҥхо педагогиката” диэн балаһа баар. 2013 сылтан “Бэс чагда” санаторий сиригэр-уотугар эдэр дьоҥҥо олоҥхону толорор үөрүйэҕи иҥэрэр “Олоҥхо уонна кэлэр көлүөнэ” диэн смена ыытыллар. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн олоҥхо матыыбыгар олоҕуран оҥоһуллубут 1600 куукула оҕо саадтарыгар тарҕатыллыбыта. Инникитин Олоҥхо дьоруойдарынан оҥоһуллубут 12 персонаж-оонньуур таһаарыллыаҕа. Барыллааһын ааҕыынан, 100 наборга 2,5 мөл. солк. ирдэнэр”, – диэн дакылаатын түмүктээтэ. Мунньах кыттыылаахтара куукула сыаната олус үрдүк буоларын, дьон-сэргэ кыайан атыылаһыа суоҕун туһунан, онон куукула сыанатын удамыр соҕус оҥорор наадалааҕын бэлиэтээн бэйэлэрин санааларын тиэртилэр. Онуоха А.Н.Жирков: «2016 сылга оҕо саадтарын бу оонньуурдарынан толору хааччыйар туһугар үбү-харчыны көрөн, бюджекка киллэриэхтээхпит”, – диэтэ. Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ өссө 2011 сыл тохсунньутугар Олоҥхо 12 дьоруойдарын оонньуур оҥорон тарҕатыы туһунан быһаарыы ылыллыбытын, ол эрээри бытаарыы тахсыбытын чиҥэтэн эттэ уонна куукулалары оҥоруу үлэтэ билиҥҥэттэн тэтимнээхтик саҕаланан барыахтааҕын туһунан иһитиннэрдэ.

Иккис боппуруос чэрчитинэн мунньах кыттыылаахтара Дьокуускай куоракка Олоҥхо Дьиэтин тэрийэр туһунан дьүүллэстилэр. Олоҥхо Дьиэтин тутууга сөптөөх миэстэ куораттааҕы Култуура уонна сынньалаҥ пааркатын сиригэр-уотугар баарын туһунан эттилэр. Маныаха СӨ Олоҥхо уон сылын бэлэмнээһиҥҥэ уонна тэрийэн ыытыыга кэмитиэт чилиэнэ, СӨ судаарыстыбаннай сүбэһитэ А.С.Борисов Олоҥхо театра күн бүгүн олус кыра хоско дьиэлэнэн олорорун, аан дойдуга биһирэнэр, аатырар Олоҥхо театра бэйэтэ туспа дьиэлэнэн-уоттанан үлэлиир кэмэ уолдьаспытын туһунан эттэ. Олоҥхо Дьиэтэ тутулуннаҕына Олоҥхо театрын онно быстах кэмҥэ олохтуур туһунан этии оҥордо. Мунньах кыттыылаахтара бу этиини өйөөтүлэр.

Салгыы үһүс боппуруоһу ырытыыга СӨ Олоҥхо уон сылын бэлэмнээһиҥҥэ уонна тэрийэн ыытыыга кэмитиэт чилиэнэ, СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ В.И.Тихонов 2016-2025 сс. Олоҥхоҕо анаммыт иккис уон сылга бэлэмнэнии уонна тэрийии үлэтин бастакы уочараттаах тэрээһиннэрин бырайыагын билиһиннэрдэ. Олоҥхо иккис уон сылын тэрийэр үлэҕэ Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар проблемаларын институтун фольклор сек­торыттан, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ ХИНТуоКИ фольклор уонна национальнай култуура кафедратыттан, ХИФУ “Олоҥхо” научнай-чинчийэр институтуттан, “Арчы Дьиэтэ” духуобунай култуура кииниттэн, А.Е.Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин иһинэн Олоҥхо өрөспүүбүлүкэтээҕи кииниттэн араас этиилэр, уларытыылар хомуллан, учуоттанан киирбиттэрин туһунан эттэ. Бу сыл кулун тутар 17 күнүгэр Аллараа Бэстээххэ ыытыллыбыт “Олоҥхо Ассоциацията” общественнай тэрилтэ мунньаҕын түмүгүнэн Олоҥхо иккис уон сылын сүрүн хайысхалара быһаарыллыбыттар: Олоҥхо Норуоттар икки ардыларынааҕы киинин тэрийии, “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо-испэктээкили туруоруу, мультипликационнай уонна уус-уран олоҥхо киинэлэрин устуу, эпос нэһилиэстибэтин архыыптааһын уонна олоҥхону сонуну тарҕатар ситимнэргэ сырдатыы. В.И.Тихонов салгыы Олоҥхо Ыһыаҕа хас сыллаахха, ханнык улуустарга ыытыллыаҕын туһунан иһитиннэрдэ. Ол курдук, Олоҥхо Ыһыаҕа ыытыллыахтаах улуустарыттан күнүн-дьылын көһөрөн биэрэр туһунан суруктар киирбиттэр. Холобур, “Бүлүү улууһа” МТ 2018 сылга ыытыллыахтаах Олоҥхо Ыһыаҕын 2017 сылга саха бастакы профессиональнай композитора, олоҥхо матыыбынан туруоруллубут “Ньургун Боотур” саха бастакы оператын биир автора Марк Николаевич Жирков төрөөбүтэ 125 сылын бэлиэтиир үбүлүөйдээх сылынан сибээстээн, бу сылга көһөрөллөрүн туһунан көрдөһөр. “Өлүөхүмэ улууһа” МТ администрацията 2019 сылга кинилэргэ ыытыллыахтаах Олоҥхо Ыһыаҕын оройуон тэриллибитэ 90 сылын уонна Өлүөхүмэ куората 385 сылын туоларынан сибээстээн, 2020 сылга көһөрөргө көрдөспүт. “Алдан оройуона” МТ уонна “Нам улууһа” МТ ыһыах күнүн-дьылын көһөрүүнү кытта сөпсөһөллөрүн туһунан биллэрбиттэр.

СӨ Олоҥхо уон сылын бэлэмнээһиҥҥэ уонна тэрийэн ыытыыга Национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков мунньах түмүгэр туһааннаах министиэристибэлэр СӨ Олоҥхо уон сылын бэлэмниир уонна тэрийэн ыытар кэмитиэти, общественнай тэрилтэлэри, СӨ “Олоҥхо Ассоциациятын” кытта бииргэ үлэлэһэн Олоҥхо иккис уон сылын тэрийии концепциятын оҥороллоругар эттэ.

Мария ПАВЛОВА.