История биир бэлиэ кэрдиис кэминэн хаалыаҕа

Россиялыын өрүү бииргэ

Олортон биирдэстэринэн Ил Түмэҥҥэ спикер Александр Жирков көҕүлээһининэн ыытыллыбыт «25-летие новой государственности Якутии в составе Российской Федерации: основные вехи и этапы развития» диэн тиэмэҕэ научнай-практическай конференция буолла. Конференция тэрээһинигэр парламены таһынан өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын дьаһалтата, бырабыыталыстыба, Саха сирин Конституционнай суута уонна М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет кыттыыны ыллылар. Тэрээһини парламент вице-спикерэ Ольга Балабкина салайан ыытта.

Конференция аһыллыытыгар Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков Саха ССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутаттара 1990 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр норуокка киэҥник дьүүллэһии түмүгэр, өрөспүүбүлүкэ суверенитетын туһунан ылыммыт декларациятыгар, бу историческай суолталаах докумуоҥҥа интэриэс уҕараабатын бэлиэтээтэ. Кини үйэ чиэппэрэ кэм киһи олоҕор уһуна суоҕун иһин, судаарыстыбаннас историятыгар кырата суох бириэмэ буоларын туһунан эттэ. Күн-дьыл, кэм-кэрдии аастаҕын ахсын тустаах докумуон суолтата өссө улаатан, дириҥээн иһиэҕэ дии саныыбын.

Ааспыты аҕыннахха, дой­­ду бүттүүнүн дьылҕата быһаарыллар кэмигэр суверенитет туһунан Декларацияны биһиги өрөспүүбүлүкэбит Карелия, Татарстан кэнниттэн үсүһүнэн ылыммыта. Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет театрыгар буолбут ити бэлиэ даатаҕа анаммыт үөрүүлээх мунньахха өрөспүүбүлүкэбит бастакы президенэ Михаил Николаев: «Биһиги өбүгэ саҕаттан, Россиялыын бииргэ олорортон хаһан даҕаны аккаастамматахпыт, кини састаа­быттан тахсарга санамматахпыт, өрүү бииргэбит. Татарстан өрөспүүбүлүкэтэ суверенитетын туһунан Декларацияҕа «ассоциированный член Российской Федерации» диэн суруллубут этэ. Күн бүгүнүгэр диэри кинилэртэн «ассоциированный член Российской Федерации» диэн тугун туһунан ыйыталаһааччыбын», — диэн эппитэ.

Суруллубут — суоруллубат

«Былыргыны былыт саппыта», «туох барыта умнуллар» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Төһөлөөх история чахчыларын мүччү тутарбыт буолуой? Научнай-практическай конференция түмүгүнэн, оҥоһуллубут дакылааттарынан, этиилэринэн кинигэ бэчээттэнэн тахсыаҕа диэн эппиттэрин биһирии иһиттим. Суруллубут —суоруллубат. Этэргэ дылы, киһи өрүү тыыннаах сылдьыбат. Ити уустук кэмҥэ өрөспүүбүлүкэни салайсыбыт, ити историческай суолталаах докумуон ылыллыытыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрсибит дьон бу кэми араас хайысхаттан ырыппыттара, анаарбыттара, ону таһынан эдэр көлүөнэ көрүүтэ кинигэ буолан тахсыыта кэлэр кэскилбитигэр үтүө бэлэх буолара саарбаҕа суох. Конференция ыытыллыытын биир сүрүн суолтата итиннэ сытар дии саныыбын.

Научнай-практическай кон­ференцияҕа өрөспүүбүлүкэ Конституционнай суутун бэрэссэдээтэлэ Александр Ким «Саҥардыллыбыт Российскай Федерация састаабыгар Саха сирин саҥа судаарыстыбаннаһын 25 сыла — сайдыы уонна бииргэ буолуу суола», М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет үп-экономическай институтун дириэктэрэ, экономическай наука кандидата Александр Кугаевскай «Саха Өрөспүүбүлүкэтэ: 25 сыл экономическай өттүнэн бэйэтин бэйэтэ дьаһаныыта», өрөспүүбүлүкэ Конституционнай суутун бастакы бэрэссэдээтэлэ, юридическай наука доктора, профессор Дмитрий Миронов «Саха Өрөспүүбүлүкэтэ: Декларация. Төрүт Сокуон. Судаарыстыбаннас» диэн тиэмэлэргэ дакылааттары оҥордулар.

Дмитрий Миронов дакылаатыгар интэриэһинэй сыыппаралары холобурга аҕалла. Ол курдук, Үрдүкү Сэбиэт 60-тан тахса сокуону ылыммыт. Итинтэн күн бүгүн уларытыылары уонна эбиилэри киллэрэн туран, 8 сокуон үлэлиир. Бастакы уонна иккис ыҥырыылаах Ил Түмэн барыта 341 сокуону ылыммыт. Ити докумуоннартан 140-на үлэлиир. Үһүс уонна төрдүс ыҥырыы дьокутааттара 1225 сокуону ылыммыттар. Итилэртэр 956 сокуон күн бүгүн дьайыылаах. Билигин үлэлии олорор Ил Түмэн бэһис ыҥырыыта 265 сокуону ылыммыт. Итинтэн 257 сокуон үлэлиир эбит. Дмитрий Миронов статистика сокуон үйэтэ, төһө уһуннук үлэлиирэ сокуону оҥорон таһаарааччы уопутун кытта ыкса ситимнээҕин туһунан бэлиэтээтэ.

Мирнэй улууһун баһылыга, историческай наука кандидата Ришат Юзмухаметов Сэбиэскэй Союзка булуллубут, арыллыбыт алмаастаах сирдэр базаларыгар олохтоох алмааһы хостуур промышленноһы тэрийии өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларация олоххо киириитин чаҕылхай биир холобура буоларын бэйэтин этиитигэр бэлиэтээтэ.

Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин ХII, Ил Түмэн иккис ыҥырыыларын депутата Владимир Данилов Саха сирин парламенын сокуону оҥорор үлэтигэр гражданскай уопсастыба институтун оруолун туһунан кэпсээтэ.

М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет историческай факультетын политологияҕа кафедратын профессора Ирина Сосина өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын концепциятын Россия федерализмын контексыгар холбуу тутан билиһиннэрдэ. Бу университет аспирана Ньургун Григорьев «киин­—регион» сыһыаннаһыыларын ситимигэр Уһук Илин регионнааҕы судаарыстыбаннай политикатын кытта билиһиннэрдэ. Юридическай наука кандидата Анатолий Слепцов Саха сирин арктическай уонна хоту улуустарын быраап өттүнэн сүрүннээһини бэйэбит дьаһаныыбытыгар бэриллибитэ Декларация биир түмүгүн быһыытынан сыаналаата. Экономическай наука кандидата Елена Романова хотугу усулуобуйаҕа сиртэн хостонор баайы регион уонна бизнес интэриэстэригэр туһаныы сүнньүн (баланс) тутуһуу туһунан билиһиннэрдэ.

Научнай-практическай кон­­ференция резолюциятын дьүүллэһиигэ Ил Түмэн үһүс уонна төрдүс ыҥырыыларын депутата Дмитрий Горохов, бастакы, үһүс ыҥырыылар депутаттара Михаил Санников, өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыыларын депутата Анатолий Попов, Госдума иккис ыҥырыытын, РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин, Ил Түмэн үһүс, төрдүс ыҥырыыларын депутаттара Зоя Корнилова, историческай наука кандидата Николай Слепцов уо.д.а. кыттыыны ыллылар.

Саҥа Саха сирин тутуу

Саха ССР XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ, Ил Түмэн I, II, III ыҥырыыларын депутата Климент Иванов «Саха сирин сайдыытыгар судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация дьайыыта» диэн тиэмэҕэ киэҥ ис хоһоонноох дакылааты оҥорбутун бэлиэтиибин. Ити политическай событиелар инники күөннэригэр сылдьыбыт киһи этиитэ интэриэһинэй буолара кимиэхэ баҕарар өйдөнөр. Онон ааҕааччыларбар дакылааттан кылгастык быһа тардан билиһиннэриэхпин баҕарабын.

— Судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация ылыллыыта Саха ССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин үлэтин кытары быһаччы сибээстээх. Ити ыҥырыы депутаттарын быыбара политическай уһуктуу, нэһилиэнньэ актыыбынаһа улааппыт, көҥүл кэмҥэ ааспыта. Аан бастаан быыбардар альтернативнай төрүккэ ыытыллыбыттара. 165 уокуруктан 165 депутат талыллыбыта. Үөһэттэн ыйыыта-кэрдиитэ суох дьоһун дьон депутатынан быыбардаммыттара. Норуот дьиҥ чахчы дууһатын ууран быыбарга кыттыыны ылбыта. Ол иһин бастыҥтан бастыҥнар талыллыбыттара. Депутатскай куорпуска: академиктар, наука доктордара, биллэр-көстөр хаһаайыстыбаннай салайааччылар, сэбиэскэй уонна партийнай үлэһиттэр — уопсастыба сүмэтэ түмсүбүтэ. Депутаттар ортолоругар юристар ахсааннара элбээбитэ. Ити ылыллар сокуоннар барыллара хаачыстыбалаах буоларын мэктиэлээбитэ. Ол эрээри хомойуох иһин, күн бүгүн кинилэр ортолоруттан үгүс киһи биһиги ортобутугар суох.

1990 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр буолбут бастакы сессияҕа Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн Михаил Ефимович Николаев талыллыбыта.
Солбуйааччыларынан Василий Власов уонна Андрей Кириллин буолбуттара. Маны таһынан 13 бастайааннай төрүккэ үлэлиир хамыыһыйа састааба талыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ историятыгар аан бастаан 16 депутат бастайааннай идэтийбит төрүккэ үлэлээбиттэрэ. Кинилэр Президиум састаабыгар талыллыбыттара.

Саха ССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа парламентаризмы саҕа­лааччынан буоларын бэлиэтиибин. Бу ыҥырыы депутаттара Российскай Федерация састаабыгар баар Саха сирин саҥа судаарыстыбаннаһы тэрийиигэ юридическай уонна быраап төрүттэрин, революционнай уларыта тутууну олохтообуттара.

Кырдьык, 1922 сыллаахха, олус диэн уустук кэмҥэ Максим Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов уо.д.а. улуу биир дойдулаахтарбыт туруулаһыыларынан судаарыстыбаннас олохтоммута. Ол хаһан да умнуллубат событие этэ.

Ол эрээри олох иннин диэки устар, сайдар. 90-нус сыллар саҕаланыыларыгар, эмиэ олус уустук кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбитигэр судаарыстыбаннас саҥа көрүҥэ олохтоммута. Үрдүкү Сэбиэт ХII ыҥырыытын депутаттара өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны, итиннэ олоҕуран, Төрүт Сокуоммутун — Конституцияны уонна үгүс ахсааннаах дириҥ суолталаах сокуоннары ыланнар, саҥа Саха сирин инники сайдыытын суолун тэлбиттэрэ. Президент институтун киллэрбиттэрэ, Конституционнай сууту тэрийбиттэрэ, Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) суолун солоон биэрбиттэрэ.
Историктарга анаан Саха сиригэр дьиҥнээх парламентаризм Үрдүкү Сэбиэт ХII ыҥырыытыттан саҕаламмытын туһунан тоһоҕолоон бэлиэтиибин. Бу ыҥырыы депутаттарын кытта Российскай Федерация Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Б.Н. Ель­цин, ССРС министрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ В.С. Павлов, Российскай Федерация бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Е.Т. Гайдар, Российскай Федерация Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Р.И. Хас­булатов көрсүбүттэрэ. Ити көрсүһүүлэр аныгы Саха сирэ сүһүөҕэр турар эппиэттээх кэмнэригэр буолбуттара эмиэ элбэҕи этэр. Дойдубутугар буолбут бөдөҥ политическай уларыйыылар кылааннарыгар кинилэр түбэспиттэрэ.

Судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация суолтатын билэр наадаттан, ити кэми үчүгэйдик билиэхтээхпит. ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт үлэтин саҕалыырыгар Саха сирэ киин былааска сырье биэрээччи регионунан буолара. Өрөспүүбүлүкэ экономическай уонна социальнай сайдыыта, барыта Москваҕа быһаарыллара. Сүрүн фондалар 89% Союз министерстволарын уонна биэдэмистибэлэрин бас билиилэригэр бааллара. Бородууксуйа 3% эрэ олохтоох предприятиеларынан оҥоһуллан таһаарыллара. 97% биэдэмистибэлэр предприятиеларыгар сытара. Кинилэр барыстарыттан 4% эрэ өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар киирэрэ. 1990 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджета 600 мөл. солк. эрэ арыый элбэҕэ.

Биллэрин курдук, ХХ үйэ бүтүүтүгэр М.С. Горбачев уларыта тутуутун кэнниттэн, дойду дириҥ политическай уонна экономическай кризискэ киирбитэ. Онтон былаас кризиһэ саҕаламмыта. Өрөспүүбүлүкэ бюджетын дефицитэ икки төгүл улааппыта. 1990 сыл түмүгэр промышленность тэрилтэлэрин баһыйар үгүстэрэ ночооттоохтук үлэлээбиттэрэ. Оттон киинтэн киирэр үп-харчы тохтообута. Маннык усулуобуйаҕа быыһанар биир эрэ суол баара. Ол – бэйэни бэйэ үбүлэниитэ. Таас чох, газ, электроэнергия, тутуу матырыйаалын оптовай сыаналарын 3-4 бүк үрдэтиэхтээх этибит. «Якутуголь», «Якутлес», «Якутскэнерго», «Якутгазпром» курдук бөдөҥ предприятиелар моҥкурууттуур дьылҕаламмыттара. Промышленность эйгэтигэр 20 тыһыынча киһи үлэтэ суох хаалар кутталламмыта.

Уһук Илин регион саамай улахан охсууну ылбыта. 1990, 1991, 1992, 1993, 1994 сылларга Россия экономическай катастрофаҕа чугас этэ. Сыана ыйынан буолбакка, күнүнэн үрдүүрэ. Өрөспүүбүлүкэ экономикатын, дьон-сэргэ олоҕун дьадайыыттан быыһыырга миэрэлэр ылыллаллара наада буолбута. Кэм-кэрдии дьайыытыгар хоруй булуллубута. Биллэрин курдук, 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтэ судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация ылыммыта. Бу докумуон өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар инники дьылҕатын быһаарар политическай-правовой суолталаммыта. Манна саҥа Саха сирин тутуу сүрүн принциптэрэ суруллубута. Олус кытаанах кэмҥэ ити хамсааһыны Михаил Николаев салайбыта. Бэйэ кыаҕынан үгүс ахсааннаах боппуруостары быһаарарбытыгар, социальнай-экономическай, культурнай өттүнэн сайдарбытыгар өрөспүүбүлүкэ күүһэ-уоҕа тиийиэ дуо диэн ыйытыы күөрэйэ сылдьыбыта кистэл буолбатах.

Оччолорго РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр бэрэссэдээтэллиир Борис Ельцин Саха сиригэр кэлиитэ, Михаил Ефимовичтыын атах тэпсэн олорон кэпсэтиитэ, өрөспүүбүлүкэ общественноһын, үлэ коллективтарын, Үрдүкү Сэбиэт ХII ыҥырыытын депутаттарын кытта көрсүһүүтэ, инники өттүгэр өрөспүүбүлүкэ салалтата Россия киин салалтатын кытары бииргэ өйдөһөн үлэлииригэр улахан оруолу оонньообута. Борис Николаевич хара маҥнайгыттан өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны өйөөбүтэ. Кини Российскай Федерация Президенинэн талыллан баран, өрөспүүбүлүкэ салалтатын көҕүлээһиннэрин мэлдьи өйүүрэ.

Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларация олоххо киириитин бастакы хардыытынан 1991 сыл олунньу 26 күнүгэр ылыллыбыт «Саха социалистическай өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай статуһун туһунан» сокуон буолбута. Бу суолталаах докумуон олоххо киириитин, өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтэ уонна бырабыыталыстыбата ылыммыт миэрэлэрин түмүгэр 1991 сыллааҕы бюджеппыт биэс төгүл улааппыта (600 мөл. солкуобайтан 2 млрд 900 мөл. солк. буолбута). Ити суотугар үгүс ахсааннаах фондалары тэрийиигэ кыах үөскээбитэ. Холобур, страховка, бааһынай хаһаайыстыбалары, аҕыйах ахсааннаах норуоттары өйүүр, пенсионердар, үлэлээбэт ийэлэр фондалара.

ХII ыҥы­рыылаах Үрдүкү Сэбиэт ахсыс сессията «Саха АССР Президенин» уонна Президент быыбарын тустарынан сокуоннары ылыммыта. Ити өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннаһын бөҕөргө­түүгэ инники диэки хардыынан буолбута.

Российскай Федерацияҕа биир бастакынан, ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт 1992 сыл муус устар 4 күнүгэр «Саха Өрөс­пүүбүлүкэтин Конституциятын туһунан» сокуону ылыммыта.
Өрөспүүбүлүкэ судаарыс­тыбаннаһын бөҕөргөтүүгэ, экономическэй өттүнэн бэйэбитин бэйэбит дьаһаныыбытыгар хорсун хардыылар оҥоһуллубуттара. Онтон биир холобуру аҕалабын. 1991 сыллаах атырдьах ыйынааҕы путч кэнниттэн өрөспүүбүлүкэбит бастакы президенэ Михаил Николаев ССРС президенигэр Михаил Горбачевка ССРС гохраныгар алмааһы уонна көмүһү тиэйиини тохтотуҥ уонна Россия бырабыыталастыбата ити боппуруоска өрөспүүбүлүкэни кытта саҥа сыһыаҥҥа нуорма-быраап акталарын оҥорууну түргэтэтэригэр диэн этиилээх телеграмманы ыыппыта. ССРС хааһынатыгар алмааһы уонна көмүһү тиэйиини тохтотуу — хорсун быһаарыныы уонна хардыы этэ. «Өрөспүүбүлүкэ айылҕатын ресурсаларын дьаһанарыгар Саха АССР боломуочуйаларын тустарынан» диэн Борис Ельцин 277 №-дээх Ыйааҕа тахсыбыта. Ол кэниттэн барыта чуолкайдаммыта, орун-оннугар түспүтэ. Саха сирэ бэйэтин историятыгар аан бастаан алмааһын уонна көмүһүн Россия хааһынатыгар тиэйиитин саҕалаабыта. Хостонор алмаас уонна көмүс өрөспүүбүлүкэҕэ өлүүлэнэн хаалар буолбута. Бу — өрөспүүбүлүкэ саҥа былааһын биир дьоһун ситиһиитэ этэ.

«Россия-Саха Алмаастара акционернай хампаанньаны тэрийии туһунан» Россия Президенин Ыйааҕа өрөспүүбүлүкэбит экономикаҕа балаһыанньата уларыйыытыгар төһүүнэн буолбута.

Ити событиелар кыттыылаахтара буолан туран, өрөспүүбүлүкэ ити кытаанах политическай уонна экономическай кризиһи туоруурбутугар, кэмигэр өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны ылыммыппыт уонна салалта саталлаах дьаһаныыта көмөлөспүтүн бэлиэтиэхпин баҕарабын, — диэн Климент Иванов оччотооҕу кэм туһунан биһиги үгүс билбэт-көрбөт түгэннэрбитин ахтан туран, сиһилии кэпсээбитин мустубут дьон болҕомтолоохтук иһиттэ.

* * *
Научнай-практическай конференцияны түмүгэр Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков: «1990 сыллаахха Саха ССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутаттарынан ылыныллыбыт Декларация олох, кэм-кэрдии ирдэбилэ этэ. Биһиги бу докумуон ылыллыытын кэнниттэн үөскээбит кыһалҕалары, үтүөтүн уонна мөкүтүн быһаарар глобальнай соруктары туруорбатыбыт. Ол эрээри биһиги бары өрөспүүбүлүкэбит иннигэр эппиэтинэспитин өйдүүбүт уонна кыахпыт, сатабылбыт баарынан туох кыаллары өрөспүүбүлүкэбит туһугар оҥоробут. Уонна салгыы үлэлиэхпит-хамсыахпыт», — диэн эттэ.

Людмила НОГОВИЦЫНА.