Муҥурун булларыа дуо?

В.Р.Дарбасов, экэниэмикэ наукатын дуоктара, бэрэпиэссэр, РНА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи научнай киинин сүрүннүүр үлэһитэ. Учуонай кэлиҥҥи сылларга тыа сирин социальнай сайдыытын боппуруостарыгар сыһыаннаан балачча хоннохтоохтук суруйар, этэр-тыынар. Үлэтин, үөрэҕин хайысхатынан, тыа сириттэн төрүттээх саха киһитэ буоларынан, өрөс­пүүбүлүкэ төрүт олохтоохторун барыларын интэриэһиргэтэр саҥа сокуоҥҥа, кини хайа да өттүнэн булгуччу сыһыаннаах буолуохтааҕа өйдөнөр.

— Василий Романович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын туһунан саҥа сокуоҥҥа сыһыаннаан туох этиилэрдээххиний?

— Бу сокуон ылылларыгар, тус бэйэм санаабар, маннык боппуруостар учуоттаныахтарын наада этэ: судаарыстыба, муниципальнай тэрээһиннэр уонна чааһынай дьон икки ардыларыгар сиргэ бас билиини араартаан быһаарыы процеһа түргэтитиллиэхтээх. Ол түмүгэр сири бас билии проблемата сиэрдээхтик уонна тирэхтээхтик быһаарыллан хааларын ситиһиэх этибит. Сокуону оҥорууга сир ресурсатын салайыы, сир уонна хамсаабат баай-дуол эргиирдэрин ырыынагын сайыннарыы көдьүүстээх систиэмэлэрин олохтооһун наада. Экэниэмикэ чааһынай сиэктэрин – бааһынай-фермер уонна кэтэх көмөлтө хаһаайыстыбалары – субсидиялааһыҥҥа ураты бол­ҕомто ууруллуохтаах.

Производство атын көрүҥ­нэрин: бөдөҥ тэпилииссэ хаһаайыстыбаларын, ас-үөл кэмбинээттэрин, астыыр модуллары, бородууксуйаны харайар тутуулары, малы-салы оҥорор кыракый собуоттары тэрийиигэ үлэ барыахтаах. Сырьены астааһын тобоҕо суох технологиятын киэҥник олохтоотохпутуна, ырыынак күрэстэһиитигэр кыайтарбат ыраас экологиялаах бородууксуйаны оҥорор таһаарар эрэ буоллахпытына, тыабыт хаһаайыстыбатын производствота инникилээх буолуоҕа.

Саха ынах сүөһүнү иитиигэ үйэлэргэ олохсуйан кэлбит үгэһэ – «кыстык-сайылык» этэ. Сайылыкка эрэ үүт үрүлүйэ ыанар кыахтаах. Эмис эт төрүтэ эмиэ итиннэ сытар. Уларыйыы сылларыгар сайылык букатын даҕаны эстэ сылдьан баран, бу кэлин сөргүтүллэ сатыыр эрээри, билиҥҥи туругунан атаҕар кыайан турар кыаҕа суох. Сайылыгы көдьүүстээхтик туһаныыны хаттаан күүстээхтик сөргүтэ иликпитинэ, ынах сүөһүбүтүн иитии үлэтэ таах аатыгар эрэ көрүнньүк дьыалаҕа кубулуйан сылдьыаҕа. Сайылыгы уруккулуу киэҥник туһаннахпытына, дэриэбинэлэрбит олорор сирдэрэ чэбдигириэ, экологиялара тупсуо этэ.

Сэлиэнньэлэргэ хотону олорор дьиэ-уот тэлгэһэтиттэн араарыыга тус сыаллаах үлэ барыахтаах. Маныаха бастаан утаа сөбүлээбэт быһыы-майгы, сөпсөспөт саҥа-иҥэ булгуччу баар буолуоҕа. Ааспыт үйэ 20-30-с сылларыгар олорор балаҕантан хотону араарыы бастаан эмиэ чэпчэкитэ суохтук барбытын саныаҕыҥ. 21-с үйэҕэ хотон тэлгэһэҕэ олорор дьиэни кытта ыксалаһа турара, ханнык да санньытаарынай-гигиена нуор­матыгар сөп түбэспэтэ олох көстөн турар суол. Сэлиэнньэлэр бары генеральнай былааннаахтар, онно сөп түбэһиннэрэн олорор дьиэлэр, сүөһү хотонноро, гараастар, производственнай уо.д.а. эбийиэктэр бэйэлэрин аналлаах миэстэлэринэн, тус-туһунан тутуллуохтаахтар.

Тыа сирин сэлиэнньэлэригэр чуолаан эдэр дьон олохсуйар, кинилэр бэйэлэрин кэс­киллэрин ол сирдэрин кытта сибээстиир эрэ буоллахтарына, тыа сирин сайдыытын туһунан тыл турар кыахтаах. Дьэ, маныаха тыа сирин социальнай балаһыанньатыгар дьиҥнээх өрөбөлүүссүйэ тахсыан наада. Хайдахтаах да ыраах олохтоох тыа сирин сэлиэнньэлэригэр олорорго бары өттүнэн табыгастаах дьиэни-уоту тутарга күүстээх кыһамньы ууруллуон наада. Нэһилиэктэр, улуустар дьаһалталарын, өрөспүүбүлүкэ салалтатын уонна туһааннаах бары устуруктуураларын өттүттэн кыһамньы уурулуннаҕына, араас саҥа технология олоххо киирэ турдаҕына, үчүгэй уопуту киэҥник сырдатан дьону көҕүлээтэххэ, дьыала кыаллар кыахтаах. Табыгастаах уонна хааччыллыылаах дьиэлээх-уоттаах ыал онно-манна уста, кэлэ-бара сатаабакка, олорордуу олоруоҕа.

Хайдахтаах да ыктарыылаах кэмнэргэ тыа сирин гаастааһын үлэтэ тохтуохтааҕар, өссө тэтимириэн уонна далааһыннаныан наада. Дьиҥэр, гаастааһын үлэтигэр биһиэхэ, Арассыыйаҕа, кыайан туһаныллыбат араас суол кыахтар бааллара биллэр. Аан дойду элбэх судаарыстыбата муоралар түгэхтэринэн турбаны тардынан эбэтэр анал танкердарынан таһынан, кыһалҕата суох олороллор. Биһиэхэ, гааһы сыттана сытар дьоҥҥо, алдьархайдаах улахан проблемаҕа кубулуйара хаһан тохтуох бэйэтэ эбитэ буолла.

Өлүөнэ – Туора Күөл, Өлүөнэ – Мүрү уу үөс турбатын кыамтатын толору көдьүүстээхтик туһаныыга үлэ саҥалыы ыытыллыан наада. Агыраарынай сиэктэр фондатын сэбилэниитигэр саҥалыы сыһыаны олохтуохха. Сири мэлирээссийэлээһин тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын саамай төрүтүгэр турар проблема буолар. Сельхозхиимийэ, сельхозтиэхиньикэ эргимтэлэрин чөллөрүгэр түһэрии кыаллыа дуо? Сири кытта үлэҕэ, бу этиллэр эйгэлэргэ тирэҕирбэккэ эрэ, дуоннааҕы тугу да ситиһиэҥ суоҕа.

Хостуур бырамыысыланнас билигин сүнньүнэн чааһынай биисинэс илиитигэр баар. Биисинэс социальнай эппиэтинэстээх буолуутун туһунан дойду саамай үрдүкү түрүбүүнэтиттэн аҕыйаҕа суохтук этиллэр. Саха сирин хостонор баайа судаарыстыбаны да, чааһынай хармааны да хаҥатарыгар ханнык да саарбахтааһын суох. Саха сирин тыатын хаһаайыстыбата, манна төрүт олохтоох бары норуоттар үгэс буолбут олохторун дьарыга уонна майгыта буоларынан, бу салааны сайыннарыы проблемата кини сирин аннын баайын туһанааччыларга туох эмэ санааны, бэл эппиэтинэһи саҕыан сөптөөҕө.

Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бюджетыттан тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһин кээмэйэ үрдүөхтээҕэр намтааһын диэки сыҕарыйар кутталлаах. 7-8 млрд. солк. — бу бюджет 5-6 бырыһыаныгар тэҥнэһэр харчы буолар. Тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр ханна да тэҥнээҕэ суох ураты кытаанах усулуобуйалаах өрөспүүбүлүкэҕэ маннык үбүлээһин олох дуона суоҕа көстөн турар суол. Судаарыстыбаннай бюджеппыт өлүү ыйааһынын 11-12 бырыһыанын тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар ыыттахпытына, бигэтик эрэнэбин, саҥа саҕахтар диэки чарапчыланыа этибит.

— Василий Романович, эн АПК экэниэмикэтигэр идэтийбит учуонайгын. Маны таһынан, Тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатын экэнэмиичэскэй факультетын бастакы декана буолаҕын. Биир кэмҥэ ыччаппыт бүттүүнэ кэриэтэ экэнэмиис уонна юрист идэлэрин тала сылдьыбыттаахтара. Экэнэмиичэскэй үөрэхтээһин туругун хайдах сыаналыыгын?

— Оруобуна уот харахха ыйыттыҥ. Өрөспүүбүлүкэҕэ бэйэтигэр экэнэмиичэскэй үөрэхтээһин тэриллибитэ 25 сыла туолла. 1990 сыл үөрэх дьылын көрсө, тыа хаһаайыстыбатын акадыамыйатыгар экэнэмиичэскэй факультет аһыллан үлэтин саҕалаабыта. Бэйэм туспунан кылгастык эттэхпинэ, ТХССНЧИ экэниэмикэҕэ отделыгар 15 сыл үлэлээбитим. Тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатын экэнэмиичэскэй факультетыгар 8 сыл деканнаабытым. Өр сылларга Хотугу сир эрэгийиэннээҕи экэниэмикэтин үнүстүүтүгэр үлэлээтим. Уопсайынан, туох баар үлэм-хамнаһым экэниэмикэни кытта сибээстээх.

Манна бэйэбитигэр үйэ чиэппэрэ кэмҥэ, аҥаардас акадьыамыйа экэнэмиичэскэй факультетыгар 5 тыһыынча кэриҥэ агыраарынай экэниэмикэ, аудит, бухучуот, статистика, үп уонна юриспруденция испэсэлиистэрэ бэлэмнэнэн таҕыстылар. Маны таһынан, өссө үп-экэнэмиичэскэй үнүстүүт төһөлөөх испэсэлииһи үөрэтэн таһаарара буолуой. Бу бүтэрбит дьонтон, баҕар, сорохторо туһааннаах идэлэринэн үлэни булбатах да буоллуннар, кылаабынайа, өрөспүүбүлүкэбит ырыынага наадыйар испэсэлиистэринэн бэйэтин толоруна олордоҕо дии. Балаһыанньа дьиҥнээхтик бигэтийдэ, өрөс­пүүбүлүкэ кэлэр да кэмнэргэ бэйэтин испэсэлиистэринэн толору хааччына олоруоҕа.

Юрист уонна экэнэмиис – бу ырыынак сыһыаннаһыыларыгар бастакы ыйытыктаах идэлэр буолаллар. Ол ону ыччат 90-с сыллар саҕаланааттарын кытта, өссө өйүнэн ситэрэн буолбакка, сүрэҕинэн сэрэйэн бу үөрэхтэргэ дьулуспута. Аны туран, үөрэнэн ылбыт идэҥ үгүс көрүҥүнэн салгыы олоххор дьарыктамматаххына, таах-сибиэ хаалан хаалыан сөп. Оттон юрист уонна экэнэмиис идэлэрэ бэйэ дьыалатын астарга уонна ону үлэлэтэргэ солбуллубат суолталаныахтарын сөп.

Өрөспүүбүлүкэҕэ бэйэтигэр экэнэмиичэскэй үөрэхтээһини тэрийиигэ быһаччы кыттыгастаах киһи быһыытынан, оччотооҕу уопсай өрө көтөҕүллүү, үлэ-хамнас ыарахаттарын, саамай кылаабынайа, бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэрим, үөрэппит устудьуоннарым туһунан бэрт элбэҕи кэпсэхпин сөп этэ. Ол, баҕар, кэлин кыаллыан сөп эбитэ дуу…

— Василий Романович, кыаллыаҕа. Докумуоннуу аҥаардаах улахан уус-уран арамааннары «охсон» кэбистиҥ дии. Суруйа үөрэммит киһи илиитэ иҥнигэстээбэт, санаатын ууруон эрэ наада. Чэ,махтал буоллун, санааҕын үллэстибиккэр.

Прокопий ИВАНОВ.