Авксентий Мординов — бастакы ректор

Бииринэн, СГУ-ну тэрийиигэ, А.Е.Мординовы кытта оччотооҔу ССКП Саха сиринээҔи кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ С.З.Борисов оруола эмиэ улахан этэ. Оттон бу салайааччыны сыаналааһыҥҥа аҥаардас буруйдааһын өттө баһыйан, кини дьыалатын туһунан ахтыбат этилэр.
Иккиһинэн, Авксентий Егоровиһы, саха норуотун туруулаһан туран көмүскэспит дьоннортон биир чаҔылхайдара буоларынан, араас бириэмэлэргэ «национализмҥа» буруйдаан бэркэ эрэйдээбиттэрэ. Мин 1975 сылтан ыла, кини күн сириттэн барыар диэри, университекка кинилиин бииргэ үлэлээбитим. Оччолорго ССКП историятын, политэкономия, философия уонна научнай коммунизм кафед­ралара холбоһон общественнай кафедралар уопсай обществен­най тэрилтэлэрин үөскэппиппит. Онно уонтан тахса сылга мин бастаан профсоюз, он­тон партийнай тэрилтэ салайааччытынан үлэлээбитим. Ити кэмҥэ А.Е.Мординовы кытта үгүс боппуруостарга ык­са алтыһар этим. Онон кини туһунан син элбэҔи, бэйэтиттэн истэн, билэбин.
Ү сүһүнэн, кини айылҔаттан бэриллибит сүдү өйдөөх, дойдутугар, Сахатын сиригэр, баартыйаҔа даҔаны муҥура суох бэриниилээх киһи этэ. Онон, В.И.Ленин тө­рүт­тээбит национальнай, судаарыстыбаннай политикатын токурутуулары сөбүлээбэт этэ, бэйэтин санаатын кырдьык­таахтык уонна иӨнигэһэ суох этэрэ. ССРС-ка биир бастакынан национальнай формалаах уонна социалистическай ис хоһоонноох култуура үөскээбитин туһунан докторскай диссертацияны суруйан, ону туруулаһан туран көмүскээбитэ. Кинини, лектор быһыытынан, дьон бэркэ астынан туран истэллэрэ. Биир да кумааҔыта суох, наҔыллык, тылын-өһүн бэркэ диэн чочуйан, норуот өйдүүр гына кэпсии турарын бу баар курдук өйдүүбүн. Кини уонна профессор Иван Михайлович Романов курдук чаҔылхай лектордар Саха сиригэр суохтар этэ дии саныыбын. Кинилэр биһигини элбэххэ үөрэппиттэрэ эрээри, биирдэ да сыыһа саҥардыгыт диэн көннөрө сатаабат этилэр. БадаҔа, олох бэйэтэ үөрэтиэ дии саныыр буолуохтаахтар.
Онон А.Е.Мординов туһу­нан аҔыйах ахтыы тыллары норуот дьүүлүгэр таһаарары наадалааҔынан ааҔабын.

Мординов уонна университет тэриллиитэ

СГУ тэриллиитин туһунан ымпыктаан-чымпыктаан, доку­муоннары хаһан, дириӨник ырытан суруйуу өссө да суох. Бу боппуруоһу үчүгэйдик билэр А.Е.Мординов ити туһунан туох да ахтыыны хааллар­батаҔа. Ол биричиинэтэ эмиэ биллэр. Саха сиригэр универ­ситеты тэрийсибит киһи быһыытынан, кинини бу үлэтин «на­ционализмҥа» халыйыы курдук сыаналааһыннар субу-субу күөрэйэн тахса тураллара.
Ү чүгэйдик сирийэн көр­дөххө, Саха сиригэр итинник буруйдааһын 1928 сылтан саҔаламмыта. Бу, салайан олорор баартыйа бигэргэппит докумуонуттан сиэттэрдэххэ. Дьиҥинэн, итинник санаа-оноо Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыттан ыла баара. Онон А.Е.Мординов ол политическай «хапкааҥҥа» ылларбыт но­руот чулуу уолаттарыттан биирдэс­тэрэ этэ. Кини умулла сатыыр көрдьүгэни, университет тэрил­лиитин туһунан суруйан, күөртээн биэриэн баҔарбатах буолуохтаах.
Биһиэхэ хаста да этэн турардаах: «Араас миигин буруй­даа­­һыннарга эппиэт биэрэртэн сылайдым. Ити суруктарбын барытын мунньубутум буоллар, хас да кинигэ буолуо этэ». Ол аата, итинник суруктары архыыптартан көрдөөн булар киһи элбэҔи билиэ этэ. Үксүлэрэ Куттал суох буолуутун уорганнарын архыыбыгар сытар буолуохтаахтар. Хомойуох иһин, онно билигин даҔаны тиийэр кыаллыбат быһыылаах. А.Е.Мординов дьиэтээҔи архыы­быттан, мин билэрбинэн, итинник суруктар көстүбэтэхтэрэ. Ол эмиэ биллэр – тоҔо бэйэтин утарар «сибидиэтэлистибэлэри» тута сылдьыаҔай. Онон, бу университет историятын биир арыллыбатах страницатын сырдатыахха баара. Итинник, кырдьыктаах кэми кэпсииргэ билигин бириэмэ кэллэ дии саныыбын.
Быйыл сайын А.П.Кириллин «Семен Борисов» диэн дьоһун кинигэни бэчээттэттэ. Онно «СГУ аһыллыытын уонна үрдүк үөрэҔи сайыннарыы» диэн ааттаах анал түһүмэх баар. Онно ССКП Саха сиринээҔи кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ С.З. Борисов университеты тэрийиигэ оруолун туһунан сөпкө суруллубут дии саныыбын. Ол эрэн Саха сиригэр үрдүк үөрэҔи тэрийиини аҥаардас С.З.Борисов үтүөтүн курдук сыаналыыр сыыһа.
1934 с. ДьокуускайдааҔы судаарыстыбаннай педаго­гическай институт тэриллибитэ. Кини Саха АССР төрүттэниитин биир дьоһуннаах ситиһиитэ буолар. Оттон ити институт 22 сыллаах үлэтин түмүгүнэн Саха судаарыстыбаннай университета арыллыбыта. Бу үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ, Саха АССР төрүт­тэм­мэтэҔэ буоллар, суох буолуо этилэр. Пединституту уонна университеты тэрийии туһунан быһаарыылары бастаан Саха АССР салалтата ылыммыта. Онтон ССРС таһымыгар туруор­суу барбыта.
Саха сиригэр университеты аһар туһунан боппуруоһу аан бастаан ССКП Саха сири­нээҔи кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ И.Е.Винокуров 1946 с. олунньуга, ССРС иккис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин сессиятыгар тыл этиитигэр туруор­бута. 1950 с. сэтинньигэ С.З.Борисов (оччолорго Саха АССР Правительствотын бэ­рэс­сэдээтэлэ) ССРС Прави­тельство­тын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Г.М.Маленковка «Саха АССР-га тыа хаһаайыс­тыбатын бөҔөргөтүү уонна сайыннарыы боппуруостарын туһунан» диэн ССРС Прави­тельствотын уурааҔын быра­йыагын суруйан ыыппыта. 29 пууннаах уураахтан иккитэ университеты аһыы туһунан туруорсуу этэ. Ордук тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга үрдүк үөрэхтээх специалистар наадалар диэн чорботон сурул­лубута. Ол эрэн ССРС үрдүкү уорганнара үп-харчы тиийбэт, материальнай төрүтэ уонна үөрэтэр кадрдара суохтар диэн аккаастаан кэбиспиттэрэ.
А.П.Кириллин суруйа­рынан, С.З.Борисов универси­те­ты тэрийии туһунан боп­­пуруоһу туруорсар сыал­тан Г.М.Маленкову, П.Н.Пос­пеловы уонна В.М. Моло­товы кытта сирэй көрсүтэ­лээн кэпсэппитэ. Бу үлэҔэ Саха АССР Правительствотын бэрэссэдээтэлэ В.А.Прото­дьяконов, философскай наука доктора А.Е.Мординов, ССКП Саха сиринээҔи обкомун иккис сэкирэтээрэ В.В.Митюшкин, идеологияҔа сэкирэтээрэ А.П.Данилова уонна да атын эппиэттээх үлэһиттэр кыттыыны ылбыттара.
С.З.Борисов дойду үр­дүкү партийнай уонна сэ­биэс­кэй уорганнарын кытта күүс­кэ үлэлэспитин ким да мэлдьэспэт. Ол эрэн А.Е.Мординов университет аһыллыытыгар тус бэйэтин үтүө­тэ-өӨөтө эмиэ улахан. Кини Саха сирин салайааччыларын, ордук С.З.Борисовы кытта көрсөн кэпсэтэн, университеты тэрийэр туһунан боппуруоһу кимиилээхтик туруорсубута, көҔүлээччи уонна дьыаланы сыҔарытааччы буолбута. ССРС үрдүк үөрэҔин миниистирин В.П.Елютины кытта билсэр буолан, кинини кытта көрсөн кэпсэтэн Саха сиригэр университеты аһар боппуруоһу быһаартарбыта. Ити иннинэ маннык үөрэх кыһатын БурятияҔа аһар туһунан кэпсэтиилэр барар этилэр.
Авксентий Егоровиһы Мос­кваҔа элбэх ректордар, учуонайдар, үөрэх тэрилтэлэрин эппиэттээх үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэрэ, онон университет аһылларыгар улахан көмөнү оҥорбуттара. Саха сиригэр ССРС НА СибиирдээҔи салаатын филиала аһыллыбыта уонна 22 сыл устата педагогическай институт үлэлээбитэ университекка сөптөөх научнай базаны уонна үөрэтэр кадрдары хааччыйбыта. Онон, 1956 с. атырдьах ыйын 23 к. Саха судаарыстыбаннай университетын тэрийэр туһу­нан сэттэ пууннаах ССРС Правительствотын УурааҔа тах­сыбыта.
Кини маҥнайгы ректорынан А.Е.Мординов талыллыбыта. Ити сөптөөх быһаарыы этэ уонна кини үтүөтүн-өҥөтүн билинии буолбута.

Үрдүк үөрэх сыалларын-соруктарын туруоруу

1956 с. балаҔан ыйын 29 к. «Якутский университет» диэн хаһыат бастакы нүө­мэрэ тахсыбыта. Хаһыат ик­кис балаһатыгар СГУ ректора А.Е.Мординов «Саха судаарыс­тыбаннай университета уонна кини соруктара» диэн улахан ыстатыйата бэчээттэммитэ. Онно ханнык соруктар туруорул­лубуттарай?
Манна ССКП ХХ съеһин сорудахтарын уонна дойду алтыс биэс сыллаах былаанын толорууга СГУ ханнык үлэни ыытыахтааҔын туһунан этиллэр. Бастакы уонна сүрүн сорук норуот хаһаайыстыбатын үрдүк үөрэхтээх кадрдарынан хааччыйыы диэн ыйыллыбыта. Онно геолог­тары, промышленность уонна тутуу инженердэрин, наука, култуура үлэһиттэрин уонна оскуола учууталларын туһунан бастатан этиллибит. Итини тэҥэ ветеринардары уонна зоотехниктары бэлэмниир тыа хаһаайыстыбатын факуль­тетын оруола улаханын туһу­нан ыйыллыбыт. Норуот доруо­бу­йатын харыстааһыҥҥа анал­лаах врачтары бэлэмниир медицинскэй факультет аһылларын туһунан иһитин­нэриллибит.
Саҥа тэриллибит уни­верситет 1 200 устудьуоннаах буолбута. 1956 с. кини мате­риальнай базатын бө­Ҕөр­гөтүүгэ 3 мөлүйүөн солкуобай бэриллибитэ. Ити­ни тэҥэ университекка Мос­ква, Ленинград, Иркутскай судаарыстыбаннай универ­ситеттара, Москва геологораз­ведочнай уонна инженернэй-тутуу институттара улахан көмөнү оҥорбуттара. Итини кытта ССРС түөрт министерствота биһиги университеппытыгар матырыйаалларынан уонна оборудованиенан көмө­лөспүтэ. Һгүс киин үрдүк үөрэҔин тэрилтэлэриттэн препо­давателлэр кэлэн үлэлээбиттэрэ.
Бу барыта Авксентий Его­рович салалтатынан, ыйыы­тынан-кэрдиитинэн, кэпсэтиитинэн барбыт дьыала буолара биллэр. Ити туһунан кини хаһан да киһиргэнэн кэпсээбэт этэ. Арай биир бэсиэдэҔэ, оройуоннартан кэлбит устудьуоннар астарыгар харчылара тиийбэтин иһин эбии харчыны булан биэрбиппит диэн этэн турардаах. СГУ кылаабынай куорпуһун тутууну кэпсэтиигэ МоскваҔа элбэхтик сылдьыбытын уонна ССРС Правительствотыгар күүскэ туруорсубутун туһунан этэн аһарбыттаах. Ону тутуу 1960-с сыллар саӨаларыгар саҔаламмыта уонна 1968 с. үлэҔэ киирбитэ. Биһиги ол саҔана, историческай салаа бастакы куурсугар үөрэнэ сылдьан, онно үлэлээбиппит. Кини сценатыгар тахсан, бастакынан, бу дьиэни уруйдаан-айхаллаан оһуокайдаабыппыт, тойуксуппутунан чуор куоластаах Клим Давыдов буолбута.
А.Е.Мординов улуу учуонай буоларын быһыытынан олохтоох былаастарга университет кыһалҔатын туоратарга элбэх этиилэри оӨорор этэ. Итинтэн сылтаан кини республика баһылыга буолан олорор С.З. Борисовы кытта сыһыаннара улаханнык сытыырхайбыта уонна кэнники кини ректорыттан уурайарыгар тириэрдибитэ. Ол да буоллар, профессор олоҔун тиһэх күннэригэр диэри ханнык да «тойоҥҥо» иннин биэрбэтэҔэ дии саныыбын. ОннооҔор 1986 с. ыччат айдаанын саҔана Москваттан кэлбит ССКП КК хамыыһыйатыгар туох дии саныырын барытын кистээбэккэ эппитэ. Кини, баартыйа кэлии нэһилиэнньэ ортотугар, кинилэр ыччаттарыгар интернациональнай иитии боппуруоһунан мөлтөхтүк дьарыктаналларыттан маннык быһылаан таҔыста диэн түмүк оҥорбута. Авксентий Егорович ити этиитин Ленин этиилэринэн бигэргэппитэ. Онон хамыыһыйа чилиэннэрэ туох да саӨата суох олорон истибиттэрэ. Кинилэр, биллэн турар, А.Е.Мординов түмүктээһиннэрин сөбүлээбэтэхтэрэ.
Итинник хабааннаахтык профессордар Г.П.Башарин, И.М.Романов, Г.Г.Макаров, Е.Е.Алексеев уонна да атыттар эмиэ этиммиттэрэ. Ол иһин Москва хамыыһыйата бу дьону үлэлэриттэн уурат диэн түмүк оҥорон, СГУ ректорыгар В.С.Андреевка туттарбыта. Ону кини хайдах толоруоҔай, оччотугар уопсастыбаҔа улахан айдаан тахсыан сөп этэ. Хойут А.Е.Мординов уонна ити ааттаммыт профессордар кырдьыктара кыайан тахсыбыта.
А.Е.Мординов туһунан кыр­дьыгы кэпсиир кинигэни суруйар наадалаах дии са­ныыбын.

 
Николай Слепцов, политолог.