Төрүт дьарыкпытыгар тирэҕирдэхпитинэ эрэ…

Күндү ааҕааччым, оттон бүгүҥҥү мин кэпсээним, тус бэйэм көрүүм, эһиэхэ тиэрдэр санаам быһаччы тыа сирин агро-хайысхалаах оскуолаларыгар ананар. Үөрэх эйгэтигэр үлэлиир киһи буоларым быһыытынан, хас биирдии тыа сирин оскуолата агро-хайысхалаах да буоллаҕына, ол саамай сөптөөх буолуо дии саныыбын.
Быйыл сайын IV «Азия оҕо­лоро» аан дойдутааҕы спортивнай Оонньуулары буоларын курдук олус тэрээһиннээхтик, бары сатабылбытын, өйбүтүн-санаабытын түмэн, баар баҕабытын ууран туран тэрийдибит. Ол чэрчитинэн, «Олоҥхо дойдутугар ЮНЕСКО шедеврдэрин көрсүһүүлэрэ» III аан дойдутааҕы фестиваль буолан ааста. Ыҥырыллан кэлбит аан дойду айылҕаттан талааннаахтара төгүрүччү мустан олорон бэйэлэрин төрүт култуураларын, ырыаларын-тойуктарын, үҥкүүлэрин көрдөрөн сөхтөрдүлэр: Айн норуотун төрүт үҥкүүтэ (дьоппуон), Куньцюй театра (Кытай), ОлоӨхо (саха эпоһа), хабарҕа ырыата (монгол), Рамаяна (Индия үҥкүүтэ), фламенко (Испания), армян дудуга, о.д.а. Бу тэрээһиннэргэ анаан ыҥырыллыбыт наука үлэһиттэрин, биллэр-көстөр искусствоведтар лекцияларын болҕойон истибит дьон баар буолуохтаахтар. Истибиттэр, бука, элбэҕи иҥэриннэхтэрэ.

Лидова Наталья Ростиславовна — филологическай наука кандидата, искусствовед, санскритолог этиитин билигин санаан кэллим. Онно кини маннык этэр: «Хас биирдии киһи айылҕа оҕото, тулалыыр эйгэ сорҕото буолар. Киһи төрөөбүт төрүт сиригэр-уотугар, дойдутугар, айылҕатыгар чугас эрэ буоллаҕына, норуот тыыннаах хаалар. 
Төрүт сирбитигэр, дойдубутугар төрөөбүт дьарыкпытын тутан эрэ олордохпутуна, норуот быһыытынан сарсыҥҥылаах, салгыы сайдар кыахтанабыт. Хомойуох иһин, кэнники кэмҥэ айылҕабыт салгынын, кини тыаһын-ууһун истэрбит аҕыйыыр, тэйдэр-тэйэн иһэбит — ол туохха тириэрдэрэ эмиэ биллэр, кутталлаах». Айылҕалыын ситим, төрүт сиргэ тардыһыы, дьарык, сиргэ-уокка үлэ, биллэрин курдук, оскуола саастан иитиллэн тахсара саарбахтаммат. Ол да иһин, бу хайысханы кэмигэр сөпкө өйдөөн, республикабытыгар агро-хайысхалаах оскуолалар ситимнэрин тэрийиини саҕалаабыт Ил Түмэн спикерэ А.Н.Жирков буолар.
Биһиги республикабытыгар агро-хайысхалаах оскуолалар 90-тан тахсалар. Маҥнайгынан саҕалааччылар – мэӨэлэр, уус-алданнар, хаҥаластар, чурапчылар, о.д.а. сөпкө кэмигэр өйдөөн бу сыллар усталарыгар балачча сайыннылар, хаһаайыстыбаларын кэҥэтиннилэр. Үлэнэн оҕону иитиигэ, төрүт дьарыкка уһуйууга уопутурдулар диибит.
Ити син ыраатта, өссө «Кэскил» оҕо хаһыатыгар кэрэспэдьиэннии сылдьан, Александра Петровна Аржакованы кытта билсэн, кини ыҥырыытынан Мэҥэ Хорообутугар саҥа саҕалаан эрэр агро-хайысхалаах үөрэх кыһатыгар баран кэлбиппит. Оччолорго хорообуттар оҕуруот аһын саҥардыы олордон, кэтэх хаһаайыстыбаларын туттан эрэр этилэр. Оскуола дириэктэрэ И.И.Тастыгин салайыытынан программаларын көмүскээн, элбэх куонкурустарга кыттан ситиһиилэммиттэрэ. Инньэ гынан, тыа сирин оҕотун үлэнэн иитиигэ биир бастыӨнарынан ааттаммыттара. Элбэх да үлэни ыыппыт эбит оччолортон билиҥҥэ диэри Александра Петровна, РНА СС ИБПК старшай научнай үлэһитэ, республика агрохайысхалаах оскуолаларыгар сүбэһит. Мин аттыгар сылдьан оскуолалары, биирдиилээн үлэһит дьон үлэтин-хамнаһын сырдаппытым.

Бэрт соторутааҕыта эмиэ бииргэ түбэһэн, тэҥҥэ айаннаан Уус-Алдан Бороҕонугар баран кэллибит. Айаммыт быыһыгар үөрэхпит эйгэтиттэн ханна да тахсыбаппыт. Мин суруналыыспын, кини учуонай-биолог, арай биһигини ситимниир биир санаа — саха ыччатын төрүт дьарыгар уһуйуу, үлэнэн иитии үөрүйэхтэрин иҥэрии. Россия үөрэҕин уонна наукатын миниистирэ О.Ю.Васильева эппит санаата, көрүүтэ саамай оруннаах диэн Петровна үөрбүт аҕай. Миниистир этиитин ис хоһооно, нууччалыы тылынан маннык: «Прежде всего, в школе возрождается трудовое воспитание. И в виде уроков труда, названных сейчас научным словом «технологии», и в форме так называемого «общественно-полезного труда» — бесплатных отработок от уборки класса до работы на школьном участке, канувших в лету вместе с социализмом и разрешенных ныне только с согласия самих школьников или их родителей. Уроки труда уже закреплены образовательным стандартом. Что же касается труда общественно-полезного, то работа над методичками по нему, как оказалось, идет полным ходом, а со следующего учебного года он войдет в общую практику, будь то на пришкольном участке, непосредственно в здании школы или где-то еще». Ити эмиэ төрүт дьарыкпытыгар, үлэнэн иитиибитигэр тиийэр, сирдиир сөптөөх суол. Испэр үөрэбин.
Бороҕоҥҥо Саха сирин удьуор учууталларын Фёдоровтар дьиэ кэргэн таһаарбыт «Инновационная образовательная практика: военно-патриотическое воспитание и читательская культура» диэн сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох кинигэлэрин сүрэхтэниитигэр улуус педагогическай састааба бары кэлбит. Ааҕыы таһымын үрдэтиигэ, оҕо төрөөбүт төрүт тылынан иитиллиитигэр кыратык тохтоон, тыл эттим. Онно биир дириэктэри бу курдук бэлиэтиибин: «Быйыл үөрэх дьыла саҕаланыан иннигэр, БэйдиӨэнэн, Мындаабанан Бороҕоҥҥо таарыйан кэллим. Оскуола үөрэх дьылыгар бэлэмин билсэр биир сыаллаахпын. Бэйдиҥэлэр Иван Витальевич Артамонов диэн эдэр, бэйэтин дьыалатыгар сүрдээх эппиэтинэстээх дириэктэрдээхтэр эбит. Оскуолатын тиэргэнигэр субуотунньукка үлэ үөһүгэр көрүстэ. «Бу баар пришкольнай учаастагым», – диэн балачча киэҥ иэннээх, толору оҕуруот аһынан үүммүт сири көрдөрөр. – Ол хортуоска, хаппыыста, сүбүөкүлэ, моркуоп, онтон да атын. Манна барытыгар оҕолор бэйэлэрэ үлэлииллэр, уолаттарбыт сайынын окко. Сылгы тутабыт, от наада». Лоп-бааччы, баары баарынан этэрин үөрэ иһиттим.
Салгыы үөрэнээччилэр уһа­нар мастарыскыайдарыгар киирэбит. Манна улууска суох «Уус кыһата» анал үлэ дьарыга олохтоохтук тэриллэн ыытыллар эбит. Уолаттар уһаналлар, тимири уһаараллар. Бэрт дии! Сакаас, арааһа, толору киирэр эбит. Биир дойдулаахтара Готовцев Роман Ильич тэрийбит саҕалааһынын бэркэ салайан, оҕону үлэҕэ сыһыаран, онтон өссө оскуолаҕа дохуот киллэрэллэр.

Сайын устата 5 анал хайысхалаах араас лааҕырдары үлэлэппиттэр, олортон үксэ үлэ лааҕыра. Итинник буолуохтаах тыа сирин үөрэҕин кыһатын үлэтэ дии саныырым өссө төгүл күүһүрдэ. Маладьыас салайааччы, дириэктэр Иван Витальевич! 
Оҕону кыра сааһыттан үлэҕэ уонна төрүт дьарыкка сыһыаран иитии, үөрэтии анал бигэргэтиллибит сөптөөх программалаах уонна үөрэтэр пособиелаах буолара биллэр. «Төрүт дьарык» диэн 1-4-с кылааска оҕо үөрэнэр методическэй кэмпилиэгин педагогическай наука кандидата, СӨ национальнай оскуолаларын научнай-чинчийэр институтун сүрүннүүр научнай үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Россиятааҕы естествознание академиятын наукатын уонна үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ Фёдоров Гавриил Михайлович иилээн-саҕалаан, элбэх учууталы, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир наука дьонун, үлэһит норуоту бэйэтигэр тардан хомуйан, оҥорон таһаартарда. Сүрүн бириинсибэ – национальнай концепция оҕону олоххо, үлэҕэ бэлэмниир сүрүн тосхолугар тирэҕирбит.
4 кинигэттэн турар анал кэмпилиэк тула санаа үллэстиитэ бэрт соторутааҕыта буолан ааспыт Филологическай форумҥа дьону-сэргэни муста. Манна кинигэ ис хоһоонугар быһаччы үлэлэспит агрохайысхалаах Хорообут орто оскуолатын учууталлара кэлбиттэр: Осипова М.А., Бугаева М.Г., Тастыгина Е.В., Птицына В.В. уонна республикабыт ити хайысхаҕа үлэлиир үөрэҕин кыһаларын учууталлара. Санаа астастаһыытыгар педагогическай наука доктора, профессор, Россия уонна СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, кинигэни резенциялаабыт Неустроев Николай Дмитриевич бу курдук этэр:
— Үөрэх уонна наука миниистирэ Ольга Васильева оскуолаҕа оҕону үлэнэн иитиигэ саамай улахан болҕомтотун уурда. Идэҕэ уһуйууну үрдүктүк тутта. Һөрэнээччи ханнык эмит технологияны баһылыахтаах уонна бэйэтин үлэтин түмүгүттэн дуоһуйуохтаах. 
Инникитин агрохайысхалаах оскуолалар ахсааннара элбиэхтээхтэр. «Оҕо үлэлээн киһи буолар» диэни бары өйбүтүгэр-санаабытыгар дириҥник тутуохтаахпыт. Куттал буолбатах, инникибитин тымтыктанан көрдөхпүтүнэ, араас омуктар, кэлии дьон киириитэ элбиир кутталлаах. Онно бэлэммит диэн, төрүт дьарыкпытын тутан олордохпутуна эрэ сатанар. 

Агро-хайысхалаах оскуолалары өссө эбии сөргүтүөххэ диэн сорук турар уонна оҕону дьарыкка киллэрэргэ күүскэтик ылсан үлэлиир кэммит кэллэ. 
Ити омос ылан көрдөххө, кинигэ да суруллуута, хайысхалаах оскуолалар ситимнэрин да кэҥэтии кимиэхэ эрэ наһаа судургу курдук көстүөн сөп. Ол эрээри, бу барыта улахан систиэмэ, элбэх дьон үлэтин, сөптөөх көрүүтүн түмүгэр үөскээбит эйгэ буолар. Ону өйдүөх тустаахпыт, биһиги, сахалар!

Татьяна Борисова-Жиркова.

Автор түһэриилэрэ.