Бырабыыталыстыба саҥа бэрэссэдээтэлэ уонна уһук илиҥҥи гектар…

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэ­нин спикерэ Александр Жирков алтынньы 26 күнүгэр пар­ламент уочараттаах пле­нарнай мунньаҕын сүрүн түмүктэрин туһунан өрөспүүбүлүкэ со­нуннары киэҥник тарҕатар ситимнэрин ыйытыыларыгар хоруйдаата.

— Пленарнай мунньах саамай сүрүн боппуруостара ханныктарый?

— Бастатан туран, биир сµ­рµн боппуруос – СЈ Ил Дар­ханыгар республика бы­рабыыталыстыбатын бэрэс­сэдээтэлинэн Евгений Чекины аныырыгар сібµлэІи биэрии. Иккиһинэн, 2016 сылга СӨ бюджетын көннөрүү. Үһүс сүрүн боппуруос – уһук илиҥҥи гектары түҥэтии олоххо хайдах киирэн иһэрэ. Ити үс боппуруос бүгүҥҥү күҥҥэ республикаҕа саамай суолталаахтар. Итинтэн итэҕэһэ суох суолталаах боппуруостар да бааллар. Парламент хаһан даҕаны суолтата суох боп­пуруостары көрбөт. Биһиги ити 63 боппуруоһу балтараа күн устата көрдүбүт. Туһааннаах быһаарыылар ылылыннылар.

— СӨ бырабыыталыс­тыбатын бэрэссэдээтэлигэр сы­һыаннаан ыйыттахха, пар­ламент кандидатураҕа сөбүлэҥин биэрдэ дуо? Эн тус бэйэҥ санааҕар, бы­ра­быыталыстыбаҕа быһаа­рыл­лыахтаах соруктарга кини төһө сөп түбэһэрий?

— Бэҕэһээ, пленарнай мун­ньах бастакы күнүгэр куо­ластааһын буолбута. Куо­ластааһын түмүгэ бил­лэрил­либитин кэннэ тута СӨ Ил Дарханын уурааҕа тах­сы­быта. Онон Евгений Чекин СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Билигин бэйэ сэрэхэдийиилэрин уо.д.а. этэргэ номнуо хойут диэххэ сөп. Дьиҥэр, республика парламенын көрүүтүгэр киллэриллэр ханнык баҕарар боппуруостар бастаан кэ­митиэттэргэ, фракцияларга барыллаан дьүүллэһиини ааһаллар. Онон парламент көрүүтүгэр бэлэмэ суох боп­пуруос киирбэт. Оттон чоп­чу Бырабыыталыстыба бэрэс­сэдээтэлигэр кандидатура туһунан этэр эбит буоллахха, мин ити тиэмэҕэ СӨ Ил Дарханын кытта кэпсэппитим, атын барыйааннары киллэрбитим, ол иһигэр бу боппуруоһу көрүүнү арыый хойут көһөрөр туһунан. Мин этиилэрим ылыллыбатахтара. СӨ Ил Дархана тустаах быһаарыыны ылла. Мин бэҕэһээҥҥи куоластааһын түмүгүн туһааннаах кандидатура үтүө өрүттэрин уонна атын хаачыстыбаларын өйөөһүн быһыытынан буолбакка, туох-хайа иннинэ СӨ Ил Дарханын быһаарыытыгар эрэнии курдук көрөбүн. Ил Дархан бэйэтин быһаарыытын ылынна, оттон парламент ону өйөөтө. Атын санаалар эмиэ бааллар этэ, ол эрээри ити билигин дьүүллэһиигэ турбат. Бэйэлэрин санааларын экран иннигэр этиэн баҕарар депутаттар эттиннэр, итиннэ мин кыттыспаппын.

— Быйылгы сыл бюд­же­тыгар уларытыылары көр­дүгүт. Ол туһунан уонна үс сыл­лаах былаан туһунан сиһилии этиэххит дуо?

— Биһиги 2016 сылга биир сыллаах былаанынан үлэ­лээбиппит. Ол иннинэ үстүү сыллааҕынан үлэлиир этибит. Итинник арыый да уһун кэмҥэ көрүллэр былаанынан үлэлиир хайа да түгэҥҥэ син биир үчүгэй. Тоҕо диэтэр, инники өттүгэр туох кэскиллээххин, үбүҥ-харчыҥ ханна, хайдах барыахтааҕын, биир сыллааҕынан муҥурда­ныахтааҕар инники өттүн уһуннук көрөн үлэлиир арыый да ордук. Онон билигин Россия үс сыллаах бюджеты ылынна, биһиги республикабыт итинник схемаҕа төннүбүтэ ордук.

— 35-с боппуруоска – капитальнай өрөмүөҥҥэ туох ула­рытар этиилэр киирдилэр?

— Итиннэ улахан уларытыы суох. Биһиги федеральнай сокуоҥҥа бэйэбит сокуоммутун сөп түбэһиннэрэбит.

— Уһук илиҥҥи гектар туһунан сокуон олоххо киириитигэр ханнык итэҕэстэр баалларый?

— Республика нэһилиэнньэтэ бу үлэҕэ балайда көхтөөхтүк холбосто. Ол эрээри болдьоҕор ситэриэхпит суоҕа диэн куттал баар. Тоҕо диэтэр, биһиги сирбит-уоппут киэҥ, нэһилиэнньэлээх пууннар киэҥ сиринэн тайаан сыталлар. Сорох нэһилиэнньэлээх пууннар уонна онно олорор рес­публика гражданнара тэҥэ суох усулуобуйаҕа түбэһэллэр. Электроннай сибээһинэн туһанар кыахтаах уонна сайабылыанньаны илиинэн суруйан почта нөҥүө ыытар дьон, биллэн турар, тэҥэ суох усулуобуйалаахтар. Онно эбии сокуон барылыгар элбэх быһаарыллыбатах боппуруостар бааллар. Республика парламена хара маҥнайгыттан сокуоҥҥа этиллэр сорох түһүмэхтэри уһатан биэрэри туруорсубута, ол эрээри ити чааһыгар биһиги этиилэрбит ылыллыбатахтара. Ол эрээри, үлэ итинэн тохтоон хаалбат, биһиги чопчу ити этиини салгыы туруорсабыт. Соторутааҕыта Фе­дерация Сэбиэтигэр биһиги көрдөһүүбүтүнэн тэ­рил­либит хамыыһыйа бу сокуон барылыгар кэккэ ула­рытыылары киллэрэр туһунан быһаарыыта ылыныллыбыта. Онно Федеральнай Мунньах депутаттара, сенатордара илии баттаабыттара. Ити бөлөххө Галина Карелова, Вячеслав Штыров, Николай Рыжков, Александр Акимов, о.д.а. уонча киһи киирэллэр. Биһиги ити сокуон көҕүлээһинигэр кыттыстыбыт, тоҕо диэтэр, сүнньүнэн биһиги этиилэрбитигэр тирэҕирэр. Оттон Госдумаҕа ылынылла илик этиилэрбитин салгыы туруорсуохпут итиэннэ, бастатан туран, уһук илиҥҥи коллегаларбыт уонна Госдума саҥа састаабын өйөбүлүн ылар туһугар үлэлиэхпит. Пленарнай мунньах түмүгүнэн Госдумаҕа депутаттары командировкаҕа ыытар былааннаахпыт. Кинилэр ити үлэни республика быра­быыталыстыбатын кытта саҕа­лыах­таахтар.

— Саха сирэ гектары ылыыга инники күөҥҥэ сыл­дьар. Сокуон олоххо киириитин үһүс түһүмэҕэр бэлэмнэнии саҕаланна дуо? Манна көһөн кэлээччилэргэ туох көмө оҥоһуллуоҕай уон­на Саха сирин олохтоохторун маннык күүскэ хамсаныыларын түмүгэр Россия атын регион­нарын олохтоохторугар сир хаалыа дуо?

— Кинилэр улаханнык долгуйбатыннар. Тоҕо диэтэр, республика сирин-уотун 70% туһааннаах сокуон дьайыытыттан таһаарбыппыт. Ол эрээри өссө 30% хаалла. Ити балайда улахан сир, 90 мөл. гектар кэриҥэ. СӨ гражданнары гектары ылыыга көҕүлүүр докумуоннары бэйэтэ бэлэмниир. Ити, туох-ханнык иннинэ, СӨ олохтоохторугар сыһыаннаах. Бу боппуруостар СӨ бырабыыталыстыбатын, де­пу­таттар көҕүлээһиннэрин быһыытынан кэлэр пленарнай мунньахха киллэриллиэхтэрэ. Ити республика олохтоохторугар аналлаах көҕүлээһиннэр ис хоһоонноро номнуо иһитиннэриллибитэ. Олох соторутааҕыта РФ Президенин Уґук Илин федеральнай уоку­ругар боломуочуйалаах бэрэс­тэбиитэлэ Юрий Трутнев уонна РФ бырабыыталыстыбатын бэ­рэссэдээтэлэ Дмитрий Мед­ведев көрсүбүттэрэ. Он­но Уһук Илин регион уонна РФ гражданнара гектары ылалларыгар эбии көҕүлээһиннэр тустарынан кэпсэтии тахсыбыта. Ол эрээри ити этиилэр Госдумаҕа да, биһиги көрүүбүтүгэр да киирэ иликтэр, киирдэхтэринэ дьүүллэһиэхпит.

— Ааҕар-суоттуур палаата бэрэссэдээтэлин кандидатуратын аныырга парламент хонтуруолун күүһүрдүөххэ диэн көҕүлээһин этии киирбитэ. Ити хайдах быһыылаахтык барыаҕай? Сокуоннарга уларыйыылар киириэхтэрэ дуо?

— Парламент хонтуруолун күүһүрдүү — мэлдьи турар сүрүн сорукпут. Итиннэ Бырабыыталыстыбаны кытта сорох өттүгэр өйдөспөт түгэннэр үөскээччилэр. Ол үөскүөхтээх даҕаны. Парламент бэйэтин хонтуруоллуур эбээһинэһэ сокуонунан көрүллүбүтэ. Ону биһиги тутуһуохтаахпыт. Онно ааҕар-суоттуур палаата үлэтигэр итэҕэстэр, быһаҕастар баар буоллахтарына, ону туоратарга диэн быһаарыллыбыта, Иккиһинэн, чопчу холобурдартан ылан көрөр эбит буоллахха, нолуоктарга чэпчэтиилэри республика көрөр. Ол нолуоктарга чэпчэтиилэр кээмэйдэрэ алыс улаатан эрэр диэн депутаттарга ыйытыылар үөскээбиттэрэ. Онон биһиэхэ республика үрдүнэн нолуок төлөөччүлэргэ бэриллибит чэпчэтиилэр уопсай кээмэйдэрэ, холобура, бу ааспыт сылга 1 миллиард 700 тыһ. солк. чэпчэтии оҥоһуллубут эбит буоллаҕына, быйыл өссө эбии 1 миллиард 200 тыһ. солк. чэпчэтии оҥоһуллар. Ол эбэтэр үс миллиард курдугу аҥаардас бу нолуок төлөөччүлэргэ чэпчэтии быһыытынан би­лигин бырабыыталыстыба киллэрэн турар. Ол бэриллэр чэпчэтиилэр тэрилтэлэргэ төһө туһалаахтарый? Онтон сылтаан үлэлэрэ-хам­настара тупсар дуу, тупсубат дуу, нолуок базата үрдүүр дуу, үрдээбэт дуу? Ити чэпчэтиилэр төһө суолталаахтарын көрөр туһунан уураах боротокуолун ылынныбыт. Итиннэ ту­һааннаах хамыыһыйа тэриллиэҕэ. Ону кэлэр мунньахха си­тэрбэтэхпитинэ, онтон кэлэр мунньахха көрүөхпүт.