Ирбэт тоҥу үөрэтээччилэр түмүстүлэр

Александр Жирков: «Саха сиригэр Экологическай доктрина оҥоҺуллуоҕа»

Сэтинньи 1 күнүгэр Дьокуускайга ирбэт тоҥҥо климат уларыйыытын үөрэтиигэ Россия-Япония кыттыгас чинчийиилэрэ саҕаламмыта 25 сылыгар аналлаах «Баланс углерода, воды и энергии и климат бореальных и арктических регионов с особым акцентом на Восточную Евразию» диэн тиэмэҕэ IX Норуоттар икки ардыларынааҕы симпозиум үлэтин саҕалаата. Бу тэрээҺиҥҥэ Россияттан, Японияттан, Нидерландыттан, Швейцарияттан, о.д.а. дойдулартан экологтар, климатологтар уонна да атын учуонайдар, испэсэлиистэр кытталлар.
Саха сирин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) депутаттарын куорпуҺун аатыттан симпозиум кыттыылаахтарын парламент спикерэ Александр Жирков эҕэрдэлээтэ. Кини кэнники уонунан сылларга Арктикаҕа бэлиэтэнэр климат улахан уларыйыылара аан дойду бары олохтоохторун интэриэҺин таарыйарын эттэ.

Александр Жирков иҺитиннэрбитинэн, Ил Түмэн көҕүлээҺининэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Экологическай доктринатын оҥорууга үлэ саҕаланна. Кини Россия Федерациятыгар Экологическай доктрина 2002 сылга ылыллыбытын санатта. Бу докумуон дойду бүтүннүүтүн сиригэр-уотугар уҺун болдьохтоох уопсай экологическай политиканы быҺаарбыта итиэннэ ити политика стратегическай сыалларын-соруктарын, олоххо киллэриллэр туҺаайыыларын төрүтүнэн буолбута. 2012 сылга РФ Президенэ 2030 сылга диэри РФ Экологическай сайдыытын эйгэтигэр судаарыстыбаннай политика төрүттэрин бигэргэппитэ. Ол кэннэ РФ Бырабыыталыстыбата судаарыстыба экологическай политикатын олоххо киллэрэр дьаҺаллар Былааннарын бигэргэппитэ.
Ол эрэн РФ киэҥ-куоҥ сиригэр-уотугар айылҕа-география уонна климат усулуобуйаларынан тосту уратылаҺар регионнар бааллар, олорго туспа экологическай уонна айылҕаны харыстыыр сыҺыаннар олохтонуохтаахтар. Итинник айылҕа-экология өттүнэн уратылардаах регионнартан биирдэстэринэн Саха сирэ буолар.
Александр Жирков бэлиэтээбитинэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Экологическай доктрината өрөспүүбүлүкэбит салалтата уонна нэҺилиэнньэтэ бэйэтин айылҕатыгар сыҺыан­наҺар быҺыытын-майгытын, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар экологияҕа уопсай куттал суох буолуутун, айылҕа эйгэтин харыстабылын, билигин баар харамай араас көрүҥүн харыстааҺын сүрүн төрүттэрин быҺаарыаҕа. «Сүүнэ киэҥ сирдээх-уоттаах Саха сиригэр бырамыысыланнас баҺылааҺына кэҥээн иҺэр, Арктика шельфэтин күүскэ туҺаҕа таҺаараллар. Онон сири-уоту бырамыысыланнас баҺылааҺыныгар, экология боппуруостарыгар өрөспүүбүлүкэ салалтата уонна нэҺилиэнньэтэ хайдах сыҺыаннаҺыахтааҕа инники күөҥҥэ тутуллуохтаах», – диэтэ парламент бэрэссэдээтэлэ.
Александр Жирков Саха сиригэр айылҕа эйгэтигэр куттала суох техногеннай дьайыылары тутуҺан, айылҕаны туҺаныыга ураты харыстабыллаах уонна толкуйдаммыт политика ирдэнэрин эттэ. Саха сирин Экологическай доктрината манна баар сир-уот уонна айылҕа-климат зоналарын айылҕатын, экологиятын итиэннэ социальнай-экономическай уратыларын, КиҺи уонна Айылҕа икки ардыларыгар сыҺыаҥҥа олохтоох нэҺилиэнньэ омук быҺыытынан, культурнай көрүүлэрин учуоттуоҕа.
Спикер иҺитиннэрбитинэн, Ил Түмэҥҥэ доктринаны оҥорууга анаан тэриллибит кэмитиэккэ сокуону оҥорооччулары, толоруулаах былаас уорганнарын бэрэстэбиитэллэрин таҺынан, наука бэрэстэбиитэллэрэ, эколог учуонайдар уонна геологтар эмиэ киирбиттэр. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Экологическай доктринатын барылын бастакы матырыйааллара өрөспүүбүлүкэ парламеныгар быйыл сэтинньигэ көрүллүөхтэрэ», – диэтэ Александр Жирков итиэннэ IX Норуоттар икки ардыларынааҕы симпозиум кыттыылаахтарыгар, ыалдьыттарга хорутуулаах үлэни баҕарда. «Норуоттар икки ардыларынааҕы симпозиум интэриэҺи тардыыта уонна өрөспүүбүлүкэ эбэтэр Россия Федерациятын субъектарын салайааччыларын үлэлэригэр эрэ буолбакка, аан дойдуга бүттүүнүгэр олоххо туҺаныллар суолтата улаатан иҺэллэр», – диэн түмүктээтэ Саха сирин парламенын спикерэ.

Пленарнай мунньахха эҕэрдэ тылы профессор, РНА СС Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларыгар институтун лабораториятын сэбиэдиссэйэ Трофим Максимов, РНА чилиэн-корреспондена, өрөспүүбүлүкэ Наукаларын академиятын академига, профессор Никита Соломонов, РНА чилиэн-корреспондена, РНА СС Саха сиринээҕи Научнай киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ Михаил Лебедев, профессор, Хоккайдо университетын вице-президенэ Кавабата Казушиге, ити университет Арктиканы чинчийэр киинин директора Сей-ичи Сайто, профессор, Амстердам Көҥүл университетын Сир туҺунан наукаларга отделын салайааччыта Альбертус Йоханнес Долман, өрөспүүбүлүкэ федеративнай сыҺыаннаҺыыларга уонна тас сибээстэргэ миниистирэ Владимир Васильев, Саха сиригэр айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев, РНА СС ирбэт тоӨ биологическай проблемаларыгар институтун директора Павел Ремигайло, П.И.Мельников аатынан Ирбэт тоҥу үөрэтэр институт директора Михаил Железняк уонна да атыттар эттилэр.
Тыл эппит дьон Россия хотугулуу-илин өттүн бары биоклиматическай бөдөҥ зоналарын хабар ханна да суох ураты SakhaFluхNet станциялара: «Спасская Падь», «Төҥүлү», «Нэлэгэр», «Элгээйи», «Чокурдаах», «Кодак» ирбэт тоҥ, экология, Арктикаҕа климат уларыйыытын, ол үүнээйилэргэ дьайыытын итиэннэ кыыл, көтөр олохсуйуутун үөрэтиигэ улахан суолталаахтарын бэлиэтээтилэр. Саха сиригэр айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев Ил Түмэҥҥэ Экологическай доктринаны таҺынан «Ирбэт тоӨу харыстааҺын уонна туҺаныы туҺунан» федеральнай сокуон барылын оӨорууга үлэ саҕаламмытын иҺитиннэрдэ.
Симпозиум үлэтэ сэтинньи 4 к. диэри салҕаныаҕа.

Ирбэт тоҥҥо учуонайдар кылааттарын бэлиэтээн

IX Норуоттар икки ардыларынааҕы симпозиум пленарнай мунньаҕар тыл этэригэр РНА чилиэн-корреспондена, өрөспүүбүлүкэ Наукаларын академиятын академига, профессор Никита Соломонов Япония учуонайдарыгар ураты махталын тиэртэ. «БиҺиги сүрүн станциябыт «Спасская падь» Япониятааҕы коллегаларбыт үбүнэн уонна научнай-тэрээҺин өттүнэн өйөбүллэрин түмүгэр үлэлиир. ХХ үйэ уустук 90-с сылларыгар Саха сиригэр ити станцияны тэрийиигэ Япониятааҕы коллегаларбыт быҺа холоон 1 мөл. доллары укпуттара. Бу станция Японияттан уонна Арҕаа Европаттан саамай аныгы тэриллэринэн хааччыллыбыта», – диэтэ кини.

Парламент спикерэ Александр Жирков Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Арктика сирдэрин-уоттарын, Евразия континенын хотугулуу-илин өттүн барытын туҺатыгар климат аан дойдуга уларыйыытын сыаналааҺын уонна содулларын сымнатыы проблематыгар үйэ чиэппэрин устата бииргэ үлэлээҺиннэрин иҺин Россия учуонайдарыгар уонна кинилэр Япониятааҕы коллегаларыгар өрөспүүбүлүкэ ытыктабылын биллэрдэ. Биллэрин курдук, Саха сиригэр баар ирбэт тоҥ планета климатын туругар суолталаах дьайыылаах.
Илиҥҥи Евразияҕа климат уларыйыытын үөрэтиигэ норуоттар икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлээҺиҥҥэ кылааттарын иҺин Александр Жирков Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин Махталын наука докторыгар, Нагоя университетын Сиргэ космическай уонна экологическай чинчийиилэр институттарын профессора, Сибииргэ экологическай уонна социологическай чинчийиилэри салайар Тетсуя Хиямаҕа; 1998 сылтан туундара уонна ойуур-туундара зонатыгар климакка уонна эттиктэр биогеохимическэй циклларыгар чинчийиилэри салайар Хоккайдо университетын профессора, 300-тэн тахса научнай үлэ ааптара Атсуко Сугимотоҕа; наука доктора, профессор, Нидерландыттан Амстердам Көҥүл университетын Сир туҺунан наукалар салааларын салайааччыта Альбертус Йоханнес Долмаҥҥа итиэннэ Швейцарияттан сылдьар наука доктора, Цюрих университетын эволюционнай биологияҕа уонна тулалыыр эйгэҕэ чинчийиилэр бөлөхтөрүн баҺылыга Габриела Шэпман-Струбка туттарда.
Итини сэргэ Александр Жирков Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин Махтал суруктарын РНА СС Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларыгар институтун лабораториятын сэбиэдиссэйэ, б.н.д., профессор, 1991 сылтан ыла Россия Хотугулуу-Илиҥҥи өттүгэр ирбэт тоҥҥо чинчийиилэри Россия өттүттэн научнай салайааччы Трофим Максимовка; Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларыгар институт лабораториятын сэбиэдиссэйэ, б.н.д., 1992 сылтан Россия өттүттэн ирбэт тоҥҥо ойууру үөрэтиигэ научнай салайааччы Роман Десяткиҥҥа; П.И.Мельников аатынан Ирбэт тоҥ институтун старшай научнай үлэҺитэ, б.н.к., 1996 сылтан Россия Хотугулуу-Илин өттүгэр ирбэт тоҥ ландшафтарын үөрэтиигэ наука бырайыактарын салайааччы Александр Фёдоровка уонна б.н.к., Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларын институтун старшай научнай үлэҺитэ Александр Кононовка туттарда.
Александр Жирков наҕараадаламмыт дьоҥҥо туҺаайан кинилэр наукаҕа, чуолаан планета хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр ирбэт тоҥ тайаан сытар сиригэр климат уларыйыыларын чинчийиигэ кылааттарын үрдүк сыанабылын быҺыытынан СӨ парламенын наҕараадаларын ылынарга ыҥырда.

Ил Түмэн пресс-сулууспата.