Күһүҥҥү сессия бастакы мунньаҕа

Алтынньы 14 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ уочараттаах ХVIII пленарнай мунньаҕа ыытылынна. Мунньах аһыллыытыгар парламент бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков үбүлүөйдээх норуот депутаттарын Жанна Егорованы уонна Владимир Членовы эҕэрдэлээтэ.

Адвокаттар палааталарыгар — Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрэ

Пленарнай мунньах бастакы боппуруоһунан Саха сирин Адвокаттарын палаататын квалификационнай хамыыһыйатыгар Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин талыы боппуруоһа буолла. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Адвокаттарын палаататын иһинэн үлэлиир квалификационнай хамыыһыйаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэстэбиитэллэрин туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонугар этиллэринэн, икки сыл болдьоххо парламент икки бэрэстэбиитэлэ талыллыахтаах.

Бэрэстэбиитэллэринэн үрдүк юридическай үөрэхтээх, биэс сылтан кырата суох ыстаастаах, сууттана сылдьыбатах, депутат уонна судаарыстыбаннай, муниципальнай сулууспалаах буолбатах гражданнар талыллыахтаахтар. Владимир Даниловтан, Михаил Заморщиковтан уонна Любомир Михайловтан сайабылыанньалар киирбиттэрэ.

Пленарнай мунньахха депутаттар уопуттаах юристары Владимир Даниловы уонна Михаил Заморщиковы Саха сирин Адвокаттарын палаататын квалификационнай хамыыһыйатыгар Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэринэн таллылар.

Ааҕааччылар, туох-ханнык дьон бэрэстэбиитэллэринэн талылыннылар диэн интэриэһиргиир буолуохтааххыт. Кылгастык билиһиннэрэрбин көҥүллээҥ. Владимир Данилов юридическай наука доктора, 1951 сыллаах төрүөх, идэтинэн 39 сыл устата эҥкилэ суох үлэлээн кэлбит, Саха ССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин уонна Ил Түмэн II ыҥырыытын депутата, үс монография уонна үгүс ахсааннаах научнай ыстатыйалар ааптардара, билигин өрөспүүбүлүкэ «Комдрагмет» ГУП-гар генеральнай дириэктэри солбуйааччынан үлэлиир.

Оттон Михаил Заморщиков бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Кини 1958 сыллаахха Хаҥалас улууһун I Малдьаҕар нэһилиэгэр күн сирин көрбүт. Гражданскай судаарыстыбаннай сулууспаҕа 21 сыл устата үлэлээбит. Юстиция уорганнарыгар үлэлээбит ыстааһа 13 сылтан ордук.

Маны таһынан пленарнай мунньахха депутаттар Үөһээ Халыма, Ньурба улуустарын уонна Дьокуускай куорат 40 №-дээх сууттарын учаастагар мировой судьуйалары таллылар. Ол курдук, кистэлэҥ куоластааһын түмүгүнэн баһыйар үгүс куолаһы ыланнар, Николай Дмитриев, Дмитрий Охлопков уонна Агата Подрясова ити учаастактар судьуйаларынан буоллулар.

Бюджет дохуоттаах чааһа улаатта

Уочараттаах пленарнай мунньах биир сүрүн боппуруоһунан «2015 сылга уонна 2016-2017 сс. былааннаммыт кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бюджетын туһунан» сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылын дьүүллэһии буолла. Бу боппуруоска дакылааты үп министрэ Валерий Жондоров оҥордо.

Кини быйылгы сыл судаарыстыбаннай бюджетын кээмэйдэрэ чуолкайдаммыттарын бэлиэтээтэ. Ол курдук, бюджет дохуоттаах чааһа 12 млрд 681 мөл. 121 тыһ. солк. улааппыт уонна 171 млрд солк. 353 мөл. солк. тэҥнэспит. Бэйэбит дохуоппут уонна федеральнай тус сыаллаах үбүлээһин улаатан биэрбиттэр. Ол курдук, федеральнай бюджеттан 3 млрд 320 мөл. солк. субсидия, 233 мөл. 094 тыһ. солк. субвенция уонна 639 мөл. 329 тыһ. солк. бюджеттар икки ардыларынааҕы трансфертар көрүллүбүттэр.

Дакылаатчыт этэринэн, стратегическай докумуоннары олоххо киллэриигэ үп-харчы көрүллүбүт. Ол курдук, оҕо садтарыгар уочараты аччатар сыаллаах чааһынай уһуйааннарга 10,6 мөл. солк., оҕо садтарын уонна итиннэ анаан дьиэни атыылаһыыга 516,1 мөл. солк., саахалланар туруктаах дьиэлэртэн дьону көһөрүүгэ анаан 1 млрд 600 мөл. солк. тыырыллыбыт.

Өрөспүүбүлүкэ экономиката туруктаахтык сайдар былаанын олоххо киллэриигэ эбии 380,8 мөл. солк. тыырыллыаҕын туһунан Валерий Жондоров эттэ. Хоту улуустарга тыын суолталаах аһы-табаары тиэйиигэ 19,2 мөл. солк. эбии көрүллүөҕэ.

Быйылгы дьылга промышленноспыт көрдөрүүлэрэ куһаҕана суох. Ол курдук, бу сыл түмүгэр таас чох, нефть, алмаас, сурьма хостооһуннарын уонна электроэнергияҕа көрдөрүүлэрин индекстэрин таһыма 104,8% тиийэрэ күүтүллэр. Ааспыт сылы кытта тэҥнээтэххэ, олорор дьиэни тутуу 1,9% үрдээбит.

Үтүө өрүттэр туһунан аҕыннахха итинник. Сүөһү ахсаана —247 203 (2014 сылы кытта тэҥнээтэххэ 95,6%). Ынах сүөһү ахсаана эмиэ аччаабыт. Сүрүн капиталга инвестиция таһыма аччаабыт. Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар ааспыт сыллаахха 8 млрд солк. тахса үп көрүллүбүт эбит буоллаҕына, быйылгы сылга бюджеттан 10 млрд. 041 мөл. солк. тыырыллыбыт. Холобурга аҕаллахха, ханнык хайысхалары өйүүргэ анаан үбүлээһин көрүллүбүт эбитий? Бааһынай хаһаайыстыбалары саҥа тэриммит дьону өйүүргэ — 70 605,0 тыһ. солк., дьиэ кэргэнинэн сүөһүнү иитиигэ — 92 395,0 тыһ. солк., «2014-2020 сс. Россияҕа тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сирдэри мелиорациялааһыны сайыннарыы» федеральнай программаны олоххо киллэриигэ — 8 343,0 тыһ. солк. тыырыллыбыт.

Оттон бюджет ороскуоттаах чааһа 10 млрд 833 мөл. солк. улааппыт уонна 179 млрд 163 мөл. солк. тэҥнэспит.

Бюджет дефицитэ 1 млрд 847 мөл. солк. аччаан биэрбит уонна 7 млрд 810 мөл. солк. буолбут.

Биир парламент мунньаҕар өр кэмҥэ Ил Түмэҥҥэ бюджет кэмитиэтин салайбыт депутат Александр Уаров: «Өрөспүүбүлүкэбит бюджетын дохуоттаах чааһа 12 млрд 681 мөл. солк. улаатта. Дойду биир да регионугар маннык үрдээһин суоҕун тоһоҕолоон бэлиэтиибин», – диэбитэ. Дойдуга үп-харчы кризиһэ сатыылаан турар кэмигэр өрөспүүбүлүкэ бюджетын дохуоттаах чааһа үрдээбитэ инникигэ эрэли саҕара саарбахтаммат.

Үп министригэр депутаттар Виктор Губарев, Алексей Еремеев уонна Виктор Федоров ыйытыылары биэрдилэр.

Бу боппуруоска хос дакылааты өрөспүүбүлүкэ Ааҕар-суоттуур палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Марков оҥордо. Киниттэн норуот депутата Леонид Владимиров өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай иэһэ үрдээһинин биричиинэтэ туохха сытарын туһунан ыйыталаста.
Депутат Евгения Михайлова тииһимньилээх олорор дьиэ программатыгар бюджеттан көрүллэр үп сыала суох туһаныллыытын боппуруоһун көтөхтө. Кини манна хонтуруол ыытыллара наадатын туһунан бэлиэтээтэ. Маныаха бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ Галина Данчикова 200 мөл. солк. өрөспүүбүлүкэтээҕи ипотека агентствотыгар угуллубутун туһунан эттэ.

Дьүүллэһии кэнниттэн «2015 сылга уонна 2016-2017 сс. былааннаммыт кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бюджетын туһунан» сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылын бүтэһиктээх ааҕыыга ылыннылар.

Стратегическай былааннааһын туһунан сокуон

Пленарнай мунньахха депутаттар «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр стратегическай былааннааһын туһунан» сокуон барылын дьүүллэстилэр. Биллэн турар, бу докумуон өрөспүүбүлүкэ экономиката туруктаах буолуутугар, гражданнар дохуоттарын үрдэтиигэ туһуланыаҕа.
Бу боппуруоска дакылааты экономика министрэ Валерий Максимов оҥордо.
Сокуон өрөспүүбүлүкэ стратегическай былааннааһынын олоххо киллэриигэ судаарыстыбаннай былаас, олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын бырааптарын уонна боломуочуйаларын төрүттэрин олохтуур.

Пленарнай мунньахха тустаах сокуон барылыгар өрөспүүбүлүкэ сокуону оҥорор уорганын – Ил Түмэн боломуочуйалара тумнуллубуттарын туһунан парламент судаарыстыба-быраап управлениета бэлиэтээтэ.

Депутаттар Виктор Губарев уонна Петр Аммосов тустаах сокуон барыла суолтата үрдүгүн ыйдылар уонна бастакы ааҕыыга ылынар туһунан эттилэр. Депутаттар докумуону бастакы ааҕыыга ылыннылар.

Депутат санаата:

Юрий Николаев, Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, нолуок уонна сыана политикатыгар, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
— Бюджет дохуоттаах чааһа тоҕо үрдээтэ? Бу хантан кэлбит дохуотуй диэтэххэ, бастатан туран, ити доллар хамсыы турарыттан сибээстээх. “АЛРОСА” нолуогу киллэриитэ 4 млрд солк. кыччаата. Ол оннугар нефть уонна гаас тэрилтэлэриттэн КГМ диэнтэн биһиэхэ 9 млрд солк. курдук үп эбии киирдэ. НДПИ-ттан 1,8 млрд эбии киирдэ. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр экспорга үлэлиир тэрилтэлэр бааллара улаханнык туһалаата. Ол гынан баран, “АЛРОСА” өттүттэн барыстан киирэр нолуок кыччааһына, биһигини улахан толкуйга түһэрэр диэн этиэххэ наада. Онон 2016 сыл бюджетын көрөрбүтүгэр уустуктар баар буолуохтара дии саныыбын.

Өйдүүргүт буолуо, бу иннинээҕи пленарнай мунньахха бюджет быраабылаларын ылбыппыт. Онно эбии киирбит дохуоттан 10% кырата суоҕун судаарыстыбаннай иэһи кыччатыыга биэриэхпит диэбиппит. Ону толороммут, 1,8 млрд солк. бюджет дефицититтэн кыччатан биэрдибит.

Оттон ороскуоттар тустарынан этэр буоллахха, биллэн турар, федеральнай киинтэн киирбит үп барыта сыаллаах-соруктаах. Ол курдук, 4 млрд тахса солк. бэйэтэ туһуламмыт сыалыгар туттуллуоҕа. Биһиги өттүбүтүттэн саамай улахан үп эргэ дьиэлэртэн дьону көһөрүүгэ тыырылынна. Оскуолаҕа оҕолор аһылыктарыгар эмиэ эбии үп көрүлүннэ.

Людмила НОГОВИЦЫНА.