Дьиҥнээх норуот депутата

Андрей Васильевич үр­дүк культуратынан, дириҥ билиитинэн-көрүүтүнэн, сырдык дууһатынан өрөспүүбүлүкэ дьонун-сэргэтин дириҥ ытыктабылын ылыан ылар. Кини дьиҥнээх норуот депутата диэн үрдүк сыанабылы сүгүөн сүгэр дии саныыбын. Биллэр политикпыт сарсын, алтынньы 17 күнүгэр 75 сааһын туолар өрөгөйдөөх үбүлүөйүн бэлиэтиэҕэ. Ити бэлиэ түгэнинэн туһанан кинини кытта көрсөммүт атах тэпсэн олорон кэпсэттибит.

Киһилии олоҕу олорон кэллим

— Андрей Васильевич, киһи ордук бэлиэ түгэнэ үүнээри турдаҕына, олорон кэлбит олоҕун анааран көрөр идэлээх…

— Кырдьык, киһи олох устун айаннаабыт суолун кэннин диэки хайыһан көрөр, түмүктэри оҥостор бэлиэ кэмигэр үктэнним. Биир киһи холугар сөптөөх олоҕу олорон кэллим дии саныыбын. Хаһан даҕаны тус бэйэм интэриэспин өрө туппатаҕым, инники күөҥҥэ туруорбатаҕым. Дойдум, норуотум туһа диэн, кинилэргэ күүс-көмө буолбут киһи диэн үлэлээн-хамсаан, сырабын ууран кэллим. Итинник сыаллаах-соруктаах олоҕу олорон кэллим. Сыалбыттан-сорукпуттан харыс да туора хаампакка, бу күҥҥэ үктэнним. Кылгастык эттэххэ, киһилии олоҕу олорон кэллим.

Норуот эндэппэккэ билэр

— Дьиҥнээх норуот депутата хайдах буолуохтааҕый?

— Бу ыйытыыга үөһэ этэн ааспыппыттан ырааппаппын. Бастатан туран, дьиҥнээх норуот депутата диэн олоҕун дьонугар-сэргэтигэр аныахтаах, кинилэр кыһалҕаларын кыһалҕа оҥостуохтаах. Норуоттан үтүө өйү-санааны ыларга дьулуһуохтаах. Дьоҥҥо күүс-көмө, өйөбүл буолуохтаах. Кини араас хайысхаларынан көрөн, тирээн турар кыһалҕалары быһаарар сокуоннар барылларын оҥоруунан дьарыктаныахтаах.

Иккиһинэн, дьиҥнээх норуот депутата сүрдээх сэмэй буолуохтаах. Кини хас хамсаныытын дьон-сэргэ кэтии-маныы сылдьарын умнуо суохтаах. Быыбардааччыларга чугас, аһаҕас, боростуой буолуохтаах. Норуот олус муударай, мындыр, дьиҥ дууһатынан үлэлиир депутаты эндэппэккэ билэр уонна ытыктыыр.

Үсүһүнэн, дьиҥнээх норуот депутата сөптөөх бириэмэ кэллэҕинэ, суолун атыттарга туораан биэрэрэ олус наадалаах. Кини депутат статуһа да суох, дьонугар-сэргэтигэр көмөтүн салгыаҕа, олоххо оннун булуоҕа. Бэйэм олорон кэлбит олохпор уонна уопуппар тирэҕирэн инньэ диэн этэбин.

Уратылара — статустарыгар

— Андрей Васильевич, эн икки тутулга депутаттаабыт киһи буолаҕын. Сэбиэскэй уонна билиҥҥи кэмҥэ депутаттааһын туох уратылаахтарый?

— Уратылара депутат статуһугар сытар. Сэбиэскэй кэмҥэ депутаттар статустара сүрдээх үрдүгэ. Былаас, дьон-сэргэ депутаты олус убаастыыллара. Кини туруорсубут боппуруоһа биирэ даҕаны болҕомтото суох хаалбата, түргэн тэтиминэн көрүллэрэ уонна үксэ быһаарыллар этэ. Депутаттар ортолоругар уопсастыба бары араҥатын бэрэстэбиитэллэрэ баар буолаллара. Ол курдук, оробуочай, ыанньыксыт, табаһыт, сылгыһыт, булчут, учуутал — бары бааллара. Сэбиэскэй кэм депутатын иннигэр ханнык баҕарар аан аһаҕас буолара. Производствоҕа үлэлии сылдьар депутаттары иннибитигэр уктаммыт Москваҕа хайа баҕарар үрдүк сололоох кабинетыгар киирэр буоларбыт. Оробуочай депутаты сүрдээх истэллэр уонна сыаналыыллар этэ.

Билиҥҥи кэмҥэ оннук буолбатах. Биир даҕаны оробуочай, ыанньыксыт, табаһыт, булчут депутатынан кыайан талыллыбат. Билигин политическай партиялар испииһэктэринэн депутаттар үгүстэрэ быыбарданаллар. Боппуруос быһаарыллыыта депутаттан бэйэтиттэн олус улахан тутулуктаах буолла. Кини боппуруоһу хайдах туруорсара, туруорара, билиитэ-көрүүтэ, личность быһыытынан хайдах сыаналанара үгүс быһаарар оруолланна.
Баҕар-баҕарыма

— Коммунистическай партия төһө инникилээх партия дии саныыгыный?

— Инникилээх партия. РФКП былааска атын суоллаахтык-иистээхтик кэлиэҕэ. Ол аата норуот былааһа баар буолуоҕа. Маннык былаас, баҕар-баҕарыма, мөккүөрэ суох кэлиэҕэ. Итиннэ олохпут-дьаһахпыт бэйэтэ күһэйиэҕэ.

Дойдубут президенэ Владимир Путин Россия бэйэтин бэйэтэ дьаһанар позициялаах, туспа куурустаах, санаалаах буолуохтаах диэн бэлиэтиир. Ити этэр суолунан-ииһинэн бардаҕына, политиканы ыыттаҕына, наһаа үчүгэй буолуоҕа.

Сэбиэскэй Союз тугунан күүстээх этэй? Норуот олус сомоҕолоһуулааҕа. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр итинэн кыайыыны ситиспиппит. Владимир Путин байыаннай киһи буоларынан, итини сөпкө өйдөөтө уонна ол кууруһу тутуста. Маны дьон-сэргэ өйөөтө. Кэлиҥҥи кэмҥэ дойду аҕа баһылыга политическай партиялары кытта актыыбынайдык үлэлиир.
Коммунистическай партия этиилэрин болҕомтолоохтук истэр уонна ылынар.

Улуу Кыайыы 70 сыллаах үбүлүөйүн хаһааҥҥытааҕар да үрдүк тэрээһиннээхтик бэлиэтээтибит. Ити эмиэ норуот сомоҕолоһуутун, биир ньыгыл буолуутун көрдөрөр. «Өлбөт-сүппэт полка» хас нэһилиэнньэлээх пуун ахсын тэрилиннэ.

Өрөгөйдөөх үбүлүөйү бэлиэтээһиҥҥэ соҕотох хом санаалаахпын. Ол курдук, президеммит Владимир Путин Волгограды урукку аатыгар төнүннэрбитэ, норуот референдумунан Сталинград дэттэрбитэ буоллар, аан дойдуга улахан сенсацияны үөскэтиэх, кыргыһыы хонуутугар охтубут буойуннары, сэрии уонна тыыл бэтэрээннэригэр ытыктабыл бэлиэтэ буолуох этэ.

Билигин дойду политикаҕа уонна экономикаҕа бала­һыанньата уустугурда. Итинник кэмҥэ ордук түмсүүлээх, сомоҕолоһуулаах буолуохтаахпыт.

РФКП кэккэтигэр — бастыҥ ыччат

— РФКП кэккэтигэр ыччат төһө киирэрий?

— Коммунистическай партия кэккэтигэр ыччат киириитэ наһаа маассабайа суох. Ол эрээри гражданскай позициялаах бастыҥ ыччат бу партияҕа киирэр. Киин сиргэ, соҕуруу куораттарга ыччат коммунистическай идея диэки олус күүскэ хайыста. Урукку уонна билиҥҥи олоҕу-дьаһаҕы тэҥнээн көрөллөр уонна сөптөөх түмүктэри оҥостоллор. Дойду инникитэ ыччат хайдаҕыттан улахан тутулуктаах.

[b]Биир да мүнүүтэҕэ, биир да сөкүүндэҕэ

— Андрей Васильевич, сэбиэскэй тутул ыһыллыбытын кэннэ үгүстэр коммунистическай партия кэккэтиттэн тахсыбыттара. Эйиэхэ оннук санаа кыл түгэнигэр да киирэ сылдьыбатаҕа дуо?

— Мин хара маҥнайгыттан партиябын, дойдубун таҥнарыам суоҕа диэн бигэ санаалаах этим. Коммунистическай партиябыттан биир да мүнүүтэҕэ, биир да сөкүүндэҕэ тахсыам диэн санаа хаһан да киирэ сылдьыбатаҕа. 1991 сыллаахха алтынньыга Москваҕа Үрүҥ дьиэни тааҥканан ытыалыылларыгар куотан хаалыам этэ буоллаҕа дии. Тахсааччыларга суол аһаҕас этэ. Суруйааччылар ортолоругар коммунистар эмиэ элбэхтэрэ. Билигин Саха сиригэр собус-соҕотох коммунист суруйааччыбын. Онон киэн туттабын.

Кырдьык, партия кэккэтиттэн тахсыбыттар элбэхтэрэ. Кинилэри барыларын куһаҕаттар диэбэппин. Олох долгунугар оҕустаран тахсыбыттар, киһилии майгыларын тутан хаалбыттар элбэхтэр. Партия кэккэтиттэн тахсыбыт дьон быыстарыгар сирэй көрбөх, дьон-сэргэ туһугар буолбакка, бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр, дуоһунаска тарбачыһар, ол туһугар тугу да оҥороллорун кэрэйбэт дьон эмиэ бааллара.

Бу ыйга Коммунистическай партия кэккэтигэр киирбитим 50 сылын туолла. Онон быйыл икки үбүлүөйү тэҥҥэ бэлиэтиибин. Армияҕа сулууспалыы сылдьаммын, 1965 сыллаахха алтынньы 9 күнүгэр партияҕа киирбитим. Бүтүн Союзтааҕы хомсомуоллар съезтэригэр делегатынан талыллыахтаахпын, коммунист буоламмын маппыт эмиэ түгэннээҕим.

Спикердэр тустарынан кылгастык

— Ил Түмэн түөрт ыҥырыытыгар депутатынан талыллан үлэлээбитиҥ-хамсаабытыҥ. Ити туһунан кылгастык кэпсии түс эрэ.

— Ил Түмэн бастакы уонна иккис ыҥырыыларын чорбото тутабын. Ити ыҥырыы депутаттара саамай уустук кэмҥэ үлэлээбиттэрэ. Бу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ парламена мөлтөөн биэрбитэ буоллар, балаһыанньа олох атын буолуох этэ. Дьоһун, киэҥ өйдөөх-санаалаах, күүстээх депутаттар талыллан үлэлээбиттэрэ. Сөптөөх сокуоннары ылынаммыт, өрөспүүбүлүкэ инники сайдыытыгар бигэ олугу уурбуппут. Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын бэрэссэдээтэлин Егор Михайлович Ларионовы олус күүстээх юрист, дипломат, государственнай деятель быһыытынан сыаналыыбын. Кини федеральнай былааһы кытта кэпсэтиини сатабыллаахтык ыытан, Төрүт Сокуоммутугар суверенитет диэн тылы хаалларары ситиспитэ. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннас сайдыытыгар киллэрбит кылаата улахан. Афанасий Петрович Илларионовы эмиэ олус ытыктыыр киһим. Бөдөҥ политик этэ. Сүрдээх муударайа, көрдөөҕө-нардааҕа.

Парламент үһүс ыҥырыытын эдэр киһи Ньургун Семенович Тимофеев салайбыта. Урукку өттүгэр кинини үчүгэйдик билбэтим. Урукку европалыы үрдүк культуралаах, интеллигент киһи. Тас көрүҥнүүн, өйдүүн-санаалыын итиннэ сөп түбэһэрэ.

Ил Түмэн төрдүс ыҥы­рыытыгар бэрэссэдээтэллээбит Виталий Николаевич Басыгысовтыын төһө даҕаны икки атын-атын партия чилиэннэрэ буолларбыт, эн-мин дэһэн, уопсай тылы буламмыт сүрдээх үчүгэйдик үлэлээбиппит. Кинини уруккуттан үчүгэйдик билэрим.

Ил Түмэн бэһис ыҥырыытын салайан олорор Александр Николаевич Жиркову үчүгэйдик билэр киһим. Сахалартан биир чаҕылхай, бөдөҥ политик. Судаарыстыбаннай таһымнаах салайааччы буоларын бэйэтин ыытар үлэтинэн-хамнаһынан көрдөрдө. Федеральнай киин уонна атын судаарыстыбалар салайааччыларын кытта көрсүтэлээн, идея, бырайыак бөҕөтүн олоххо киллэрдэ.

Нууччалыы, сахалыы, эбээннии

— Андрей Васильевич, политиканы кытта айар үлэни хайдах дьүөрэлии тутаҕын?

— Ханна да үлэлээбитим иһин, бастатан туран, үлэбин өрө тутарым. Кыратык да быыс буллахпына, айар үлэбинэн дьарыктанарым. Өрөбүллэрбэр, уоппускаларбар элбэхтик суруйарым. Киэһэтин, сарсыарда эрдэ тураммын эмиэ айар үлэбинэн дьарыктанарым. Туохха да атыҥҥа арылдьыйбатым.

Үс тылынан: нууччалыы, сахалыы уонна төрөөбүт тылбынан эбээннии араас жанрга суруйабын.

Олоххо учууталым — ийэм

— Олоххо учууталгынан кими ааттыаҥ этэй?

— Мин дьоҥҥо үчүгэй өрүттэрин эрэ булан көрөргө кыһалла сатыыбын. Хаһан даҕаны киһи туһунан куһаҕаны саҥарааччым суох. Дьоҥҥо барытыгар тэҥҥэ сыһыаннаһабын.
Иирсээни (интриганы) тэрийэри эмиэ сатаабаппын. Ол эрээри итэҕэс-быһаҕас баарын, ким да буоллун, сирэйдэригэр аһаҕастык этэбин. Сорох дьон ону өйдөөбөттөр.

Итиннэ барытыгар ийэм Ульяна Егоровна үөрэппитэ, уһуйбута. Үөрэҕэ суох эрээри, олус мындыр, сайаҕас майгылаах киһи этэ. Кини: «Дьоҥҥо үчүгэй, истиҥ сыһыаннаах, баары баарынан этэр, чиэһинэй киһи буол», — диирэ. Ийэм мэлдьи үрүҥ үлэһит, учуутал буол диэн этэрэ. Оннук программалаабыт эбит.

Дьиҥэ, оҕо сылдьаммын летчик буолар ыралааҕым. Кэлин Москватааҕы литературнай институкка үөрэниэхпин баҕара сылдьыбыт кэмнээҕим. Ол эрээри ийэм эппитин быһа гыммаккабын, Ленинградка Герцен аатынан институкка нуучча тылын уонна литературатын учууталын идэтигэр үөрэммитим. Талбыт идэбинэн дойдубар Кэбээйигэ Сэбээн Күөлгэ үлэлии сылдьыбытым.

Аҕабыт эрдэ күн сириттэн күрэммитэ. Бииргэ төрөөбүт төрдүөбүт. Ийэбит соҕотоҕун төрдүөммүтүн атахпытыгар туруорбута. Убайым Дмитрий Кривошапкин Былатыан Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун эбээннии тылбаастаабыта. Народнай суруйааччы Семен Данилов хоһооннорун үс томун эмиэ эбээннии саҥарта.
Оҕо эрдэхпиттэн олоххо актыыбынай позициялааҕым.

«Анаабыр алмаастарыгар» үлэлээбэппин

— Андрей Васильевич, ааҕааччыларга дьиэ кэргэниҥ туһунан билиһиннэриэҥ дуо?

— Дьааҥы оройуонун Саккырыыр оскуолатыгар онус кылааска үөрэнэ сылдьаммын кэргэммин Розаны сөбүлүү көрбүтүм. Сэттэ сыл билсэн бараммыт ыал буолбуппут. Үс оҕолоохпут, алта сиэннээхпит. Тус олохпунан эмиэ астынабын.

— Айар киһи дууһаҥ чараас буолуо дии. Ырыаны төһө сөбүлээн истэҕиний?

— Ырыаны олус сөбүлээн истэбин. Ол эрээри бэйэм сатаан ыллаабаппын, айылҕа куолаһы биэрбэтэх (күлэр). Айар киһи политик буолара эмиэ олус туһалаах дии саныыбын. Тоҕо диэтэргин, дууһаҥ чараас, аһыныгас буолаҥҥын, дьон кыһалҕатын чугастык ылынаҥҥын көмөлөһөҕүн, өйөбүл буолаҕын.

— Андрей Васильевич, билигин тугунан дьарыктанаҕын, «Анаабыр алмаастара» тэрилтэҕэ үлэлии сылдьар диэн сурах төһө кырдьыгый?

— Дьоммор-сэргэбэр депутаттаан уурайбытым туһунан эрдэ эппитим. Хара маҥнайгыттан тэрилтэҕэ үлэлиир былааным суоҕа. Айар уонна общественнай үлэнэн дьарыктанар баҕалааҕым. Депутаппыттан уурайан бараммын өссө күүһүрдүм дии саныыбын. Тоҕо? Дьон туһугар боппуруостары, депутат буолбакка, норуот аатыттан быһаччы туруорабын. Мин иннибэр туох да мэһэй суох. Дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөм, өйөбүлүм өссө элбээтэ.

«Анаабыр алмаастара» тэрилтэҕэ үлэлээбэппин. Сымыйа сурах. «Жизнь Якутска» диэн хаһыакка ити тэрилтэ салайааччытыгар Матвей Евсеевкэ сүбэһитинэн киирбит диэн суруйбуттар этэ.

— Андрей Васильевич, кэпсээниҥ иһин махтанабын. Үбүлүөйгүнэн «Ил Түмэн» хаһыат эрэдээксийэтин аатыттан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин! Чиргэл доруобуйаны, дьон-сэргэ туһугар үлэҥ-хамнаһыҥ өссө таһаарыылаах буоллун.

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА.