Арыгыны батарыы уонна сокуону олоххо киллэрии

Түмүгэр биһиги кэккэ миэрэлэри ылыы наадатын туһунан санааҕа (70-80%) кэлбиппит, ол иһигэр предпринимателлэргэ — контрафакт бородууксуйаны уонна арыгы бородууксуйатын сокуоннайа суох атыылааһыны утары охсуһууга. Ол эрээри элбэх киһи ыҥырыллыбытынан, сорох санааны ситэ истибэтибит.

«Арыгы буортулаах дуу суох дуу?» диэн ыйытыыга

Бастатан туран, бэлиэтээн эттэххэ, биэрии 20% кэриҥин ити боппуруоска ыыттыбыт. Арыгы туһунан мөккүһэн бүтүөххэ диэн санаалаахпын. РФ Бырабыыталыстыбата 2020 сылга диэри РФ нэһилиэнньэтин ортотугар арыгылааһыны сэрэтиигэ уонна арыгы бородууксуйатын аһара иһии кээмэйин намтатыыга судаарыстыба политикатын олоххо киллэрэр Концепцияны 2009 сылга оҥорон бигэргэппитэ. Биһиги былаас судаарыстыбаннай уоргана буолабыт уонна итини олоххо киллэрэр эбээһинэстээхпит.

Концепция бастакы түһү­мэҕэр арыгы бородууксуйатын атыылааһыҥҥа ирдэбиллэри кытаатыннарыы көрүллэр. Ону биһиги баччааҥҥа диэри толоробут. «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алкогольнай бородууксуйаны бытархай атыылааһын бириэмэтин, усулуобуйаларын уонна миэстэлэрин эбии хааччахтааһыннары олохтуур туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонун 1 уонна 2 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрии туһунан» Ил Түмэн 2015 с. бэс ыйын 17 к. ылыммыт Сокуона ити хааччахтааһыннарга түмүгүнэн буолбута. Мин санаабар, 3 сылга ити теманы саптыбыт уонна салгыы онон дьарыктаныахпыт суоҕа. Биһиги ирдэбиллэри балайда кытаатыннардыбыт. Билигин ону сөптөөхтүк толоруу туһунан боппуруос хаалар.

Иккис түһүмэххэ хааччахтыыр миэрэлэри таһынан медицинскэй, наркологическай көмө тиһигин сайыннарыы, реабилитациялыыр кииннэри тэрийии, алкогольнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, батарыы эйгэтигэр кэһии иһин административнай эппиэтинэһи күүһүрдүү уонна чөл олох сайдыыта – ордук арыгылааһыны сэрэтии сабаҕаланар. Алко­голь­най бородууксуйаны бытархай атыылааһыны лицен­зиялааһыҥҥа уонна лицензия хонтуруолун ыытыыга СӨ Управлениетын салайааччыта Матвей Иванович Лыткин эппитинэн, судаарыстыба 2009-2020 сс. РФ бүтүннүүтүн үрдүнэн арыгыны иһиини 70% аччатарга былаанныыр. Судаарыстыба итинник сыалы туруорда – биһиги ону ситиһиэхтээхпит. Федеральнай бырабыыталыстыба быһаарыыта баар, ити проблеманан балайда дьыаланы билэр уорганнар дьарыктаммыттара, улахан чинчийиилэр ыытыллыбыттара. Бу проблема быһаарыллыахтааҕа уолдьаспыта ыраатта, Михаил Горбачев саҕаттан. Арыгылааһын – Российскай Федерация иэдээнэ. Дойдуга биир киһи сылга 12-16 лиитэрэ ыраас испиири туһаныытын таһымыгар тахсыбыт буоллахпытына, бу нация төрүөҕэ төннүүтүгэр тиэрдэрин судаарыстыба өйдүүр. Бу – Россияҕа национальнай куттал суох буолуутугар быһаччы суоһааһын.

Бэйэтин өттүттэн СӨ Бырабыыталыстыбата 2012-2016 сс. өрөспүүбүлүкэҕэ арыгыны иһиини намтатыыга уонна нэһилиэнньэ доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ тэрээһиннэр 33 пуунтан турар Былааннарын оҥорбута. Ол эрээри ити мөлтөхтүк толоруллар. Наркологическай көмөнү тупсарыыга пууннар уонна арыгыта суох, чөл олоҕу сырдатыыга үгүс тэрээһиннэр олоххо киирбэттэр.

Сокуон барылларын уопсастыбаҕа дьүүллэһии

Телеэфир кэмигэр киэҥник дьүүллэһии суоҕа диэн этиллибитэ. Итини кытта мин сөбүлэспэппин.

2013 с. сэтинньи 19 к. Ил Түмэн судаарыстыбаннай тутууга уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев уонна Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, культураҕа, сонуну тарҕатар ситимнэргэ уонна общественнай тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева көҕүлээһиннэринэн бастакы «төгүрүк остуол» ыытыллыбыта. Ыҥырыллыбыт киһи элбэҕин өйдүүбүн. 2014 с. муус устарыгар арыгыны атыылааһыны бэрээдэктээһиҥҥэ биһиги «төгүрүк остуолу» ыыппыппыт, манна эмиэ экспердэр, былаас, бизнес, наука уонна культура бэрэстэбиитэллэрэ бааллара.
2014 с. муус устар 30 к. «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алкогольнай бородууксуйаны бытархай атыылааһын бириэмэтин, усулуобуйаларын уонна миэстэлэрин эбии хааччахтааһыннары олохтуур туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонун 2 уонна 5 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылыллыбыта.
Маныаха бу барылга көннөрүүлэр 2014 с. ыам ыйын 23 к. диэри ылыллаллара ыйыллыбыта. Предпринимателлэр көннөрүүлэри дьүүллэһиигэ кылгас болдьох бэриллибитин ыйбыттара, биһиги кэмитиэппит кинилэр этиилэрин өйөөбүтэ. Көннөрүүлэри ылыыны 2014 с. алтынньы 1 к. диэри уһатарга быһаарыллыбыта. Ол эрээри бу болдьоххо диэри сокуон барылыгар биир да көннөрүү киирбэтэҕэ. 2014 с. сэтинньигэ биһиги «Честная Якутия» телевидение биэриитигэр кыттан ити боппуруостары дьүүллэспиппит. 2014 с. сэтинньи 27 к. өрөспүүбүлүкэ парламентарийдара общественнай дьүүллэһиини түмүктээн «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алкогольнай бородууксуйаны бытархай атыылааһын бириэмэтин, усулуобуйаларын уонна миэстэлэрин эбии хааччахтааһыннары олохтуур туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонун 2 уонна 5 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» СӨ Сокуонун ылыммыттара. Аналлаах стационарнай атыылыыр объектары – «алкомаркеттары» тэрийии чааһыгар сокуону олоххо киллэрии боппуруоһугар 2014 с. ахсынньы 9 к. сис кэмитиэт оробуочай мунньаҕа буолбута.

«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алкогольнай бородууксуйаны бытархай атыылааһын бириэмэтин, усулуобуйаларын уонна миэстэлэрин эбии хааччахтааһыннары олохтуур туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонун» 1 уонна 2 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» СӨ Сокуонун ылыныыга уопсастыба санаата учуоттамматах диэн этэллэр. Итинник буолбатах. 2015 с. бэс ыйын 8 к. биһиги сис кэмитиэппит аадырыһыгар СӨ Общественнай палаататыттан этиилэр 2 пакеттара киирбитэ. Кэмитиэккэ олору көрбүппүт, сорох этии учуоттаммыта. СӨ предпринимателлэр бырааптарын көмүскээһиҥҥэ Боломуочунай түмүктээһиннэрэ бэриллибитэ. Ону таһынан Саха сирин Тыа хаһаайыстыбатыгар уонна ас-үөл политикатыгар министиэристибэтэ бу сокуон сүрүннүүр дьайыытын Сыаналааһыны дьүүллэспитэ. Манна уонча общественнай тэрилтэ кыттан бэйэлэрин этиилэрин киллэрбиттэрэ. Министиэристибэ олору түмэн Ил Түмэҥҥэ тиэрдибитэ, биһиги сорохторун болҕомтоҕо ылбыппыт. Сокуон дьүүллэһиини түмүктээбитэ, онон кинини толоруохтаахпыт.

Ил Түмэн сүбэлээһиннэрэ

Ытыктабыллаах предпринимателлэр сокуону бэйэтин эрэ аахпыттара. Оттон, биллэрин курдук, сокуоҥҥа СӨ Ил Түмэнин Уурааҕа сыһыарыллар. Онно СӨ Бырабыыталыстыбатыгар уонна муниципалитеттарга рекомендациялар икки улахан пууннара баар.

Бырабыыталыстыбаҕа бастакы этии – устааптаах хапытаалларын 50-тан тахса бырыһыана судаарыстыба бас билиитинэн буолар ГУП-тар уонна хаһаайынныыр уопсастыбалар арыгы бородууксуйатын батарыыга үлэлэрин тохтотоллорун уонна хамсаабат баай объектарын ыйыллыбыт бородууксуйаны батарыыга туһаныылара көҥүллэммэтин туһунан ити тэрилтэлэр салайааччыларыгар туһулаан этиэхтээх. Иккис этии – СӨ-гэр алкогольнай бородууксуйа сокуоннайа суох эргиирин утары охсуһууну күүһүрдүү. Биһиги эмиэ арыгылааһыны уонна алкоголизмы сэрэтиигэ, ону утары охсуһууга өрөспүүбүлүкэ программатын оҥорон ылынарга этэбит. Өрөспүүбүлүкэ программата 2016 сылга түмүктэнэр. Онон саҥа программа олоххо киириэхтээх.

Устааптаах хапытаалларын 50-тан тахса бырыһыана муниципальнай бас билиинэн буолар муниципальнай унитарнай тэрилтэлэр уонна хаһаайынныыр уопсастыбалар эмиэ алкогольнай бородууксуйаны атыылааһынтан уонна ону атыылааһыҥҥа анаан инфраструктураны туһанартан аккаастаналларыгар СӨ муниципальнай тэриллиилэрин уорганнарыгар этии оҥоһуллубута. Судаарыстыба хааччахтыыр буоллаҕына, бэйэтиттэн саҕалыахтаах. Предпринимателлэр: «ГУП-тар атыылыыллар, оттон биһиги тоҕо атыылаабаппытый?» – дииллэр.

Ыйаныллар иһитиннэриигэ Ил Түмэн муниципалитеттарга чуолкай рекомендациялары биэрбитэ. Иһитиннэрэр тэриллэр көрүҥнэригэр бэйэлэрин ирдэбиллэрин олохтуурга кинилэр боломуочуйалаахтар. Олору туһаныыны бэрээдэктиэхтээхтэр, сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, ыйанар тэриллэри уо.д.а. иһитиннэриини реклама быһыытынан туһанары таһаарыа суохтаахтар. Алкогольнай бородууксуйа рекламата РФ реклама туһунан сокуонунан бобулларын санатабын.

Муниципальнай тэриллиилэргэ үһүс этии – сир-уот сорох тэрилтэлэригэр уонна объектарга сыһыарыллар территориялар кыраныыссаларын ааҕыы-суоттааһын методикатыгар улахан боппуруоһу быһаарыы. Ону бэрээдэктээһин ирдэнэр, ол эрээри үлэ барбатын кэриэтэ.
Бүгүҥҥү күҥҥэ, депутаттар корпустара уоппускаттан тахсаатын кытта Галина Иннокентьевна Данчикова аатыгар, олохтоох салайыныы боппуруостарыгар Департамеҥҥа Василий Васильевич Сапсайга ыытыллар үлэ туһунан ыйытык туһаайдыбыт.

Контрафакт бородууксуйа

Бу – улахан иэдээн, нэһилиэнньэ дьааттан сүһүрүүтүн таһынан бюджекка хоромньу буолар.

В.В. Путин алтынньы 2 күнү­гэр Россия Бырабыыталыстыбатын мунньаҕын ыытта уонна сэтинньи 1 к. диэри эбии хомуур­дары үрдэтиигэ, ол иһигэр акцизтар хомуллууларын үрдэтии суотугар, тэрээһиннэр былааннарын оҥорорго сорудахтаата. Быйыл сайын РФ Президенин мунньаҕар алкогольнай ырыы­накка бэрээдэги олохтуурга, арыгы көҥүлэ суох эргиирин утары охсуһууну кытаатыннарарга, туһааннаах Федеральнай сулууспаны уларытарга этиллибитэ. Официальнай дааннайдар манныктар: кэнники алта сылга арыгы көҥүлэ суох эргиирэ дойдуга 40%-тан 64%-ҥа диэри үрдээбит, РФ бюджета 290 миллиард солк. аһарар үбү ситэ ылбат. Ол маҕаһыыҥҥа атыыланар кырата хас иккис бытыылка контрафакт буолан тахсар. Бу күлүк бизнес, нолуок­тары төлөөбөт буолуу, буруйу оҥоруу уонна террористическай тэрилтэлэри үбүлээһин… Бу боппуруос федеральнай сокуоннарынан сүрүннэнэр уонна манна быраабы харыстыыр уорганнар үлэлииллэр.

Холобур, «Алмаз» алкомаркет директора М.А. Ибадов Са­ха сиригэр водка биир мааркатын официальнай дилера буолар. Кини бу водка мааркатын тарҕатыы ситимигэр киирбэт түөрт маҕаһыыҥҥа атыыланарын булан ылбыт. М.А. Ибадов контрафакт бородууксуйаны булан баран, ис дьыала уорганнарыгар түөртэ суругунан тахса сылдьыбыт. «Манна баара-суоҕа үс дьааһык баар, онон биһиги тугу да оҥоруохпут суоҕа», – диэн полиция бэрэстэбиитэллэрэ эппиттэр.

А.В. Скрипин ыйытыыларыгар хоруйдааһын

Дьокуускайга биллэр уонна ытыктанар ресторатор Александр Скрипин социальнай ситимнэргэ биэрбит ыйытыыларыгар, этиилэригэр хоруйдааһын Саха сирин олохтоохторугар интэриэһинэй буолуо дии саныыбын.

Тойон Скрипин этэринэн, өйдөбүллэри буккуйуу тахсар, уочараттаах 1 №-дээх өстөөҕүнэн арыгы талылынна. Өстөөҕү биһиги талбатахпыт. Арыгылааһыны уонна алкоголизмы утары судаарыстыба политиката туһаайыллар. Атын өттүттэн ыллахха, өйдүүргүт буолуо, икки сыллааҕыта албын кафелар баар буолбуттарыгар ресторатордар айдааны тардыбыттара. Предпринимателлэр «сокуоҥҥа баар хайаҕаһынан» туһана охсубуттара. Сокуоҥҥа бастаан маннык этиллэрэ: «Алкогольнай бородууксуйаны потребительскай таараҕа уган таһааран батарыыны боборго». Ол эбэтэр кэлэн бытыылканы аһан иһиэххэ, эбэтэр бөтүөннээх кэлиэххэ сөп этэ – барыйаана элбэҕэ. Биһиги бу хайаҕаһы бүөлээбиппит, ити пууну кытаатыннарбыппыт: рестораннартан ураты, ханна баҕарар арыгыны 14.00 чаастан 20.00 чааска диэри атыылыыр көҥүллэнэр. Ытыктабыллаах Саха сирин дьоно, арыгыны 20.00 чаас кэнниттэн атыылааһыны буллаххытына, полицияҕа уонна биһиэхэ, бары таһымнаах депутаттарга, биллэриҥ, маннык атыы сокуоннайа суох.

Салгыы Александр Владимирович сокуону оҥоруу үлэтигэр профессионаллары тардарга этэр. Бастакытынан, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алкогольнай бородууксуйаны бытархай атыылааһын бириэмэтин, усулуобуйаларын уонна миэстэлэрин эбии хааччахтааһыннары олохтуур туһунан» Саха Өрөс­пүүбүлүкэтин Сокуонун 1 уонна 2 ыстатыйаларыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылын СӨ баһылыга киллэрбитэ. Иккиһинэн, сокуон барыла Ил Түмэҥҥэ киирбитэ, правовой экспертизаны ааспыта, общественность ыҥырыллыбыта. Сокуон барылын иккис ааҕыыга көрүүгэ СӨ народнай депутаттарыттан 15 көннөрүү киирбитэ. Оттон норуот бу процесска көхтөөхтүк кыттыбатаҕа атын боппуруос. Сокуон барыллара бары Россия Юстицияҕа министиэристибэтин СӨ-гэр Управлениетын, СӨ Прокуратуратын уо.д.а. кытта сөбүлэсиһиини ааһаллар. Ил Түмэн ылынар сокуоннарын оҥорууга тардыллар дьоннордооҕор улахан профессионаллар Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суохтар.

«Кафелар, пабтар, кулууптар баар этилэрэ. Билигин олор түөрэ бары ресторан буоллулар», — диэн суруйар Александр Скрипин. Бу кэһии, туһааннаах ГОСТ-Р50762-2007 баар. Ити Гос­стандарт кафе, ресторан уо.д.а. диэн тугун чуолкайдык быһаарар. Биллэн турар, пробкаҕа түһээн уо.д.а. курдук халыйыылар бааллар.

Салгыы тойон Скрипин атын дойдуларга курдук, арыгыны Интернет нөҥүө атыылыахха сөбүн туһунан этэр, оччоҕо «биһиги уонна эһиги дьайыыларгыт барыта күдэн буолуохтара».
Билигин РФ Бырабыыталыстыбатын 2007 с. балаҕан ыйын 27 к. 612 №-дээх Уурааҕынан бигэргэммит табаардары ыраахтан атыылааһыны сүрүннүүр Быраабылалар бааллар. Бэһис пуунугар «алкогольнай бородууксуйаны, ону сэргэ РФ сокуоннарынан көҥүл батарыллаллара бобуллубут эбэтэр хааччахтаммыт табаардары ыраахтан атыылааһын көҥүллэммэт» дэнэр.

«Опора России» предпринимателлэр түмсүүлэрин туруорсуутунан бу пууну сотор туһунан докумуон киирбитэ. Билигин Россия экономическай сайдыыга министиэристибэтэ сайабылыанньаны көрөр, уларытыы күүһүгэр киириитэ 2015 с. сэтинньитигэр былааннанар.
Аһаҕас дьүүллэһии түмүктэнэр күнэ – 2015 с. алтынньы 13 к. Мин санаабар, Уураах 5-с пуунун суох оҥоруу тугу да уларытыа суоҕа. Тоҕо диэтэр, Уураахха баар атын пууҥҥа табаардары атыылааһын быраабылаларыгар сөп түбэһиннэрэн батарыы оҥоһуллуохтаах диэн этиллэр. Ол эбэтэр лицензиялаах тэрилтэлэр, олохтоммут бириэмэҕэ атыылыахтаахтар. Билэргит курдук, Российскай Федерацияҕа бүтүннүүтүгэр алкогольнай бородууксуйаны атыылааһыҥҥа 23.00 чаастан 8.00 чааска диэри хааччахтааһын баар, оттон биһиэхэ – 20.00 чаастан 14.00 чааска диэри. Ити Интернет үлэтэ сертификацияланыаҕа уонна хонтуруолланыаҕа.

Александр Владимирович атыылааһын уонна бородууксуйа иһин олохтоох хомуурдар акцизтарын үрдэтэргэ этэр. Үрдэтэр табыллыбат, ол оннугар 64% контрафагы хомуйуохха наада – 290 миллиард солкуобайы. Өссө биир этии – араас ассоциациялар уо.д.а. интэриэстээх дьон кыттыылаах хамыыһыйалары тэрийии («бэйэлэрин кыахтарынан бэйэлэрин кэккэлэрин ыраастаатыннар»), ол эбэтэр бэйэтин сүрүннэнэр тэрилтэни үөскэтии туһунан боппуруос. Манна утарар этии суох, бу көҕүлээһини общественность оҥоруохтаах. Скрипин бэйэтин сүрүннэнэр ресторатордар Ассоциацияларын тэрийиэн уонна араас көҥүллүүр докумуоннары оҥорууга кинилэр санаалара учуоттаныан сөп. Биир этии – алкогольнай бородууксуйаны батарыыны хааччахтааһыны кэспит дьон общественнай эппиэтинэстэрин миэрэлэрин кытаатыннарыы. Биһиги маннык миэрэлэри өйүүбүт. Бу үлэ кэмитиэппит былааныгар турар, итинник этиилэр РФ Госдуматыгар эмиэ киирбиттэрэ.

Александр Скрипин кэлин тиһэҕэр, 5-7 сылынан, Саха сирин баһылыга Егор Борисов этэринэн, алкогольнай маркеттары куорат таһыгар таһаардахтарына, ресторан бизнеһин эмиэ итинник дьылҕа күүтэр диэн долгуйар. Кини бу салааны тыыппаттарыгар этии оҥорор. Биһиги ону тыыппатыбыт. Сокуоҥҥа да, сокуон уурааҕар да, элбэх квартиралаах дьиэлэр киһи олорбот хосторугар, ону сэргэ элбэх квартиралаах дьиэлэргэ сыһыары уонна иһирдьэ-сыһыары тутуллубут миэстэлэргэ баар рестораннарга алкогольнай бородууксуйаны атыылааһыны бобууттан ураты, ресторан бизнеһигэр сыһыаннаан ханнык да миэрэ туһунан этиллибэт. 20.00 чаастан 14.00 чааска диэри атыылааһыны хааччахтааһын рестораннарга тэнийбэт.

Биһиги тойон Скрипин «иһэргин, табахтыыргын бырах, хайыһарга тур» диэн нэһилиэнньэҕэ ыҥырыыны саҕалыыр туһунан этиитин өйүүбүт. Чөл олоҕу киллэриэххэ, «бириэмэлэрин өлөрөр» туһугар иһэр дьоҥҥо альтернативаны биэриэххэ: бассейннары, спорт саалаларын.
Оттон биһиэхэ киэһэ өттүгэр бассейнҥа кыайан киирбэккин, спорт саалалара толорулар уо.д.а. Киһи дьарыктаах буоллаҕына, арыгылыырыгар бириэмэ хаалыа суоҕа, баҕата да сүтүө.

Дьүүллэһии түмүгэр этиилэрим итинниктэр.

Виктор ФЕДОРОВ,
Ил Түмэн экономика, инвестиция уонна промышленность политикатыгар, предпринимательствоҕа, туризмҥа уонна инфраструктура сайдыытыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.