Тренер хамнаһа, ГТО, күрэхтэһиилэр

«Тренер-преподаватель туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонун барыла

Бу сылга ылыммыт былааммытын барытын толордубут. Билигин биһиэхэ «Тренер-преподаватель туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонун барыла хаалан турар. Бу сокуон барылын 2014 сыллаахха Ил Түмэн пленарнай мунньаҕар бастакы ааҕыыга ылан турабыт. Онтон, сокуон барыла үбү-харчыны ирдиир буолан, Бырабыыталыстыба көрдөһүүтүнэн, бу сыл сэтинньи ыйдааҕы сессиятыгар киллэрэргэ былааннанабыт. Бу сокуон барыла чөл олох политикатыгар олус наадалаах уонна туһалаах. Ол курдук, бастатан туран, биһиги өрөспүүбүлүкэбит спортивнай өрөспүүбүлүкэ буоларын быһыытынан, спорт сайдыытын, оҕо спордун өйүүбүт, «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньууну тэрийэн ыытабыт. Биллэрин курдук, оҕону спорка сыһыарыынан оҕо спортивнай оскуолалара дьарыктаналлар. Онон бу сокуон барыла куораттарга, улуустарга, нэһилиэктэргэ баар оҕо спортивнай оскуолаларын тренердэригэр, учууталларыгар аналлаах буолар. Кинилэр хамнастара олус кыра буолан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн кэнники икки-үс сыл иһигэр 200-тэн тахса бастыҥ тренер физкультура учууталынан үлэлии барда. Тоҕо диэтэр, физкультура учууталын хамнаһа тренер хамнаһынааҕар үрдүк. Статистика көрдөрөрүнэн, тренеринэн үксүн эр дьон үлэлиир. Онон эр киһи дьиэ кэргэн аҕа баһылыга буоларын быһыытынан, дьонун иитиэн наада. Ол иһин кинилэр кыһалҕаттан тренердээн бүтэллэригэр тиийэллэр. Маны тохтотор уонна кэлэр өттүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ баар оҕо спортивнай оскуолаларын тренердэрин үлэлиир усулуобуйаларын тупсарар, хамнастарын үрдэтэр, «Азия оҕолоро» спортивнай оонньууга кыттарга Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын оҕолорун, Россия сүүмэрдэммит хамаандатыгар баар оҕолору эрчийиини күүһүрдэр сыалтан бу сокуон барыла оҥоһулунна. Хамнаһы үрдэтэр туһунан Конценпцияҕа оҕо спортивнай оскуолата эбии үөрэх тэрилтэтэ диэн категорияҕа киирсэр. Бу категорияҕа киирсээччилэр хамнастара, хамнас үрдээһинин былаанынан, 2017 сылга биирдэ учуутал хамнаһыгар тэҥнэһиэхтээх. Онон өссө да икки сыл кэриҥэ баар. Биһиги бу икки сылы кэтэһэ олордохпутуна, тренердэрбит бары атын үлэҕэ көһөн барыахтара. Тренер үлэтэ уустугун өйдүөхтээхпит. Кини оҕону дьарыктыыр эрэ буолбатах, куруук айаҥҥа, күрэхтэһиилэргэ, сбордарга сылдьар. Ону таһынан, хас биирдии төрөппүт оҕотун араас күрэхтэһиилэргэ барарыгар, тренер эппиэтинэһигэр биэрэн ыытар. Оҕо күрэхтэһии, сбор кэмигэр эчэйбэккэ, этэҥҥэ сылдьан кэлэрин тренер хааччыйыахтаах.

«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр дьиэ кэргэн, ийэ, аҕа уонна оҕо аймах көмүскэлин туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрэр туһунан»

Салгыы биһиги «Саха Өрөс­­пүүбүлүкэтигэр дьиэ кэргэн, ийэ, аҕа уонна оҕо аймах көмүскэлин туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон барылыгар үлэлэһиэхтээхпит. Бу сокуон барыла Ил Түмэн уочараттаах XVIII пленарнай мунньаҕар бастакы ааҕыыны ааста. Манна биһиги муниципальнай тэриллиилэри, общественнай тэрилтэлэри кытары кэпсэтэн, кинилэр этиилэрин учуоттуохпут. Ил Дархан 2022 сылга диэри өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин ахсаана 1 мөлүйүөҥҥэ тиийэрин ситиһиэхтээхпит диэн сыал-сорук туруорбута. Инникитин бу сокуон барылын иһигэр сылдьар «Төрөппүттэр эппиэтинэстэрин туһунан» главаны бэйэтин туспа сокуон оҥорор былаан баар.

Оҕо общественнай хамсааһына

«Оҕо общественнай хам­сааһынын туһунан» сокуон барылыгар үлэлэһэ сылдьабыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын өйөбүлүнэн үлэлиир «Дьулуур» оҕо биир сомоҕо хамсааһына бырайыак быһыытынан туспа сокуон оҥоһулларын ирдиир. Биһиги билигин маны сиһилии үөрэтэ, чинчийэ сылдьабыт.

Ону таһынан кэлэр сессияҕа «Төрөппүттэр эппиэтинэстэрин туһунан» сокуон барылын киллэрэргэ былаанныыбыт. Билигин Бырабыыталыстыба бэлэмнии сылдьар, уопсастыбаннас эмиэ ыкса үлэлэһэр.

«Үлэҕэ уонна оборонаҕа бэлэммин» комплекс

Дойду президенэ Владимир Путин 2014 сыл кулун тутар 24 күнүгэр ГТО-ну сөргүтэр туһунан дьаһала тахсыбыта. Кини араас саастаах бөлөхтөргө анаан 11 сүһүөхтэн турар. 2016 сыл тохсунньу ыйыттан комплекс дойду бары оскуолаларыгар киллэриллиэҕэ. 2017 сылтан – үлэлиир ыччакка, устудьуоннарга уонна сулууспалаахтарга, 2018 сылтан — нэһилиэнньэ бүттүүнүгэр. Онон биһиги, ГТО олоххо киириитигэр күүскэ ылсан үлэлэһиэхтээхпит. Ил Түмэн депутаттара, аппараат үлэһиттэрэ сааһынан учуоттаммыт ГТО нуорматын туттарыахтара.

Билиҥҥи биир сүрүн сыалбыт-сорукпут – 2015 сыл түмүгэр 2016 сыл бюджетын көмүскээһиҥҥэ үөрэх, спорт, ыччат министерстволарын бюджеттарыгар баар программаларбытыгар күүскэ үлэлэһэбит.

Сыл бүтүөр диэри «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр дьиэ кэргэн, ийэ, аҕа уонна оҕо аймах көмүскэлин туһунан» сокуоммутугар «Герой-ийэ» уонна Ийэ албан аатын үс истиэпэннээх уордьанын чөлүгэр түһэрэр туһунан сокуон барылын бэлэмнээн Госдумаҕа киллэриэхпитин баҕарабыт.

«Азия оҕолоро» оонньууларга бэлэмнэнии хайдаҕый?

Бу сыл бүтүөр дылы «Оҕо спордун туһунан» тиэмэҕэ «төгүрүк остуол» ыытыахпыт. «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньуулар саҕаланаллара чугаһаата. Бу тэрээһиҥҥэ кыттар спортсменнары бэлэмнээһин программата оҥоһуллар уонна бигэргэнэр.

«Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньуулар эһиил 6-с төгүлүн ыыттыллаллар. Тэрээһин үрдүк статустаахтык барара күүтүллэр. Атырдьах ыйын 23 күнүгэр Национальнай олимпийскай кэмитиэттэр ассоциацияларын баһылыга, Азия Олимпийскай Сэбиэтин президенэ Ахмад Аль-Фахад Аль-Сабах кэлэ сылдьыбыта. «Азия оҕолоро» оонньуулары Россия Национальнай кэмитиэтэ, Россия Бырабыыталыстыбата күүскэ өйүүллэр. Эһиил уопсайа 40-ча дойду бэрэстэбиитэллэрэ кытта кэлэллэрэ былааннанар. «Азия оҕолоро» оонньуулар норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа тахсан, аан дойду, ордук Азия дойдулара, бары бу оонньуу туһунан билэллэр, кыттар баҕалаахтар. Ахмад Аль-Фахад Аль-Сабах кэлэ сылдьар кэмигэр, Азия дойдуларын бэрэстэбиитэллэрэ кэлэн билсэн бардылар. Кинилэр күрэхтэһии ыытыллар усулуобуйаларын, спортсменнар түһэр сирдэрин сиһилии көрдүлэр-үөрэттилэр. Саха сиригэр эбии тутуу ыытыллара былааннаммат, баар эбийиэктэрбит бары ирдэбилгэ эппиэттииллэр. Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын бэлэмнээһиҥҥэ билигин спорт министерствота тус сыаллаахтык дьарыктанар. Оҕо спордун Управлениетын нөҥүө күрэхтэһиигэ спортсменнары сүүмэрдээһин бара турар. Онон, бэлэмнэнии үлэтэ күүскэ ыытыллар диэн бэлиэтиэххэ наада. Дмитрий Глушко бэрэссэдээтэллээх тэрийэр кэмитиэт бэлэмнэниини утумнаахтык ыытар. 2015 сылга Норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэт тэриллибитэ, дириэктэринэн Максимов В.В. анаммыта. Кинилэр тэрээһин боппуруостарынан дьарыктаналлар.

Куораппыт уопсай туруга үчүгэй. Дьокуускай куорат администрацията манна үчүгэйдик үлэлэһэр. Баар бырайыактар, холобур, көҕөрдүү үлэтэ, хаарбах туруктаах дьиэлэри көтүрүү, 2016 сыл бюджетыгар көрүллэн былаан быһыытынан ыытыллыахтара. Билиҥҥитэ улахан долгуйуу суох курдук, барыта этэҥҥэ ааһыаҕа диэн эрэнэбит. Оттон «Азия оҕолоро» спортивнай оонньуулар инникитин ханнык дойдуга ыытыллаллара оонньуу кэмигэр быһаарыллыаҕа.

[b]«Олимпийскай оонньуулар чемпионнарын, призердарын материальнай хааччыйыы туһунан» сокуон барыла

Эһиил ону таһынан Рио-де-Жанейро куоракка буолар ХХХI Олимпийскай Оонньууларга бэлэмнэниигэ өрөспүүбүлүкэ спортсменнара үлэлэһэ сылдьаллар. Биһигиттэн хас да көрүҥҥэ кыттар кыахтаах дьон бааллар. Спортсменнарбыт лицензиялаах турнирдарга кыттаннар Олимпиадаҕа барар быраабы ылар иһин үлэлэһэллэр. Көҥүл тустууга, боксаҕа, оҕунан ытыыга номнуо миэстэлэр бааллар. Лицензиялаах турнирдар муус устарга диэри буолаллар. Манна бэлиэтээн эттэххэ, кэлэр сессияҕа «Олимпийскай оонньуулар чемпионнарын, призердарын материальнай хааччыйыы туһунан» диэн сокуон барылын көрүөхпүт. Олимпиадаҕа кыттар спортсменнарбытын күүскэ өйүөхпүтүн наада.

* * *

Мантан көстөрүнэн, кэмитиэккэ Саха сирин спордун өйөөһүҥҥэ үлэ тиргиччи барар эбит. Саҥа сыл үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэрин көрсө бу сокуоннар үлэлээн барыахтара диэн эрэнэбит.

Мария ПАВЛОВА.