Ханна биир сүбэнэн – онно үтүө түмүктэри ситиһэн

Ол аата быыһык кэммит уһуга суох уһаан, кэриҥэ суох кэҥээн-тэнийэн биэрэрэ сөп буолан тахсыах муҥа дуу. Оттон дьиҥнээҕинэн, олохтоох салайыныы, очурга оҕустардын, тэхтиргэ тэптэрдин, тиргиччи үлэлии турар. Үлэҕэ көрсөр итэҕэһэ-быһаҕаһа, соро-муҥа – ол барыта баар дьыала.
— Бу түмүктэммит сылга биһиги кэмитиэппит көҕү­лээһининэн, олохтоох салайыныы кэккэ сокуоннарыгар уларытыылар киллэрилиннилэр, саҥа сокуоннар ылылыннылар. — диэн кэпсиир Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников. – Арассыыйа олохтоох салайыныыга сокуоннарыгар мыыныыта суох элбэх уларытыылар киллэриллэ тураллар. Биһиги ону барытын сүһэн ылан испэтэхпит да иһин, уопсай балаһыанньатыттан көрөн, булгуччу уларытыылары киллэрдэхпитинэ эрэ сатанар.
Сүнньүнэн бэйэбитигэр сыһыаннаах, 100 киһиттэн аҕы­йах нэһилиэнньэлээх пууннарга баһылыгы быыбардааһын туһунан сокуону ылынныбыт. Муниципальнай сулууспалаах анал туругун туһунан сокуоҥҥа, урут 5 сыл үлэлээбитин кэнниттэн, сулууспалаах ыстааһа ааҕыллан барар этэ. Билигин 4 сылынан быһылынна. Муниципальнай тэриллиилэр кыраныыссаларын уларытыыга икки өттүттэн сөбүлэһии наада. Ол суох буоллаҕына, бу боппуруос кыаллыбат.
Эмиэ ааспыт сылга Крас­нояр­скай кыраай сокуону оҥорор уорганын үлэтин билсэ, уопут атастаһа бара сылдьыбыппыт. Биһиэхэ муниципалитеттар баһылыктара быыбарынан талыллар буоллахтарына, кинилэргэ дьокутааттар бэйэлэрин истэриттэн талаллар. Санаан көрдөххө, нэһилиэнньэ бүттүүнүн быыбарынан баһылыгы талыы дьиҥнээх дэмэкирээттии төрүккэ олоҕурара мөккүөрэ суох. Ол гынан баран, бу быыбардарбыт тутатына харахха быраҕыллан биэрбэт араас кыыбаҕалаахтарын, «сытыган сүүрээннээхтэрин», ол барыта кэлин эрэ күөрэйэн тахсарын төрдүттэн мэлдьэһэрбит кыаллыбат суол.
303 №-дээх федеральнай сокуон бары таһымнаах хас биирдии дьокутаат сыллата тус дохуотун отчуоттуурун (декларациялыырын) ирдиир. Биһиэхэ сүрүннээн кыра нэһилиэктэргэ талыллыбыт дьокутааттар сокуон ити ирдэбилин ыараханнык ылыналлар. Дьокутааттарыттан аккаастанар түбэлтэлэрэ аҕыйаҕа суох. Кинилэр кыра эбэтэр букатын даҕаны быычыкаа дохуоттаахтарын ким да саарбаҕалаабат. Сокуон ирдэбилэ буоллаҕа, бэйэтэ дьокутаат киһи ону өйдүөхтээх уонна толоруохтаах.
Алтынньы ыйга Судаарыстыбаннай Дуума федеративнай тутулга уонна олохтоох салайыныыга бастайааннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А.Н.Диденко±а билсэ уонна кэпсэтэ бара сылдьыбытым. Алексей Николаевич 36 саастаах, ЛДПР чилиэнэ, Дуумаҕа иккис болдьоҕор үлэлиир. 303 №-дээх ФС кытыы, кыракый провинциялар бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарыгар табыгаһа суох түгэннэри үөскэтэрин туһунан этиибэр, кинилэр эмиэ отчуоттаах буолуохтаахтарын бэлиэтиир. Ыраах олохтоох кыракый бөһүөлэктэр дьокутааттара бэйэлэрин дьо­һуннарын көмүскэнэллэрин өйдүүр, боппуруоһу үөрэтэн көрүөххэ сөп диир.
Алексей Диденко эрэгийиэн­нэр бэрэстэбиитэллээх уоганнара Судаарыстыбаннай Дуумаҕа сокуоннары көҕүлүүр көхтөрө намтаан иһэрин этэр. Атын өттүнэн, Дуума бу дьыалаҕа бэйэтин өттүттэн көһүүн сыһыаннааҕын билинэр. Кини этэринэн, туһааннаах боппуруостарга интэриэстэрэ сөп түбэһэр хас да эрэгийиэн кыттыгас хамсаннахтарына, ол биллэ көдьүүстээх буолуон сөп.
Өрөспүүбүлүкэҕэ уонча нэһилиэк (муниципальнай тэриллии) устааптарыгар уларытыы киллэрдилэр. МТ баһылыга, сэбиэт бэрэссэдээтэлин дуоһу­наһын хос толорорго дьокутааттар сөбүлэҥнэрин ыллаҕына, ол үлэтин анал хамнаһа суох толоруохтааҕын туһунан. Черскэй бөһүөлэгин дьокутааттарын сэбиэтэ, урукку оннунан хаалан, салгыы үлэлиэҕэ. Маныаха улуус баһылыгын, уопсастыбаннай тэрилтэлэрин көрдөһүүлэрэ уонна мэктиэлээһиннэрэ улахан оруолланна.
2016 сылга кэмитиэт Уус Алдан, Таатта, Ньурба, Өймөкөөн, Муома улуустарыгар сэминээрдэри ыытта, парламент истиилэригэр кытынна. Күн бүгүн олохтоох салайыныы үлэлиир дуу, үлэлээбэт дуу диэн боппуруос турбат. Ханна эрэ иҥнигэстиир, ханна эрэ олох үчүгэйдик үлэлиир. Муниципальнай тэриллии толоруулаах былааһа уонна дьокутааттарын сэбиэтэ биир сүбэнэн үлэлиир буоллахтарына, быраабыла кэриэтэ, ол булгуччу үчүгэй түмүгү биэрэр. Олохтоох салайыныы салгыы сайдыытыгар дьокутаат оруола улам үрдээн иһэр. Дьокутааттар олоххо, үлэҕэ уопуттарыттан, кинилэр чиккэ уонна чиэһинэй сүрүннээх буолууларыттан элбэх тутулуктанар.
Өрөспүүбүлүкэ куораттааҕы уокуруктарыттан саҕалаан нэһилиэктэр, поселениелар сэбиэттэригэр тиийэ 5 тыһ. дьокутаат үлэлиир. Бу модун күүс буолар. Кинилэр үлэлэригэр-хамнастарыгар көрсөр уустуктарын, мэһэйдэрин туоратыыга ураты болҕомто ууруллуон, өйөбүл оҥоһуллуон наада. Сэбиэттэр ситэриилээх былаастан тэйиччи туруо, кылаабынайа, бэйэлэригэр бүгэн хаалыа суохтаахтар.