Сир боппуруоһа — үйэлэр тухары

Дьону көһөрүү: историк хараҕынан

Историяҕа тахсыбыт түгэннэри көрүү төрдүттэн уларыйбыт кэмигэр, чуолаан 1996 сылга, историческай наука кандидата Семен Ипатьевич Ковлеков “В.В.Никифоров и съезд якутов 1912 года” диэн монографияны таһаарбыта. Кинигэ уһулуччулаах общественнай деятель, ХIХ-ХХ үйэлэр кирбиилэригэр Саха сирин либеральнай-демократическай интеллигенциятын лидерэ В.В.Никифоров – Күлүмнүүр төрөөбүтэ 130 сылыгар анаммыта.
Бу маассабай ааҕааччыга анаммыт кинигэтигэр ааптар 1912 с. атырдьах ыйын бүтүүтүгэр Дьокуускайга В.В.Никифоров салалтатынан ыытыллыбыт Саха сирин инородецтарын (сахалар) бастакы съеһин үлэтин, быһаарыыларын, ону сэргэ ити съезд талыытынан, 2013 с. Санкт-Петербурга Романовтар династияларын 300 сылын бэлиэтээһиӨӨэ сахалар делегацияларын үлэтин туһунан суруйбута.
Быйыл сахалар бастакы съезтэрэ тэриллибитэ 105 сыла туолар. Хаһыат номнуо ааспыт сылга съезд туһунан балайда сырдаппытын быһыытынан, онуоха тохтуу барбаппыт. Ол оннугар, С.И.Ковлеков үөһэ ахтыллыбыт кинигэтигэр архыып матырыйаалларын, үйэ анараа өттүнээҕи съезд боротокуолларын, араас таһаарыылары, кинигэлэри, учуонайдар ыстатыйаларын дьаныардаахтык хасыһан, үөрэтэн, сир боппуруоһугар ол саҕанааҕы балаһыанньа, съезд кыттыылаахтара туох быһаарыылары ылыммыттарын туһунан суруйууларыттан билиһиннэриэхпит.

Историк С.И.Ковлеков Россияҕа аҕыйах нэһилиэн­ньэлээх кытыы сирдэргэ сүнньүнэн бааһынайдар олохсуйа көһүүлэрэ өссө 18-с үйэттэн саҕаламмытын этэр. Бастаан дьон соҕуруу сирдэргэ көһөр эбит буоллахтарына, 1861 сыллааҕы бааһынайдары таарыйбыт реформа кэнниттэн, көһөөччүлэр үгүс өттүлэрэ Сибииргэ, Урал соҕуруу өттүгэр, Хотугу Кавказка дьулуспут. Ол саҕанааҕы Столыпин аграрнай реформатыгар көһөөччүлэргэ улахан болҕомто ууруллара. Бырабыыталыстыба дьадаҥыларга чэпчэтиилэри, көмө харчыны биэрэн, көһөллөрүн көҕүлүүрэ. Ол курдук, төттөрү хамсааһыны көҕүрэттэххэ, 1906–1914 сс. илиҥҥи оройуоннарга барыта 2745537 киһи хаалбыт. Бу дьон сүнньүнэн киин күбүөрүнэлэртэн кэлэн, Сибиир уонна Уһук Илин иччитэх сирдэригэр олохсуйбуттар.
Сиринэн дьарыктанар хамыыһыйалар номнуо 1906 сылтан тэриллибиттэрэ. Саха сиригэр 1907 сылга Өлүөнэ өрүһүнэн уу суола аһыллыаҕыттан көһөөччүлэр кэлэн барбыттар. Күбүрүнээтэр И.И.Крафт дааннайдарынан, 1908 сылга атын күбүөрүнэлэртэн 70 ыал, барыта 330 киһи, олохсуйа кэлбит. Бу кэмҥэ уобаласка “көһөрүү экспедициялара” диэн ааттанааччылар үлэлээбиттэрэ. И.И.Крафт Санкт-Петербурга туспа брошюранан тахсыбыт бэйэтин официальнай отчуотугар бастакынан икки улахан айан суолун: Дьокуускай – Амурдааҕы тимир суол уонна Ньылхан – Айаан суолун эргин дьону олохсутар наадатын бэлиэтээбит. Манна көһөөччүлэргэ суолунан сибээстэһии уонна тыа хаһаайыстыбатыгар сөптөөх сирдэр баалларынан табыгастаах эбит. Аны туран, ити оройуоннарга көмүһү хостуур бырамыысыланнас сайдыан сөбүнэн, онон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын ырыынага хааччыллыаҕа диэн буолбут.

Үс сыллааҕы чинчийии түмүктэринэн

1909 сылга лесничэйдэр куорпустарын вице-инспектора О.В.Маркграф Саха сирин күбүрүнээтэригэр Алдан уонна Маайа өрүстэр тардыыларыгар баар миэстэлэри үс сыл чинчийии түмүктэрин билиһиннэрбит. Көһүүгэ уонна, уопсайынан, тыа хаһаайыстыбатыгар анаан 2 мөлүйүөн дууһа көҥүл олохсуйарыгар 36 мөлүйүөн дэһээтинэ (1 дэһээтинэ 1,09 гектарга тэҥ. – Аапт.) иэннээх сир чинчийиллибитин уонна табыгастааҕынан ааҕыллыбытын туһунан докумуоҥҥа этиллэр. Бүлүү уҥа биэрэгэ барыта эмиэ табыгастааҕынан ааҕыллыбыт.
Ити дьону көһөрүү бырабылыанньатын экспедициялара үлэлээбиттэрин түмүгэр, Саха уобалаһыгар 2 мөл. нуучча бааһынайдарын аҕалар былааннаахтарын туһунан араас сурах тарҕаммыт. Маныаха Маркграф отчуота уонна “саха норуотун хоту муораҕа көһөрүөххэ, оттон кинилэр сирдэригэр Россияттан дьону көһөрүөххэ” диэн этиилэр иһиллэллэрэ ордук сэрэхэдиппит. 1912 сыл от ыйыгар Дьокуускайга көһөрүү бырабылыанньатын экспедицияларын үлэлэринэн сибээстээн, кыраайга дьону көһөрүүгэ сыһыаннаах мунньах тэриллибит. Бу Иркутскай генерал-губернатора Л.М.Князев кыттыылаах мунньахха Саха сиринээҕи экспедиция сэбиэдиссэйэ, приват-доцент В.Е.Рудницкай Бүлүүтээҕи уонна Уус-Маайатааҕы этэрээттэр сүнньүнэн научнай сыаллаах үлэлээбиттэрин, сир араӨатын, үүнээйилэри үөрэппиттэрин эппит. Ньылханнааҕы этэрээт итилэри таһынан суолу чинчийбит, оттон Дьокуускай-Өлүөхүмэ-Сунтаар туһаайыытынан этэрээт бу оройуон дьону көһөрүүгэ төһө сөптөөҕүн быһаарбыт.
Уобалас агрономун М.П.Скад­­ченко санаатынан, дьо­­ну көһөрүүгэ ордук Јлүөхүмэ табыгастаах эбит. Кини Саха сирэ балайда быйаҥнааҕын эппит, аттакылар олохторуттан холобурдары аҕалбыт. Бороҕон улууһун бэрэстэбиитэлэ И.С.Говоров бааһынайдары уопут быһыытынан көһөрүөххэ сөбүн, ол эрээри уобалас киин өттүгэр сиринэн эргинии сайдыа суохтааҕын дакаастыы сатаабыт. Күбүрүнээтэр Л.М.Князев билиҥҥи кэмҥэ климакка үөрүйэҕэ суох бааһынайдары көһөрөр кыаллыбатын бэлиэтээбит. Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ И.И.Крафт, бастакынан, кыраай сирин баайа элбэҕинэн, ону туһаныы дьон көһүүтүн ирдиэҕин, иккиһинэн, кини чинчийээччилэр үлэлэрин билсэн, тус бэйэтэ көрөн-истэн, Јлүөхүмэ, Бүлүү уонна Дьокуускай уокуруктарыгар сири оҥоруу уонна сүөһүнү иитии сайдар кыахтаахтарын туһунан бигэргэппит. Түмүгэр мунньахха дьону көһөрөр туһунан боппуруоһу көтөҕүөх иннинэ, олохтоох нэһилиэнньэ сири туһаныытын бэрээдэктиир наадалаах диэн быһаарбыттар.
Киин “Правительственный вестник” хаһыакка 1912 с. сайыныгар Саха сиригэр экспедициялар үлэлэрин түмүгүн таһаарбыттар. Түөрт экспедиция салайааччылара отчуоттарыгар Саха сиригэр тайҕа быыһыгар ойуура суох өлгөм оттоох киэҥ сирдэр баалларын, сири, үүтү оҥоруу сайдыбытын иһитиннэрбиттэр.

Сир боппуруоһа – съезд дьүүллэһиитигэр

Күбүрүнээтэр И.И.Крафт көҥүллээһининэн, саха дьонугар мөккүөрдээх, тыын суолталаах сир боппуруоһа съезд бэбиэскэтигэр киирбитэ. Ону дьүүллэһиигэ 19 киһи кыттыбыта үгүһү этэр. Холобур, сахалартан бастакы быраас П.Н.Сокольников урут кэлии дьоҥҥо бастыҥ сир бэриллэрин, кэнэҕэс оннук буолара табыллыбатын эппит. Ол эрээри кини тыйыс климат уонна бурдук үүнүүтэ намыһах усулуобуйаларыгар кэлии дьон Саха сиригэр олохсуйууларыгар саарбахтаабыт. Манна кинигэ ааптара С.И.Ковлеков “История Сибири” 3-с томуттан 1910-1911 сылларга Сибииргэ көһөн кэлбит дьонтон 45,7 бырыһыаннара итиэннэ бастаан олохсуйа кэлээччилэр 80,3 быр. төттөрү барбыттарын холобурга аҕалар.
Съезд биир көхтөөх кыттааччыта И.С.Говоров генерал-губернатор Л.М.Князев ыыппыт мунньаҕар үгүс араатардар сир төһө быйаҥы биэрэр кыахтааҕын үөрэтэн эрэ баран, дьону көһөрөн аҕаларга, мэччирэҥ, оттуур уонна бурдук ыһар сирдэр сөптөөх кээмэйдэрин быһааран, сир нуорматын олохтуурга эппиттэрин санаппыт.
Мэҥэ улууһуттан делегат М.И.Романов, В.В.Никифоров, ыҥырыылаах Е.Д.Николаев ити боппуруоска олохтоохтук сыһыаннаһарга, нэһилиэктэр сир туһунан боппуруоһу дьүүллэ­һэллэригэр этии киллэрбиттэр.
Сир нуорматын туһунан санаа атастаһыыта буолбут. Онно 4-5 дууһалаах сүөһү иитээччи ыал айаҕын хааччынан олороругар, ону да табыгастаах усулуобуйаҕа, 20-тэн итэҕэһэ суох төбө ынах сүөһүлээх буолуохтааҕа этиллибит. Итинник эрэ түгэҥҥэ кини аһыыр-таҥнар, түһээн төлүүр кыахтаах диэн, Г.В.Слепцов мэччирэҥи, оттуур ходуһаны уонна бааһынаны киллэрэн туран, биир орто хаһаайыстыбаҕа 60 дэһээтинэ сири нуормалыыр табыгастааҕын быһаарбыт. Ити нуорманы С.А.Новгородов, Р.И.Оросин, З.П.Петров уо.д.а. өйөөбүттэр.

Кэлин тиһэҕэр сир боп­пуруоһугар съезд маннык түмүк­тэргэ кэлбит: 1. Саха уоба­лаһын күбүрүнээтэрэ И.И.Крафт билигин экспедициялар научнай сыаллаах ыытыллалларын, онон инородецтар куттаналларыгар ханнык да төрүөт суоҕун, ханнык эрэ сирдэр көһөрүүгэ ананыахтарын иннинэ бырабыыталыстыба олохтоох нэһилиэнньэ олоҕор кыһаллыаҕа диэн Крафт атырдьах ыйын 29 к. иһитиннэриитин сибидиэнньэҕэ ыларга; 2) Сири туһаныы боппуруоһун бастаан миэстэтигэр дьүүллэһэр наадатын, нэһилиэктэртэн сиһилии уонна толору сибидиэнньэлэри хомуйан эрэ баран, инородецтар сири туһаныыларын боппуруоһугар ылсарга; 3) бырабыыталыстыба сахалар сири туһаныыларын бэрээдэктиир туһунан боппуруоһу туруоруор диэри олохтоох нэһилиэнньэ санаатын этэригэр кыах биэриэххэ.
Көстөрүн курдук, 105 сыллааҕыта сахалар съезтэригэр кыттыбыт дьон сир боппуруоһун инники күөҥҥэ туруорбуттар уонна онуоха нэһилиэктэр дьүүллэһиилэрин ыытарга диэн сөптөөх быһаарыыны ылыммыттар. Манна кинилэр биир хаһаайыстыбаҕа төһө сир ирдэнэрин чопчулаабыттар, дьон сиртэн матыахпыт диэн куттанарын уоскутарга быһаарбыттар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ сир боп­пуруоһа эмиэ сытыытык турда. «Уһук илиҥҥи гектар» туһунан сокуон олоххо киириитигэр үтүө өрүттэри таһынан, уустуктар эмиэ бааллар. Ону туоратар сыалтан Саха сирин Ил Түмэнэ Федерация Сэбиэтин чилиэннэрин, Госдума депутатын кытта федеральнай сокуоҥҥа көннөрүүлэри киллэриигэ көҕүлээһини оҥорон, сокуон ааспыт сыл бүтүүтэ Госдумаҕа ылыллыбыта. Ол быһыытынан, Уһук Илин регионнарыгар босхо гектар быһыытынан бэриллибэт сир учаастактарын Федерация субъектара бэйэлэрэ быһаарар кыахтаннылар. Ону таһынан, бааһынайдарга, предпринимателлэргэ анаммыт «Саха сирин гектарын» сокуона олоххо киирэр.
Киһи аймах историятыгар сир боппуруоһа мэлдьитин да сүүнэ суолталааҕа. Онон 100 сыл анараа өттүгэр ыытыллыбыт сахалар съезтэригэр омук бас-көс дьоно эмиэ дойдуларын, төрөөбүт түөлбэлэрин туһугар ис сүрэхтэриттэн ыалдьан туран, ити сытыы боппуруоһу көтөхпүттэрэ, салгыы киин былааска туруорсубуттара. Ону кэнэҕэски көлүөнэ дьон билэригэр учуонай С.И.Ковлеков үлэтэ үтүө олугунан буолар. Саха сирин дьонун долгутар боппуруостары быһаарыыга утумнааһын салҕанарыгар эрэниэххэ сөп.