Дириҥ историялаах национальнай бэчээт өйөнүөхтээх

Тохсунньу 31 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ «Кыым» хаһыат кө­ҕүлээ­һининэн «Саха Өрөс­пүүбүлүкэтигэр национальнай бэчээт: кыһалҕалар уонна сайдыы кэскиллэрэ» диэн бэрт наадалаах тиэмэҕэ «төгүрүк остуол» буолан ааста. Тэрээһини парламент наукаҕа, үөрэххэ, культураҕа уонна сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева салайан ыытта.
«Төгүрүк остуолга» национальнай бэчээт, чуолаан пресса, төрөөбүт тыл тула үгүс кэпсэтиһии таҕыста. Дойду, регион социальнай-экономическай сайдыытыгар, тыл политикатыгар көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволар, туһулаан төрөөбүт тылынан тахсар кинигэ, хаһыат, сурунаал, телевидение уонна араадьыйа биэриилэрин суолталара уонна оруоллара олус улаханын бэлиэтиибин.

Национальнай Бэчээт күнэ

¥үммүт 2017 сылга өрөс­пүүбүлүкэбитигэр бастакы сахалыы тылынан тахсыбыт «Саха дойдута» хаһыат 110 сылын уонна «Саха саҥата» сурунаал 105 сылын бэлиэтиэхпит. ¥йэттэн ордук кэм диэн эттэххэ дөбөҥ. Биллэрин курдук, ити хаһыаты уонна сурунаалы бөдөҥ судаарыстыбаннай деятельбит, этнограф, суруйааччы, сырдатааччы, ХIХ үйэ бүтэһигэр, ХХ үйэ саҕаланыытыгар саха либеральнай-демократическай интеллигенциятын лидерэ Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр күн сирин көрдөрбүтэ. Ытык киһибит саха суруга-бичигэ үүнэригэр-сайдарыгар киллэрбит тугунан да кэмнэммэт кылаата буолар.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханыгар Егор Борисовка сахалыы тылынан «Саха дойдута» хаһыат маҥнайгы нүөмэрэ тахсыбыт от ыйын 14 күнүн Национальнай Бэчээт күнүнэн биллэрэр гына сурук киллэрбитэ бу «төгүрүк остуолга» бэлиэтэннэ. Тэрээһиҥҥэ мустубут төрөөбүт тыл, норуот инники дьылҕатыгар ис сүрэхтэриттэн ыалдьар дьон ити сонуну ытыс тыаһынан көрүстүлэр.
Кистэл буолбатах, сэбиэскэй кэмҥэ үгүс история чахчылара токурутулла сылдьыбыттара баар суол. Ону ыраас манньыакка ылынарбыт. Ити эрээри чып кистэлэҥҥэ тутулла сылдьыбыт чахчы хаһан эмэ син-биир арыллар, дьон-сэргэ билиитигэр тахсар. Ол курдук, Маґары Бозеков, Софрон Сыранов, Сэһэн Аржаков, Василий Никифоров-Күлүмнүүр, уо.д.а. ытык өбүгэлэрбит ааттара тиллибиттэриттэн, история чахчылара арыллалларыттан, биһиги да дириҥ историялаах, былыргылаах норуот эбиппит ээ диэн бэйэни билинии дьоммут-сэргэбит өйүгэр-санаатыгар иҥэн эрэр.
Туох барыта тэҥнэбилгэ көстөн кэлэр. Атын норуоттар бэчээттэрин историяларын арыйталаан көрдүм. Ол курдук, бурят тылынан «Шэнэ байдал» диэн маҥнайгы хаһыат 1921 сыллаахха тахсыбыт. Оттон тувинныы тылынан бастакы хаһыат 1926 сыллаахха эрэ бэчээттэммит.
Калмыкия Президенэ Кирсан Илюмжинов 2002 сыллаахха сэтинньи 15 күнүн өрөспүүбүлүкэтигэр Национальнай Бэчээт күнүнэн биллэрбит. Ол курдук, 1917 сыллаахха ити күн «Ойратские известия» (аатыттан сылыктаатахха, нууччалыы тылынан тахсыбыт, бэчээттэммит буолуон сөп) диэн бастакы хаһыаттара күн сирин көрбүт. Бу субъекка төрөөбүт тылынан бастакы хаһыат хаһан тахсыбытын, хомойуох иһин, кыайан булбатым.
Оттон элбэх ахсааннаах татаар норуотун тылынан «Нур» (Саһарҕа») диэн бастакы хаһыат 1905 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр тахсыбыт. Башкирияҕа эмиэ татаардыы тылынан «Бакыг» диэн маҥнайгы хаһыаттара 1906 сыллаахха күн сирин көрбүт. Бу элбэх ахсааннаах нэһилиэнньэлээх бөдөҥ өрөспүүбүлүкэлэр бэчээттэрин историятын кытта биһиэнэ араа-бараатын бэлиэтиибин. Маннык дириҥ историялаах өрөспүүбүлүкэ национальнай бэчээтэ сайдыахтаах, өйөнүөхтээх, кэскилэ киэҥ буолуохтаах дии саныыбын.
Александр Жирков ити токурутулла сылдьыбыт история чахчытын көннөрөргө турууласпыта ырааппытын бэлиэтиибин. Итини утарылаһааччылар суох буолбатахтара, бааллара. Атын норуоттар бэчээттэрин историятын көрдөххө, оннооҕор илиинэн суруллубут листовкаларын, хаһыат таһаара сатаан баран, кыайан таһаарбатах түгэннэрин кытта историяларыгар тиһэллэр эбит.
Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана өйөөн, аны сайын уопсастыбаннас аан бастаан Национальнай Бэчээт күнүн бэлиэтиэҕэр эрэнэбит.

Былаас туох өҥөлөөх буолуон сөбүй?

«Төгүрүк остуолга» төрөөбүт тыл инники кэскилигэр, баар кыһалҕаларга үгүс санаалар этилиннилэр. Филологическай наука доктора, профессор Гаврил Филиппов, олох сокуонун быһыытынан, былааска дьон олоруута, кэлиитэ быстах кэмнээҕин бэлиэтээтэ. Онон дьоннорун-сэргэлэрин итэҕэллэрин ылбыт, үрдүк дуоһунастаах дьон төрөөбүт тыл сүппэтин-симэлийбэтин, сайдарын туһугар тохтоон, харан хаалбат систиэмэни, ситими олохтоон хаалларыах тустаахтарын ыйда. Ол курдук, тыл политикатынан дьарыктанар департамент дуу, министерство дуу баар буолуохтааҕын бэлиэтээтэ.
«Полярная звезда» сурунаал кылаабынай эрэдээктэрэ Владислав Доллонов ылыллар уураахтар, дьаһаллар, ыйаахтар тута икки судаарыстыбаннай тылынан тахсыахтаахтарын, оччоҕо тыл суолтата улаатыахтааҕын туһунан эттэ.
М.К. Аммосов аатынан Хо­тугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ Олег Сидоров тыл туһунан өрөспүүбүлүкэ сокуона үлэлиирин ситиһиэхтээхпит, докумуон туолуутун туһунан парламент истиитэ ыытыллара наадалааҕын бэлиэтээтэ. Социологическай наука доктора Ульяна Винокурова национальнай бэчээт сайдыытыгар сокуон ылыллыахтааҕын ыйда.
«Төгүрүк остуолга» өрөс­пүүбүлүкэтээҕи Тыл сэбиэтин аадырыһыгар кириитикэлэр этилиннилэр.
Ил Түмэн депутата Иван Шамаев өрөспүүбүлүкэҕэ саха тылын уонна литературатын учууталларыгар съеґи тэрийэн ыытарга этии киллэрдэ.
Ордук киин куораппытыгар «кутургуйа хаатыйалана сытар төрдө» ханна баарый диэбиккэ дылы, кыґалҕа төрдө-төбөтө ханна сытарый? Оҕо саадыгар. Олох сахалыы тыыннаах аҕыйах оҕо саада баарыгар анньыалаґыы-үтүөлэґии сүрдээх, куонкурус кытаанаҕын ааґаҕын. Итиннэ ылыллыбыт оҕо, таӨараҕа тиксибиккэ тэӨнээх. Урукку өттүгэр сорох төрөппүттэр оҕолорбут нууччалыы билбэккэ эрэйдэниэхтэрэ диэн, быстах санааларыгар кырачааннарын нууччалыы оҕо саадыгар симэллэрэ мэлдьэґиллибэт. Онтон билигин олох атын кэм, хартыына. Ийэ тыл, ийэ өй, ийэ толкуй иччилээҕин, ыллыктааҕын биллилэр, өйдөөтүлэр. Кырдьык даҕаны, бэйэтин омугун тылын билбэт хайа киґи норуотун туґугар ис сүрэҕиттэн, дууґатыттан кыґаллыай?
Итилэри таһынан үөрэх министерствота үөрэнээччилэргэ төрөөбүт тылынан ааҕыыны булгуччулаах оҥордоҕуна, ыччаппыт ийэ тылын билиитигэр-көрүүтүгэр хамсааһын тахсыаҕа. Кы­лааһы таһынан ааҕыы литературатын испииһэгэр өрөс­­пүүбүлүкэҕэ тахсар оҕо ха­һыаттара уонна сурунааллара хайаан да киириэхтээхтэр.

Кумааҕы хаһыат баар буолуохтаах

Кэлиҥҥи кэмҥэ ордук хаһыаттары электроннай версияҕа көһөрүү тула үгүс кэпсэтии ыытыллар. Олох сайдыытыттан, аныгы технологиялартан, этэргэ дылы, ханна да куотар кыахпыт суох. Ити гынан баран, ол сайдыыны аһара түһэммит эккирэтэрбит, сырсарбыт сыыһа дии саныыбын. Ортотун тутуһуохтаахпыт. Кумааҕы таһаарыылартан аккаастаныа суохтаахпыт.
Гаджет, Интернет буортутун, оҕо, киһи доруобуйатыгар охсуутун билэн-көрөн эрэбит. Интернет киһини хайдах курдук хам ыларын, наркотик курдук тутулуктаах оҥорорун, оннооҕор психикалара бөҕөргөөбүт улахан дьон билэн эрэллэр. Оҕо туһунан этэ да барыллыбат. Онон оҕо бэчээтин таһаарыылара кумааҕынан эрэ тахсыахтаах диэн санаалаахпын.
Биллэрин курдук, билигин аан дойду аартыга аһаҕас. Сайдыылаах дойдуларга кумааҕы хаһыаттар элбэхтэрин илэ хараххынан көрөн итэҕэйэҕин. Аны бу дойдулар компьютер, гаджет доруобуйаҕа хайдах курдук охсуулааҕын билэннэр-өйдөөннөр, итинтэн куота, тэйэ сатыыллар. Оттон биһиэхэ хайдаҕый? Бум! Эдэрдиин-эмэнниин төлөпүөннэрин тутан баран, ватсаптыы-ватсаптыы олороллор. Этэргэ дылы, ас да астаммат, иһит да хомуллубат.
Тас дойдуларга олорор дьүөгэ­лэрдээхпин. Кинилэр ватсапка олорботторун, дьону кытта көрсөр буоллахтарына, бириэмэ аныылларыгар эрэ туһаналларын туһунан этэллэр.

Виртуальнай эйгэ сиэртибэтэ

Манна биир холобуру аҕалыам. Хоту улууска салайааччынан үлэлиир биир билэр дьахтардаахпын. Суос-соҕотох уола компьютерга бастаан утаа биир-иккилии чаас олороро. Кэлин оҕото түүн утуйбакка компьютердыырын, Интернеккэ олорорун туһунан кэпсиир буолбута.
Устунан ол уолбут оскуолатын бырахпыта, виртуальнай эйгэҕэ киирэн хаалбыта. Психиката кэһиллэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ кыайан тахсыбат буолбута. Ону тус бэйэм командировкаҕа сылдьаммын илэ харахпынан көрөн турабын. Бу оҕо билигин отутуттан таҕыстаҕа. Кини ханна да үөрэнэр, үлэлиир кыаҕа суох. Бу көстүү — дьиҥ чахчы дьиэ-кэргэн трагедията.
Командировкаҕа бу улууска сылдьаммын, ити ыалга хонорбор, уолчаан сирэйин биирдэ да көрдөрбөтөҕө. Түүн утуйа сытан, хачыгырыырын эрэ истэрим.
Онон оҕолорбутун гаджеттан, компьютертан тэйитэргэ кыһаллыахтаахпыт. Виртуальнай эйгэ сиэртибэтэ оҥоруо суохтаахпыт.

Ааҕыыттан тэйии баар

Хаһыат, сурунаал уонна кинигэ ааҕыытыттан тэйии суох буолбатах, баар. Кинигэ диэҥҥэ сыстыбатах, ыһыллыы-тоҕуллуу 90-с сылларыгар төрөөбүт көлүөнэ улаатта. Билигин улаатан эрэр көлүөнэни итинниккэ тиэрдиэ суохтаахпыт. Ол иһин да, дойдубут Президенэ Владимир Путин икки сылы субуруччу Култуура уонна Литература сылларынан биллэрдэҕэ.
Өссө Интернет мөлтөхтүк үлэлиир тыа сиригэр дьон син хаһыаттары уонна сурунааллары ааҕа сатыыллар.
Биллэрин курдук, почта ороскуота үрдүк буолан, хаһыаттарга уонна сурунаалларга сурутуу сыаната үрдээн тахсар. Ааҕыыттан тэйии уонна сурутуу сыаната ыараханын түмүгэр, хаһыаттар уонна сурунааллар тиражтара түһэ тураллара баар көстүү. Оттон тыа сиригэр үп-харчы кэмчитин, күндү ааҕааччы, бэйэҥ бэркэ диэн билэн олороҕун.
Тэрээһиҥҥэ «Бичик» национальнай кинигэ кыһатын дириэктэрэ Август Егоров бэчээти тарҕатыыга судаарыстыба өттүттэн үбүнэн-харчынан өйөбүл баар буолуохтааҕын ыйда. Оччоҕо сурутуу сыаната намтыыра биллэн турар.
Мин үлэлэммит үлэ босхо бэриллэрин, тарҕанарын төрдүттэн утарабын. Итинник гынан дьоммутун-сэргэбитин иждивенческэй өйгө-санааҕа иитэбит. ¥лэ түмүгэ, намыһах да сыанаҕа буоллар, атыыланыахтаах.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи Роскомнадзорга барыта 190 бэчээт средствота (итинтэн 102-тэ сахалыы) регистрацияламмыт. Күн бүгүн итинтэн 23 өрөспүүбүлүкэтээҕи (9 сахалыы), 34 улуус (17 сахалыы) хаһыаттара уонна 20 сурунаал тахсаллар. Оттон хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар тылларынан «Илкэн» хаһыат бэчээттэнэр. Өрөспүүбүлүкэтээҕи көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволары өйүүр судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа 2017 сылга 834 мөл. 012 тыһ. солк., оттон 2018 уонна 2019 сылларга — 821 мөл. 990 тыһ. солкуобайдыы үп-харчы көрүллүбүт.
«Төгүрүк остуолга» «Ситим» медиа-бөлөх дириэктэрэ Мария Христофорова Российскай Федерация сибээскэ уонна маассабай коммуникацияларга министрин солбуйааччы Алексей Волин: «СМИ на национальных языках являются серьёзным элементом медиаландшафта», – диэн эппитин санатта уонна Башкортостан национальнай бэчээтин хайдах өйүүрүн туһунан билиһиннэрдэ. Кини национальнай бэчээт судаарыстыбаттан өйөбүлгэ наадыйарын туһунан бэлиэтээтэ.
Оҕо хаһыаттарын уонна сурунаалларын интэриэһинэй, көстүүлээх гына оҥорорго кыһаллыахтаахпыт. Онно судаарыстыба үбүн-харчытын кэмчилиэ суохтаах. Төрөөбүт тылынан ааҕан улааппыт ыччат кэлин атын да сахалыы хаһыаттары уонна сурунааллары ааҕара чуолкай.
Сахалыы суруйар суруналыыс аҕыйыыр

Ордук кэлиҥҥи кэмҥэ сахалыы таһымнаахтык суруйар суруналыыстар ахсааннара улам-улам аҕыйыы турара бэлиэтэнэр.
Суруналыыстыкаҕа жанрдары ылан көрөр эбит буоллахха, урут сэбиэскэй кэмҥэ фельетон өрө тутуллара. Билигин суруналыыстыкаҕа саамай наадалаах жанрынан аналитиканы ааттыам этэ. Саха суруналыыстыката манна доҕолоҥнуур. Олоҕу, олох хайысхаларын, политиканы, экономиканы туох баарынан, чиэһинэйдик ырытан биэрэр киэҥ билиилээх суруналыыс суоҕун кэриэтэ. Эбэтэр аналитиктар ким эрэ интэриэһин көрөннөр ырыталлар. Дьон-сэргэ бу бутуурдаах олоххо мунара-тэнэрэ баар суол. Өй-санаа уган биэрэр аптарытыаттаах суруналыыстар наадалар.
«Төгүрүк остуолга» профессор Гаврил Филиппов этиитигэр сахалыы суруйар үрдүк квалификациялаах суруналыыстары бэлэмнээн таһаарыы соруга турарын ыйбыта.
Кырдьык, бу боппуруоска салалта өттүттэн болҕомто ууруллубатаҕына, өтөрүнэн быһаарылла охсубат бөдөҥ кыһалҕаҕа кубулуйар кыахтаах. Билигин Бурятияҕа уонна Калмыкияҕа төрөөбүт тылларынан суруйар дьонноро суохтарын кэриэтэ. Маннык кытаанах балаһыанньаҕа тиийэрбит сатаммат.

Суруналыыс тоҕо атыыланарый?

Кистэл буолбатах, билигин суруналыыс хамнаһа намыһах. Улуустар уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо хаһыаттарын уонна сурунаалларын үлэһиттэрэ баара-суоҕа 17-20 тыһ. солк. хамнастаахтар. Этэргэ дылы, фанаттар, идэлэрин үҥэр таҥара оҥостубут эрэ дьон үлэлиэхтэрин-хамсыахтарын сөп. «Төрдүс былаас» бэрэстэбиитэллэринэн ааттанар дьоммут итинник намыһах хамнастаахтара киһини сонньутар. Дьиҥэ, өрөспүүбүлүкэҕэ суруналыыс ахсаана элбэҕэ суох ээ.
«Төгүрүк остуолга» бу боппуруоһу «Полярная звезда» сурунаал эрэдээктэрэ Владислав Доллонов таарыйда. Ыччат суруналыыстыкаҕа тардыспатын биир биричиинэтэ итиннэ сытар дии саныыбын.
Урукку өттүгэр итинник хартыына суоҕа. Суруналыыс үлэтин төлөбүрэ ботуччу буолара, статуһа үрдүгэ. Олорор дьиэнэн-уотунан хааччыллыытын боппуруоһа эмиэ үчүгэйэ. Ол иһин бу эйгэҕэ үксүн эр дьон, күүстээх аҥаардар үлэлииллэрэ.
Билигин биир эмэ суруналыыс сакааһынан дьону түһэрэр, үөҕэр матырыйаалы суруйбут диэн айманабыт. Суруналыыс тоҕо атыыланарый? Ити төрдө-төбөтө хамнаһа намыһаҕар сытар. Оҕолорун, дьиэ кэргэнин иитиэн-аһатыан наада буоллаҕа дии. Ону киһи баалаабат да, омнуолаабат да.
Дьиҥэ, суруналыыс чиэһинэй уонна сиэрдээх буолуохтаах. Кини тылы кытта үлэлиир. Оттон «Тыл — ох» диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэрэ. Суруналыыс биир суруйуутунан киһи олоҕун алдьатыан да эбэтэр өрө таһаарыан да сөп. Салгыҥҥа тарҕанан хаалар тыллааҕар, бэчээттэммит тыл икки-үс төгүл күүстээх.
* * *
Национальнай бэчээт сайдыытыгар Ил Түмэн өттүттэн болҕомто ууруллубута хайҕаллаах. Аны саас бу боппуруоска М.К. Аммосов аатынан ХИФУ иһинэн конференция ыытыллара күүтүллэр. Төрөөбүт тыл уонна бэчээт бүтүн омук дьылҕатын кытта ыкса ситимнээҕин, быһаарар оруоллааҕын умнуо суохтаахпыт.