Мөккүөрү тохтотон, ыллыктаах санааны тутуһан

Ол туһунан метеорология уон­на климатология биллиилээх специалиһа, А.И. Воейкова аатынан кылаабынай геофизическай обсерватория динамическай метеорология салаатын күн-дьыл туругун билгэлиир лабораториятын сэбиэдиссэйэ, географическай нау­ка доктора Анна Мещерская уонна бу лаборатория научнай үлэһитэ Маргарита Голод өр сылларга күнү-дьылы бэлиэтээһин дааннайдарыгар олоҕуран суруйбут «К вопросу о полюсе холода в Северном полушарии» диэн ыстатыйаларыгар этиллэр. Онно Тымныы полюһунан, туох да диэбит иһин, Өймөкөөн буолара сиһилии суруллар.

Оттон Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, норуот депутата Василий Местников ханнык улуус Тымныы полюһа буоларын туһунан бүтэн-оһон биэрбэт мөккүөр, улуустар икки ардыларыгар атааннаһыы Саха сиригэр туризм сайдар кэскилин сарбыйыа диэн сэрэхэдийэр. Кини биһигини кытта маннык санааларын үллэһиннэ.

Мөккүһэргэ төрүөт суох

— «Тымныы полюһа» ааты былдьаһыы төрүөтэ биллэр. Ити бренд улууска туризм маршрутун нөҥүө дивидент киллэриэн сөп. Ол иһин бу мөккүөр тахсар. Оттон мин научнай ыстатыйаларга сигэнэн, Өймөкөөн улууһун муҥутуур тымныы түһэр киининэн биллэрбиттэрин иһитиннэриэхпин уонна өрөспүүбүлүкэбит инникитин санаан туран, түмүгэр икки улууһу «алдьаммыт харыытаҕа» тиэрдиэн сөп бу мөккүөрү тохтотуохха диэн ыҥырыахпын баҕарабын», — диэн кини санаатын ситимин саҕалыыр.

— Историяҕа киирбитинэн, 1868 сылтан метеорологтар Сир шарын Хотугу полушариетыгар саа­май намыһах температураны Һөһээ Дьааҥы улууһугар бэлиэтээбиттэр. Ол эрээри, бу этиллибит кэмнэргэ Өймөкөөҥҥө температураны кээмэйдээһин ыытыллыбатах. Оттон ханнык баҕарар научнай анализ тулхадыйбат усулуобуйатынан биир кэмҥэ кээмэйдээһин түмүктэрин тэҥнээһин буолар. Онон атын-атын кэм көрдөрүүлэрин тэҥнээһин научнай эйгэҕэ ыытыллар анализка туттуллубат ньыманан ааҕыллар. Сэбиэскэй геолог Сергей Владимирович Обручев экспедициятын кэмигэр 1933 сыллаахха Өймөкөөҥҥө саамай намыһах температураны бэлиэтээбит (67,7 кыраадыс) уонна Хотугу полушариеҕа тымныы полюһа Өймөкөөн буолуон сөбүн сабаҕалаабыт. Киэҥ билиилээх учуонай түмүк оҥоро охсубатах. Тоҕо диэтэххэ, «Өймөкөөн климатын туһунан түмүгү уһун кэм устата тэҥнээн көрөн баран таһаарыахха наада» диэн быһаарбыт. Кырдьык, «климат» диэн өйдөбүл күн-дьыл хас да сыллаах тиһигин кэтээн көрүүнү эрэйэр. Тымныы полюһунан уһун кэм устата (кыччаабыта 30 сыл) намыһах температура сатыылаабыт сирэ ааттаныахтаах. Онно салгын температурата эрэ буолбакка, сир тоҥуутун индексин, тымныы түспэтэх кэмин уонна да атын фактордары учуоттуур наадатын туһунан учуонайдар суруйаллар. Онон хайдах даҕаны сылтан-сыл Хотугу полушарие саамай тымныы туочукатын сирэ уларыйа сылдьара сатаммат.

«Өймөкөөн – Тымныы полюһа» хайдах саҕаланна этэй?

— Өймөкөөҥҥө баһылыктыы сылдьан, учуонайдары, историктары уонна да атын киэӨ билиилээх дьону тардан, баар научнай чахчыларга олоҕуран, Өймөкөөнү «Тымныы полюһунан» биллэрэн, олус үчүгэй туризм хайысхатын толкуйдаабыппыт. 2001 сыллаахха бастакынан «Тымныы полюһа» бэстибээл тэрийбиппит. Биллэн турар, үөрүйэхпит кыра буолан, бырайыак ситэриини-хоторууну ирдиирэ. Ол да буоллар, бренд үтүө дьылҕалааҕа көстөрө. Ол саҕана ханнык даҕаны улуус тымныы киинэ буола сатаабат этэ, былдьаспатахтара. Тымныыны араҥаччылыыр баһылыгы – Чысхаан уобараһын толкуйдаабыппыт. Мэҥэ-Хаҥалас-Чурапчы-Таатта-Томпо-Өймөкөөн диэн туризм маршрутун арыйбыппыт. Бэстибээлбитигэр нууччалар Тымныы оҕонньордоро кэлбитэ. Оччолорго «Тымныы оҕонн­ьор» бренда билиҥҥи курдук киэҥник биллэ илик этэ. Барахсан Өймөкөөҥҥө диэри нэһиилэ айанын харчытын булан кэлэн олорор этэ. Бырааһынньыкка олус кыттыспакка, кытыыга олорор улахан эр киһини өйдөөн көрөн, ыйыталаспыппар, нууччалар «Тымныы оҕонньордоро» буоларын, инникитин бренды хайдах туһаныахха сөбүн билээри-көрөөрү кэлэн олорорун туһунан эппитэ. Ол кэнниттэн хас сыл ааста? Биһигиттэн идея ыланнар, нуучча «Тымныы оҕонньоро» бренды сайыннараннар, Улуу Устюгка (Великий Устюг) улахан резиденция тэрийэннэр, хааһынаҕа элбэх үбү киллэрэр туризм эбийиэгин оӨордулар. «Тымныы оҕонньор» бренды москубалар былдьаһа сатаабыттарын истибитим. Ол эрээри, ыллыктаах санаанан сиэттэрэн, Улуу Устюгка тэрийбиттэр.

Дьэ, биһиги «Тымныы полюһа» аатын-суолун үрдэтиигэ ылсан үлэлээн эрдэхпитинэ, 2003 сыллаахха үөһээ дьааҥылар былдьаһан турдулар. Икки улуус айдааныгар туризм маршрутун сайыннарыыга көрүллэр үбүлээһин тохтоон хаалбыта. Онон сайыннарыахтааҕар, этэргэ дылы, «ким бэрдин» быһаарса сылдьабыт.
Мин туох диэхпин баҕара­быный? Аан дойдуга Саҥа дьыл алыптаах уобарастарынан туһанан, судаарыстыба хааһынатын хайдахтаах курдук байыталларый? Улуу Устюгка урукку пионер лааҕырын уларытан оҥорон, Тымныы оҕонньор резиденциятын тэрийбиттэр. Сылы эргиччи манна туристар сылдьаллар. «Тымныы полюс» бэстибээлигэр сылдьыбыт буолан, Тымныы оҕонньор биһигини Улуу Устюгка резиденция тэриллэрин саҕана бырааһынньыкка ыҥырбыта. Онно Вологодскай уобалас губернатора Тымныы оҕонньорго брендын сайыннарарыгар анаан 100 мөл. солкуобайдаах сертификат туттарбытыгар сөҕөн эрэ кэбиспиппит.
Оттон Финляндияҕа – Санта Клаус дойдутугар Рованиеми куорат туристар халҕаһалара субуллар сиринэн буолбута. Сөмөлүөккэ, поездка билиэт былдьаһык буолар. Туристарга анаан сүүһүнэн сувенир атыылыыр балааккалары, оҕолор, улахан дьон оонньуур-көрүлүүр, аһыыр сирдэрин дьикти алыптаах тыыннаах гына тэрийбиттэр уонна, биллэн турар, балар күнүн ахсын үлүгэрдээх үп киллэрэ тураллар.
Оттон биһиги «Тымныы полю­һа» диэн олус үчүгэй брендпытын, туһаныахтааҕар, былдьаһа сылдьабыт. Дьиҥэр, «Тымныы полюһун тымныытын эппитинэн-хааммытынан билиэхпитин баҕарабыт» диэн сыаллаан кэлэр туристар элбэхтэр. «Тымныы полюһа – Саха сирин Өймөкөөн оройуонугар баар» диэн учебниктарга, научнай сурунаалларга суруллубутун ааҕабыт», – дииллэр туристар. Оччотугар былыр-былыргыттан олохсуйан кэлбит өйдөбүлү тоҕо күөрэ-лаҥкы күөрэлээн, Саха сирин кэскилин туһугар үлэлиэхтээх бренды айдаан төрдө оҥоро сатыыбытый?! Ол оннугар бары күүһү ууран, үөһэ эппит Великий Устюгка, Финляндияҕа курдук, күннээҕи олохтон аралдьытар, дьикти кэрэни таайтарар бренд оҥорон, туризммытын сайыннарыахха баара. Буолаары буолан, аныгы туочунай кээмэйдээһини оҥорор метеостанция дааннайдарынан Өймөкөөҥҥө саамай намыһах температура бэлиэтэммитэ дакаастаммытын үрдүнэн.
Онон инники көлүөнэбитин, Сахабыт сирин кэскилин санаан туран, ыллыктаах санаанан сиэттэрэн, икки улуус икки ардыгар тахсар мөккүөрү тохтотон, үлэлиэххэ-хамныахха. Үөһээ дьааҥылар Киһилээх хайалара эмиэ туспа бренд буоллаҕа. Кинилэр «Тымныы полюһа» буолбатахтарына, дьону-сэргэни тардар атын үтүөкэннээх сирдээхтэр эбээт!

«Хотугу полушариеҕа Тымныы полюһун туһунан боппуруоска»

(ыстатыйаттан быһа тардыы)

«1950 сыллартан Хотугу полушариеҕа Тымныы полюһун боппуруоһун көтөҕөр буолбуттара. Тымныы полюһун быһаарарга кэтээн көрүү кэмигэр саамай намыһах температураны бэлиэтээбит метеостанция көрдөрүүтүн билинэллэр. БилиӨӨитэ Өймөкөөн уонна Үөһээ Дьааҥы оройуоннара Тымныы полюһун аатын ыларга эрэллээхтэр.
20 үйэ ортотугар диэри Тымныы полюһа Үөһээ Дьааҥыга баар диэн этэ. Кылаабынай физическэй обсерватория (КФО) суруйуутунан, 1982 сыл олунньутугар Дьааҥыга -69,8 С бэлиэтэммит. Ол гынан баран, климатолог, профессор Е.С.Рубинштейн 1958 с. бу көрдөрүү сыыһатын дакаастаабыта.
1892-1893 сс. минимальнай термометрынан кэтээн көрүү Бүтүн аан дойдутааҕы температурнай шкалаҕа тиэрдиллибит. Ол инниттэн намыһах температураҕа көннөрүүлэри киллэрбиттэр. КФО суруйуутугар баар таблицанан көрдөххө -58,8 С намыһах температураҕа -2,0 С эбэллэр эбит. Оччотугар 1892-1893 сс. көрдөрүүттэн -2,0 С көҕүрэтэр оруннаах. Ол иһин 1892 с. Үөһээ ДьааӨыга -69,8 С буолбакка, -67,8 С тымныйа сылдьыбыт диэххэ наада. Маны таһынан 19 үйэ бүтэһигэр испиирдээх термометр, испиирэ туруупкаҕа паар буолан көтөрүн иһин, олус туочунайдык көрдөрбөтүн быһаарбыттар. Ол иһин оччолорго испиирдээх термометр көрдөрүүтүн түмүгүн ртуттаах термометр көрдөрүүтүгэр тэҥнииллэрэ…
Билигин да испиирдээх термометрга көннөрүү киллэрэллэр диэн бэлиэтиир наада. Халлаан туругун кэтээн көрүү ньымата 1985 сыллаахха тахсыбыт «Гидрометеорологическай станцияларга уонна постарга ыйынньык» диэн кинигэҕэ суруллар.
Аны Өймөкөөҥҥө баар станциялар кэтээн көрүүлэригэр тохтуохха. Өймөкөөн станциятынан үс станцияны ааттыыллар: 1929 с. Томторго аһыллыбыт Өймөкөөн станцията; Үүт Уурбукка баар станция (1934-1950 сс. кэтээн көрүү); 1943 сылтан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри үлэлиир Өймөкөөн станцията (аэропорт). 1933 сыл олунньутугар -67,7 С Томторго баар станцияҕа бэлиэтээбиттэр. Ол 1956 сыллаах справочнигынан Һөһээ Дьааҥыга бэлиэтэммит температураттан -0,1 С намыһах. Биллэн турар, олус кыра арыттаһыы. Тымныы полюһун быһаарар туһугар бу дааннайдары хасыһыы сатаммат уонна табыгаһа суох. Тоҕо диэтэххэ, Тымныы полюһун быһаарарга биир эрэ дааннайынан сирдэтиммэккэ, элбэх фактордары болҕомтоҕо ылыахха наада. Ол инниттэн хас да сыл устата икки оройуон станцияларыгар ахсынньы-олунньу ыйдарга бэлиэтэммит температуралары кэтээн көрөн баран, Үөһээ Дьааҥыга Өймөкөөннөөҕөр арыый сылаас күн-дьыл турбута бэлиэтэммит. Бу ааҕыылар көмөлөрүнэн 1892 сыллаахха Үөһээ Дьааҥыга курдук, Өймөкөөҥҥө халлаан туругун кээмэйдээһин ыытыллыбыта буоллар, ханнык температура турбутун быһаарыахха сөп. Ол курдук, Үөһээ Дьааҥыга бэлиэтэммит -67,8 С саамай намыһах температураҕа тэҥнээтэххэ, Өймөкөөҥҥө -69,8 С турбут буолуохтаах.
Маны таһынан, Өймөкөөн сирин-уотун эмиэ учуоттуохха наада. Өймөкөөн оҥхой сиргэ сытар, онно төгүрүччү тайаан сытар хайалар салгыннара түһэр. Температуралары ааҕыы, кэтээн көрүү Өймөкөөн Хотугу полушариеҕа Тымныы полюһа буоларын өссө төгүл дакаастыыр».