983
10 февраля 2017 в 12:00
Saqa oq sa:ta: Мындыр өйтөн оҥоһуллан тахсыбыта
Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков сахалар түҥ былыргыттан туттар сэптэригэр-сэбиргэллэригэр – ох сааҕа суолта ууран, инникитин киэҥник биллэрэр туһунан сорук туруорбута. Ил Түмэн дьиэтигэр ««Саха ох саата: төрүттэрбит үгэстэриттэн – Олимпиада оонньууларыгар тиийэ» диэн «төгүрүк остуол» буолбута. Кэпсэтиигэ кыттааччы историктар, учуонайдар, спортсменнар, уопсастыбанньыктар бэйэлэрин санааларын эппиттэрэ. «Төгүрүк остуол» түмүгүнэн бэрт кэскиллээх быһаарыылар ылыллыбыттара. Ол курдук, оскуола саастаах оҕолорго ох саанан ытыыны уонна ох сааны оҥоруу технологиятын үөрэтиигэ эбии дьарык быһыытынан киллэрэр, Олоҥхо ыһыаҕын, «Дыгын оонньуулара» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии бырагыраамаларыгар ох саанан ытыыга куоталаһыыны киллэрэр, норуот маастардарыгар саха ох саатын оҥоһуутугар куонкурус тэрийэр уонна маныаха тустаах пособие таһаарар туһунан этиилэри ылыммыттара. Онон умнууга хаала сыспыт саха ох саатын төттөрү чөлүгэр түһэрии үлэтэ саҕаланна диэххэ сөп.
Ем. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар историяларын уонна култуураларын холбоһуктаах музейдарын дьиэтин быыстапкалыыр саалатыгар былыргы көмүүлэртэн булуллубут саха ох саатын быыстапкатын туруорбуттар. Археологтар Иван Васильевич Константинов, Анатолий Игнатьевич Гоголев уонна да атын дьон былыргы көмүүлэртэн булбут ох саалара манна туруоруллубуттар. Ол курдук, Ем.Ярославскай аатынан музей, ХИФУ археологияҕа уонна этнографияҕа музейын, Тойбохойдооҕу историяны уонна кыраайы үөрэтэр комплекс, Чурапчытааҕы история уонна этнография музейын, Мэҥэ-Хаҥалас кыраайы үөрэтэр музейын, Национальнай художественнай музей фондаларын экспонаттара мунньуллубуттар.
Быыстапканы тэрийбит Ем. Ярославскай аатынан музей археология уонна этнография отделын салайааччыта Василий Васильевич Попов сүүһүнэн сыллары нөҥүөрдээн кэлбит өбүгэлэрбит тута-хаба сылдьыбыт ох сааларын туһунан билиһиннэрдэ.
«Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков саха ох саатын сөргүтэр уонна үйэтитэр туһунан бачыыма олус үчүгэй. Тохсунньу 17 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ бу тиэмэҕэ «төгүрүк остуол» буолбута. Саха ох саатын дьылҕатын долгутар элбэх киһи мустубута, бэртээхэй кэпсэтии тахсыбыта. Биһиги бу үлэҕэ үөрүүнэн кыттыстыбыт. Бу быыстапка уникальнай – былыргы көмүүлэртэн булуллубут ох саалары, оноҕостору, охтору, кээһэхтэри, оноҕостору укта сылдьар куонньалыктары туруордубут. Бу хас да музей фондатыттан мунньуллубут экспонаттар. Археологтар Иван Васильевич Константинов 1965 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас Ампаардааҕар, Анатолий Игнатьевич Гоголев 1970-с сс. Хаҥаласка Манчаарылаах диэн сиргэ былыргы көмүүлэртэн булбут ох саалара бааллар. Итиэннэ саха норуота хаһан үөскээбитин үөрэтэр саха-французскай экспедиция булбут маллара бааллар. Холобура, 2004 сыллаахха Чурапчы Болтоҥотугар былыргы көмүүлэри хаһа сылдьан бу ох саалары булбуттар этэ», — диэн кини кэпсээнин саҕалыыр.
Василий Васильевич быыстапкаҕа туруоруллубут ох саалар үгүстэрэ бултуурга аналлаахтарын туһунан этэр. «Бу көрдөрүүгэ таһаарбыт экземплярдарбыт 19-с үйэ саҥатыгар туттулла сылдьыбыт сэптэр. Ордук булка туттуллаллара. Оттон кыргыс үйэтинээҕи сэриилэһэллэригэр туттубут ох саалара ордон хаалбатахтарын кэриэтэ. Тоҕо диэтэххэ, нууччалар кэлбиттэрин кэннэ, олохтоох бойобуой сэби-сэбиргэли суох гынарга үлэ ыыталлара уонна оҥотторботторо. Итиэннэ Арассыыйаттан кэлбит туттар сэп-сэбиргэл олоххо киирэн барбыта», — диэн кини историктар сабаҕалааһыннарын чопчулуур.
В.В.Попов Сунтаар үөрэнээччилэрэ булбут, Тойбохой музейыттан аҕалбыт ох сааларын көрдөрө-көрдөрө: «Бу ураты соҕус оҥоһуулаах, ис өттө муоһунан чиҥэтиллибит. Сэриилэһэргэ туттуллар ох саа оҥоһуутун технологиятынан маарыннатан оҥорбут буолуохтарын сөп», — диир.
Быыстапкаҕа түҥ былыргы саха ох саатын үтүктэн оҥоруон баҕалаах уустар кэлбиттэр. Хаҥаластан сылдьар уус Николай Давыдович Максимов өбүгэлэрбит технологияларын сиһилии үөрэтэн, онуоха маарынныыр ох саа оҥорор былааннаах. «Холонон көрөөрү гынабын. Бэйэм мас, тимир ууһабын. Былыргы уустар мындырдара, уустара бэрт буолан, тыатааҕыны түҥнэри биэрэн түһэрэр, тииҥи тириитин алдьаппакка өлөрөр ох саалары оҥорор буоллахтара. Маныаха матырыйаал улахан оруолу ылар. Тиит мас киилэтин өр хатараллар эбит. Киилэтэ сымалалаах уонна чиҥ буолар, ол иһин тутталлара. Аны кыраҕы харахтарынан көрөн, иэҕиллэн күүстээхтик төттөрү тэбэр сирин чочуйан оҥороллоро. Иэҕиллэн баран, төһөнөн түргэнник уонна күүскэ тэбэн төттөрү көнөр да, оччонон оноҕос ыраахха диэри куһуурдара. Онон былыргы уустарга сүгүрүйэн туран, кинилэр кистэлэҥнэрин таайан, аныгы ыччакка дьиҥнээх сахалыы ох саа оҥорор баҕалаахпын», — диэн Николай Давыдович санаатын үллэстэр.
Биир идэлээҕин санаатын норуот маастара, уус Владимир Кимович Аммосов эбэн-сабан биэрэр: «Дьиҥ сахалыы ох сааны ылсан оҥорор уустук. Элбэхтэн биирэ сатанара буолуо. Онон илиибит үөрэннэҕинэ, сыыйа-баайа дьиҥнээх сахалыы ох сааны оҥорор буолуохпут», — диир кини.
Дьэ бу курдук саха ох саатын сөргүтүү уонна сайыннарыы үлэтэ бииртэн биир тэрээһиннэринэн байытылла турар.
