Сиэгэн дьоно, хайдах олороҕут?

Үлэ миэстэтэ, суол-иис суоҕа хааччахтыыр

Төһө даҕаны кырдьаҕас, саастаах өттө дойдуларын кытта ситимнэрэ күүстээҕин иһин, ыччат киин сиргэ тардыһара ханна баҕарар баар суол. Үөрэхтэнэн баран Дьокуускайга, улуус киинигэр, чугас сытар улуустарга үлэлии хаалар ыччат элбэх. Итиниэхэ сүрүн төрүөтµнэн үлэ миэстэтэ тиий­бэтэ ааҕыллар. Атын өттүнэн, суол-иис мөлтөҕө сайдыыны хааччахтыыр. Дьокуускайга да, улуус киинигэр Сангаарга да айан суола тэҥинэн мөлтөх уонна араас уустуктардаах.

«Суол-иис – сүрүн кыһал­ҕабыт», — диэн кэпсиир баһы­лык солбуйааччыта Варвара Гуляева. Олохтоохтор сайы­нын уу мотуорунан эрэ сыл­дьаллар. Кыһынын даҕаны суол-иис мөлтөх, үксүн «УАЗ» массыыналарынан, ону да суолу билэр, үөрүйэх суоппардар эрэ айаІІа туруналлар.
Дьокуускайтан бастаан Нам улууһунан, онтон Өлүөнэ, Алдан өрүс устун кыһыҥҥы суолунан айанныыгын. Онон тыал, буурҕа түһэрин эрдэттэн кэтээн-манаан, бэлэм буолуохха наада. Батамайтан Сиэгэн-Күөлгэ диэри буор суолунан «Прогноз» хам­паанньа массыыналара таһаҕас тиэйэн тэпсэн, батыллан, улахан дьаамалары үөскэппиттэр. Онон айанныырга олус ыарахан.
— Биһиги суол боппуруоһун туруорсубуппут ыраатта. Өрөс­пүүбүлүкэ салалтата уон­на «Прогноз» хампаанньа өйөбүллэринэн, суолу өрөмүөн­нээһиҥҥэ үп көрүллэрин кэтэ­һэбит, – диир Варвара Гуляева.
Суол-иис мөлтөҕөр бо­родууктанан хааччыйыы ордук суолталаах. Этэргэ дылы, бурдук, лапса курдук ас-үөл кэмигэр тиэллибэккэ хааллаҕына, олохтоохтор аччыктыыр кут­таллаахтар. Былырыын саас толору бородууктаны тиэммит «Урал» массыына Сиэгэн-Күөлгэ чугаһаан иһэн күөлгэ тимирэн хаалбыта. Суоппар, олохтоох предприниматель, туох эрэ дьикти суолунан эрэ тыыннаах хаалбыта. Ол «Урал» массыына билигин да хостоммокко сытар.

«Биһиги нэһилиэкпитигэр чааһынай предприниматель элбээн, нэһилиэнньэҕэ улахан көмө, сүрүн күүс буолаллар. Кинилэр эрэ баар буолан, биһиги билигин остуолбутугар аһыыр астаахпыт, сиир килиэптээхпит, таҥнар таҥастаахпыт. Суол-иис диэбэккэ, кыһыннары-сайыннары массыынанан, мотуорунан таһаҕас тиэйэллэр, үгүс орос­куоту көрсөллөр», — диэн кэпсиир баһылыгы солбуйааччы.

Тыа хаһаайыстыбата сайдыа дуо?

Урукку өттүгэр таба, ынах сүөһү, сылгы иитиитэ улаханнык сайдан турбут эбит буоллаҕына, билиҥҥи туругунан нэһилиэккэ тыа хаһаайыстыбата мөлтөөн, эстэр кутталга киирдэ. Ол курдук, бүгүҥҥү күҥҥэ ынах сүөһү ахсаана 87 төбө (олортон 54 – чааһынайга, 33 – С. Готовцев бааһынай хаһаайыстыбатын сүөһүтэ). Сылгы уопсай ахсаана – 121.
2010 сыллаахха Саха Рес­публикатын Госу­дар­ствен­най Мунньаҕын (Ил Түмэн) быһаарыытынан бу муниципальнай тэриллии «Ки­ровскай национальнай эбээн нэһилиэгэ» статустаммыта. Олохтоохтор туруорсаннар, нэһилиэк сирэ-уота айылҕаны утумнаан, µгэс курдук туһанар сирдэр ахсааннарыгар киирсэр. Онон сирбит-уоппут гектар туһунан сокуоҥҥа түбэспэт диэн эрэх-турах санаалаах олороллор.
2006 сылтан “Болгит” тірµт-уус община тэриллэн үлэлиир. Тэрилтэ урукку өттүгэр таба иитиитинэн дьарыктаммыт. Били­гин булчуттары түмэн үлэлэтэр. Салайааччыта — Соловьев Петр Ильич, байанайдаах булчут, иллээх дьиэ кэргэн аҕата. Идэтинэн уонна үөрэҕинэн тиис бырааһа эрээри, булт абылаҥар ылларан, олоҕун онно анаабыт.

Петр Ильич этэринэн, кадровай булчуттарга уустук кэмнэр үүммүттэр. Сэбиэскэй кэм саҕана хамнас да µрдµк, хааччыйыы да сіптііх этилэр диэн кэпсиир Петр Ильич. Билигин булучуттар олох кыра пенсияҕа тахсаллар. Булчут санаатынан, норуот депутаттара бу кыһалҕаны үөрэтэн, сокуоҥҥа уларытыылары, нолуок чааһыгар чэпчэтиилэри көрүөхтэрин сөп этэ.
Тыа хаһаайыстыбатын сатарыйыытын биир төрүөтэ эмиэ суол-иис мөлтөҕөр сытар. Олохтоохтор кэпсииллэринэн, нэһилиэк таһынааҕы, оттуу барар суол куһаҕан буолан, дьон сүөһү көрөртін тэйэн эрэр. Барыта алыылардаах сиргэ олорор буолан, техника батыллара, алдьанара үгүс. Таба иитиитигэр табыгастаах сир-уот баарын үрдүнэн, онуоха идэтийэр киһи суох. Табаһыт, биллэрин курдук, таба үөрүн батыһа сылдьан ыраах сиргэ тиийэн олоруохтаах, сатабыллаах, дьаныарлаах буолуохтаах.

Сайдар  саҕахтар

Сиэгэн-Күөлгэ маҥнайгы оҕо саада 1958 сыллаахха тэриллибитэ. 2015 сыл сааһыгар толору хааччыллыылаах, 35 миэстэлээх оҕо тэрилтэтин саІа дьиэтэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыллыбыта. Сыл аҥаара да буолбакка, акылаата хамсаан, дьиэ сууллар кут­талланан, са­быллан турар. Норуот фро­нун іріспµµбµлµкэтээҕи салаатын туруор­суутунан, бу объект бүгүҥҥү күҥҥэ дойду ситэ­риллибэтэх тутууларын реестрда­рыгар киирэн турар.

Оҕо саадын сэбиэдиссэйэ Анна Иванова бу тутууну хара маҥнайгыттан туруорсан, хонтуруоллаан кэллэ. Этэргэ дылы, кырдьыгы көрдүүр, туруорсар дьону ханна баҕарар былаас төбөтүттэн имэрийбэтэ чахчы. Билигин оҕо саада икки эргэ, хаарбах туруктаах дьиэнэн тарҕанан олорор. Анна Иванова этэринэн, улуус дьаһалтата үөскээбит быһыыны-майгыны өйдөөн, өрөмүөҥҥэ харчы көрөрүгэр эрэнэр.

Кэрэ айылҕалаах, таас хайалардаах, көрсүө, үлэһит дьонноох-сэргэлээх дойду биир сайдар кэскилэ туризмҥа сытар. Хайалаах, таас үрэхтээх, баай бултаах сир туристарга кэрэхсэбиллээх. Тумара үрэххэ ордук сааскы кэмҥэ сынньанар ордук, күп-күөх, ыраас, дириҥ уута муус аннынан устар, Дьааҥы хайалара, ыраас салгын, балык арааһа, булт-алт элбэҕэ үгүс киһини кэрэхсэтэр.

♦ Ыспыраапка ♦

Кировскай национальнай эбээн нэґилиэгэ

Нэһилиэк 20,5 тыһ. кв. м. сиргэ сабардаан сытар. Нэһилиэк сиригэр-уотугар Тумара диэн түргэн сүүрүктээх, үгүс харгылардаах хайа үрэҕэ устар. Кировскай национальнай эбээн нэһилиэгин киининэн Сиэгэн Күөл буолар. Ону сэргэ нэһилиэк састаабыгар Батамай сэлиэнньэтэ киирэр. Кировскай нэһилиэк Кэбээйи улууһун састаабыгар 1963 сыллаахха киирбитэ. Ол иннигэр Саккырыыр улууһугар киирэ сылдьыбыта.