Гиннес рекордарыгар киириэн сөп

Быйыл саас бу өрөс­пүүбүлүкэтээҕи олимпиада 52-с төгүлүн ыытыллара былааннанар. Манан сибээстээн, Саха сиригэр черчение олимпиадаларын төрүттээбит профессор Николаев Николай Спиридоновичтан олимпиаданы ыытыы историятын, билиҥҥи кэмҥэ туох са ҥ а киирбитин туһунан ыйыталастыбыт. Онуоха кини сөбүлүүр, дууһатынан ыалдьар дьыалатын туһунан улгумнук кэпсииргэ сөбүлэстэ.
— Ааспыт сыллардааҕы тэрээһиннэри сыаналаан көрдөххө, олимпиадабыт сүнньүнэн сыалын-соругун толору ситтэ. Дьон-сэргэ киэ ҥ биһирэбилин ылла. Онон мантан салгыы олох укулаата, үөрэх-билии ис хоһооно лаппа уларыйбыттарын аахсан, олимпиадаларбытын ыытыы көрү ҥ үн уларытар, сыалын-соругун сайыннарар наадата тирээтэ. Ол туһунан үөрэх министиэристибэтин кытта киэҥ кэпсэтии барара сөптөөх дии саныыбын. Маныаха төрөппүттэр, үөрэтээччилэр бэйэлэрин санааларын этэллэрэ улахан көмө, өйөбүл буолуох этэ.
Саха сиригэр өр кэм устата үрдүк таһымнаахтык ыытыллар олимпиадабыт «Россия рекордарын кинигэтигэр», ону ааһан «Гиннес рекордарын кинигэтигэр» кытта киллэриллиэн сөп. Онно бэлэмнэнии үлэтин тэрийэр, туруорсар дьон баар буолбуттара үөрүүлээх. Ити кинигэлэргэ киирдэхпитинэ, улахан чиэс-бочуот буолуох этэ.

Черчение олимпиадаларын туһунан 1969-1991 сылларга 6 кинигэм бэчээттэнэн турар. Ону таһынан икки кинигэм Москваҕа 1981, 1990 сылларга 99000 экземплярынан тахсыбыта. Ити кинигэлэр салгыылара, 7-с чааһа, 27 сыл буолан баран, дьэ, быйыл күн сирин көрүөн сөп. Бэчээккэ бэлэмнээн бүтэрдибит. Спонсор да көстүөх курдук.
— Саамай маҥнайгы (1964-1965 үөрэх сыла) өрөспүүбүлүкэтээҕи олим­пиадаҥ чемпионнарынан кимнээх буолбуттарай? Кинилэр туох дьон буолан тахсыбыттарай?
— Бастакы олимпиадабытыгар 8-9-с кылаастар оҕолоро кыттыбыттара. 8-с кылаастарга Алдан 3№-дээх орто оскуолатыттан Кузнецов Павел, оттон тохсустарга Дьокуускай 9 №-дээх орто оскуолатыттан Иванова Надя диэн оҕолор маӨнайгы чемпионнарынан буолбуттара. Кинилэр оскуоланы бүтэрээт, соҕуруу төрүт дойдуларыгар барбыт этилэр. Онон кэлин туох үөрэхтээх дьон буола улааппыттара, хомойуох иһин, биллибэт. Ону билээри ирдэһэн, ыйыталаһан көрбүтүм да, туох даҕаны туһа тахсыбатаҕа. Иккис, үһүс миэстэлээх оҕолортон ким туох үлэһит буолбута миэхэ эмиэ биллибэт.
Манна даҕатан эттэххэ, ааспыт сыллааҕы 51-с олимпиадабыт түмүктэрин сыта-тура сыымайдаан, оскуолаларынан миэстэлэри таһаарбытым. Ону, хойутаан да буоллар, билиһиннэрэр баҕалаахпын. Ол курдук, Дьокуускай национальнай гимназията (И.П.Алексеев) бастыан бастаабыта. Амма лицейэ – иккис, Алтан лицейэ – үһүс, Таатта лицейэ – төрдүс, В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолата – бэһис, Лөгөй орто оскуолата – алтыс буолбуттара.
Оройуоннарынан миэс­тэлээһиҥҥэ 18 бааллаах мэҥэ-хаҥаластар бастаабыттара, 17 баалламмыт аммалар – иккистэр, эмиэ 17 бааллаах дьокуускайдар – үһүстэр. Онтон салгыы таатталар, уус-алданнар, үөһээ дьааҥылар уонна намнар буолбуттара.
— Николай Спиридонович, биллэн турар, ити талааннаах, дьаныардаах оҕолор элбэҕи ситиһэллэр. Оттон билигин үөрэхтээһин хаачыстыбата намтаан иһэр диэччилэр эмиэ элбэхтэр буолбатах дуо? Итиннэ эн тугу этэрдээххин?
— Хаһыаты, кинигэни ааҕааччы аҕыйыыр дииллэрин күн аайы истэбин, көрөбүн. Мин 60-ча сыл устата куорат библиотекаларын (СГУ, билигин ХИФУ, А.С.Пушкин, В.Г.Белинскэй ааттарынан уо.д.а.) ааҕар саалаларыгар күн аайы кэриэтэ кэлэбин, ааҕабын-суруйабын. Онно ааҕааччы олус аҕыйаан иһэрин көрөбүн. Университет сүүһүнэн устудьуоҥҥа анаммыт ааҕар саалаларыгар арыт 1-2 эрэ киһи көстөн ааһар буолбут курдук. Биэс-алта сыллааҕыта сессия кэмигэр син сүүсчэҕэ тиийэ киһи сылдьарын көрөр этим.
60 сыллааҕыта, мин үрдүк үөрэххэ Москваҕа үөрэнэр кэммэр, ааҕар саалаҕа миэстэҕэ тиксээри эрдэ кэлэрбит, сабыллыар диэри – 23 чааска дылы олорорбут. Онуоха ааҕар хостортон саамай бүтэһик тахсааччылар омук дойдуларыттан кэлбит устудьуоннар буолар этилэр (кытайдар, кэриэйдэр, болгардар уо.д.а.). Аны санаатахпына, олору кытта мин хаалар эбиппин.
Оттон билигин үөрэттэрэ диэн, анаан-минээн ийэлэрэ-аҕалара куоракка аҕалбыт оҕолоро киэҥ сиргэ кэлэн «интэриэстэрэ» элбиир. Ол түмүгэр, сорох-сорохторо үөрэнэ кэлбиттэрин умнан, атын араас дьыалаҕа аралдьыйан хаалаллар. Оттон мин өрүү этэрим курдук, олох диэн охсуһуу буолар. Миэхэ ол охсуһуу биир көрүҥэ – черчение олимпиадаларын киэҥник, үчүгэй тэрээһиннээхтик ыытыы! Итини мин, бу олимпиадалары тиһигин быспакка тэрийбит киһи, өр сыллар усталара үчүгэйдик кэтээн көрөн баран, өссө төгүл бигэргэтэбин.
«Олимпиадаҕын салҕаа, өлөн-охтон биэримэ! Улахан туһалаах, наһаа наадалаах, кэрэ кэскиллээх дьыаланан ситиһиилээхтик дьарыктанан кэлбиккин», – диэн этэллэрин истэрим миэхэ чиэс-бочуот буолар. Ити күүспэр күүһү эбэр.
Ү өрэҕирии дьыалатыгар улахан уларыйыылар киирэн эрэллэрин үөрэ истэбин. Россияҕа үөрэх уонна наука саҥа миниистирэ Ольга Васильева сонун сүүрээннэри ситиһиилээхтик киллэртиир. Аны Саха сиригэр үөрэх, идэлээх үөрэх уонна наука министиэристибэлэрин холботолоон биир тэрилтэ оҥорбуттарыттан улаханнык үөрэбин. Миниистир Владимир Анатольевич Егоров бу дьыалаҕа саҥа киһи, үгүс үтүөнү оҥоруо диэн эрэнэбин.

Вера СЛЕПЦОВА,
ХИФУ ИТФ
инженернэй графикаҕа кафедратын үлэһитэ.