«Мин талбыт ыллыгым алааспар тиэрдиэҕэ…»

Күн маҥнайгы аҥаарыгар Александр Жирков А.П.Ил­ларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолатын үлэтин билистэ. Оскуола иһинэн үлэлиир Н.В.Лукин аатынан история-кыраайы үөрэтии түмэлин салайааччы, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Мария Николаевна Пет­рова ыалдьыттарга Афа­насий Илларионов олоҕун уонна үлэтин-хамнаһын туһунан олус истиҥник кэпсээтэ. Салгыы «Алаһа» култуура дьиэтигэр Афанасий Петрович Илларионов төрөөбүтэ 75 сылын тэрийэн ыытар өрөс­пүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйа көһө сылдьар мунньаҕа буолла. Мунньахха Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Анатолий Добрянцев, норуот депутаттара Александр Уаров, Павел Пинигин, Чурапчы улууһун баһылыга Андрей Ноговицын, Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга Василий Прудецкай, Афанасий Илларионов бииргэ төрөөбүт быраата Петр Петрович, кини кэргэнэ Мотрена Николаевна Ил­ларионовтар, СӨ үөрэххэ, тыа хаһаайыстыбатыгар, дьиэ-уот коммунальнай ха­һаа­йыстыбатыгар уон­на энергетикаҕа, айыл­ҕа харыстабылыгар миниис­тирдэрин солбуйааччылара, улуус Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Яков Оконешников сала­йааччылаах улуустааҕы тэрийэр кэмитиэт чилиэннэрэ, нэһилиэк уопсастыбаннаһа уо.д.а. кыттыыны ыллылар.

Александр Жирков Афанасий Илларионов биир дой­ду­лаахтарыгар өрөспүүбүлүкэ салалтатын уонна тэрийэр хамыыһыйа чилиэннэрин ааттарыттан үбүлүөйдээх тэрээһиннэр саҕаламмыттарынан эҕэрдэ тылын эттэ. Кини А.П.Илларионовка аналлаах тэрээһиннэр Чурапчы улууһугар уон­на Дьокуускай куоракка ыытыллыахтарын туһунан иһитин­нэрдэ. Санатар эбит буоллахха, биллиилээх парламентарий төрөөбүтэ 75 сылыгар аналлаах тэрээһиннэри бэлэмниир уонна ыытар өрөс­пүүбүлүкэтээҕи тэрийэр хамыыһыйа 2016 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр СӨ Ил Дарханын дьаһалынан тэриллибитэ. Бэлиэ түгэҥҥэ ыытыллыахтаах үлэ былаана болдьоммут кэмигэр ылыллан, Ил Түмэҥҥэ икки мунньах буолан ааспыта. Ол курдук, бастакы мунньахха өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрийэр хамыыһыйа улуус уонна нэһилиэк салалтатын кытта көрсүбүтэ. Иккис мунньахха тэрээһиннэр туолар былааннарын дьүүллэспиттэрэ.

Спикер солбуйааччыта Анатолий Добрянцев үбүлүөйдээх тэрээһиннэр былааннара хайдах туолан иһэрин туһунан иһитиннэрии оҥордо. Ити былаан уопсайа 4 түһүмэхтэн турар. Олору сиһилии көрүөххэ. Үйэтитиигэ уонна сырдатыыга анаммыт бастакы түһүмэх чэрчитинэн Ил Түмэн аппараата уонна улуус дьаһалтата А.П.Илларионов туһунан ахтыы кинигэни таһаарар сыалтан матырыйаал хомуйа сылдьаллар. Итини таһынан үөрэх тэрилтэлэригэр кылаас чаастарын, библиотека уруоктарын ыытыы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна улуустааҕы хаһыаттарга, сурунаалларга ыстатыйалары таһаарыы, теле-, радио биэ­риилэрэ былааннаналлар. Итиэннэ Анатолий Добрянцев судаарыстыбаннаһы бөҕөргөтүүгэ уонна өрөспүүбүлүкэҕэ пар­ламентаризм сайдыытыгар аналлаах бэчээккэ тахсыбыт бастыҥ матырыйаалларын иһин суруналыыстарга А.П.Илларионов аатынан Ил Түмэн бириэмийэтэ олохтоммутун санатта. 2016 сылга ити бириэмийэни «Саха» НКИК радионан биэриигэ дирекциятын эрэдээктэрэ Валентина Петрова ылбыта. Ону таһынан ыччаттарга бастыҥ үөрэх уонна общественнай олоххо актыыбынай кыттыы иһин А.П. Илларионов аатынан Ил Түмэн анал истипиэндьийэтэ баар. Ити истипиэндьийэ былырыын М.К.Аммосов аатынан ХИФУ юридическай факультетын 3 куурсун устудьуонугар Анжелика Карповаҕа туттарыллыбыт.

Иккис түһүмэх — «Куон­курустары, научнай-прак­тическай конференциялары уонна семинардары тэрийии уонна ыытыы» диэн ааттаах. Манна быйыл өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан тэрээһиннэр ыытыллаллара былааннанар: Чурапчыга «Илларионов ааҕыылара» научнай конференция, Хайахсыкка буолар «Сааскы кылыһахтар» фестиваль чэрчитинэн Афанасий Илларионов хоһооннорунан ырыа күрэҕэ, эдэр юристарга уонна суруналыыстарга куонкурустар, сылын аайы ыытыллар эдэр депутаттар оскуолалара (Хаҥалас улууһа, «Ленский край» форум). «Хайахсыт нэһилиэгэ» МТ Афанасий Илларионов аатынан «Буойуннар суолларынан» үгэс буолбут марафону 2020 сылга, Улуу Кыайыы 75 сылыгар сөп түбэһиннэрэн, көһөрөргө этии киллэрбит. Анатолий Добрянцев кулун тутар 27-29 к. буолаары турар Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай тэриллиилэрин бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарын I съеһин чэрчитинэн олохтоох салайыныы туһунан сокуоннары туһаныы боппуруостарыгар аналлаах семинардар ыытыллыахтарын эттэ.

Үбүлүөй тэрээһиннэрин ыытыы туһунан үһүс түһүмэххэ: Хайахсыт орто оскуолатын бастыҥ учууталыгар А.П. Илларионов аатынан анал истипиэндьийэни туттарыы; быйыл сайын Хайахсыт Ураһалааҕар Ил Түмэн бастакы бэрэссэдээтэлэ, СӨ үтүөлээх юриһа, талааннаах бэйиэт, тылбаасчыт Афанасий Петрович Илларионов төрөөбүтэ 75 сылыгар уонна Хайахсыт нэһилиэгэ тэриллибитэ 305 сылыгар аналлаах улуус үбүлүөйдээх ыһыаҕын ыытыы; 2017 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускай куоракка Хайахсыт күннэрин тэрийии; Чурапчыттан дьону көһөрүү 75 сылыгар аналлаах тэрээһиннэр чэрчилэринэн Чурапчы улууһун делегацията Эдьигээҥҥэ айаннааһына; өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһын үөрүүлээх мунньаҕын тэрийии былааннаммыттар. Итини таһынан алтынньы ыйга Хайахсыкка А.П. Илларионов олоҕун ахтан-санаан аһарар кэриэстэбил киэһэтин ыытыахтара.

Төрдүс түһүмэх — «Тутуу, өрөмүөн уонна атыылаһыы». Бу түһүмэх чэрчитинэн Туора-Күөл нэһилиэгэр Афанасий Илларионов аатынан сквер тутуллан, кини өйдөбүнньүк бүүһэ туруоруллуохтаах. Билиҥҥи туругунан ити бырайыактар уопсай суумалара чопчу биллэр, харчыта көрүллүбүт. Итини таһынан өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бюджетыттан СӨ нэһилиэнньэлээх пууннарын тупсарыыга үс сыллаах былаанынан көрүллүбүт субсидияны ылар быраап иһин куонкуруска Хайахсыт нэһилиэгэ сайаапка түһэрбит.

Хайахсыттар биир саамай тыын кыһалҕалара – оскуола дьиэтэ эргэриитэ. 90/40 миэстэлээх оскуола-саады тутуу бырайыагын докумуона бэлэмнэнэ сылдьар. Тутууну үбүлээһин 2020-2022 сс. СӨ үөрэх тэрилтэлэригэр саҥа миэстэлэри үөскэтиигэ туһуламмыт Саха сирин судаарыстыбаннай быра­гырааматыгар баар. Алтынньы ыйга үбүлүөйү көрсө Туора-Күөлү гаастааһын бэлиэтигэр күөх төлөнү үөрүүлээх быһыыга-майгыга уматыы бы­лааҥҥа киирбит. Салгыы улуус баһылыга Андрей Ноговицын уонна Хайахсыт баһылыга Василий Прудецкай киэн туттар биир дойдулаахтарын үйэтитиигэ миэстэтигэр туох үлэ ыытылла турарын, былааннанарын туһунан кэпсээтилэр. Быйыл чурапчылар сэттэ үбүлүөйдээх дааталаах буоланнар, улууска История сыла биллэриллибит. Улуус баһылыга иһитиннэрбитинэн, олортон биир саамай үрдүк суолталаахтара — А.П.Илларионов үбүлүөйдээх сылын бэлиэтээһин буолар. Оттон Хайахсыт нэһилиэгэр быйыл Көҕүлээһин сыла. «Биһиги, эдэр көлүөнэ, чулуу дьон аатын үйэтитиигэ былааннаммыт үлэни тиһэҕэр тиэрдэр ытык иэспит буолар», — диэтэ эдэр баһылык Василий Прудецкай.

Мунньахха кэлбит нэһилиэк актыбыыстара уонна тэрийэр хамыыһыйа чилиэннэрэ А.П.Илларионов төрөөбүтэ 75 сылыгар ыытыллыахтаах үлэ былаанын тутуу уонна өрөмүөн түһүмэҕэр ордук болҕомтону уурдулар. Ол курдук, нэһилиэк бары олохтооҕун саамай долгутар боппуруос – оскуола-саады тутуу. Спикер тутуу бырайыак-смета докумуоннарын быйыл бүтэрэргэ сорудахтаата.

Нэһилиэк олохтоохторо Иван Филиппов, Михаил Васильев, Петр Илларионов сүрүн тэрээһиннэр ыытыллар күннэригэр-дьылларыгар олохтоохтор ааттарыттан этиилэри киллэрдилэр, бэйэлэрин санааларын эттилэр.

Түмүккэ Александр Жирков: «Афа­­насий Петрович Илларионов биһиги кэккэбититтэн туораабыта 20-тэн тахса сыл буолла. Бүтүн аан дойдуга, Россияҕа, Сахабыт да сиригэр элбэх араас чаҕылхай дьон төрөөн-үөскээн, үлэлээн-хамсаан ааспыта. Ол эрээри, олортон чахчы ойуччу тутуллан хаалар киһи тарбахха баттанар. Билигин ол түгэн. Биһиги бары Афанасий Петрович Илларионов аата-суола күннээҕи кыһалҕалартан үрдүкү турар суолтатын илдьэ сылдьыахтаахпыт. Кини тыыннааҕар Саха сирин судаарыстыбаннаһа сайдыытын туһугар оҥорбут үтүөтүн кэнэҕэски ыччат өйдөөн хаалыахтаах», – диэтэ. Спикер хамыыһыйа чилиэннэригэр туһаайан Афанасий Илларионов аатын үйэтитии судаарыстыбаннай сорук быһыытынан турарын, онон итиннэ эппиэтинэстээх сыһыан баар буолуохтааҕын санатта. Александр Николаевич Афанасий Илларионов аатын үйэтитии боппуруоһугар сы­һыаран, сотору кэминэн Ил Түмэҥҥэ парламентаризм түмэлэ арылларын, онно А.П.Илларионов аата дьоһун миэстэни ылыаҕын туһунан иһитиннэрдэ.

Үбүлүөйдээх сылга анаан улахан тэрээһиннэр уонна ыытыл­лыахтаах үлэ туһунан дьүүллэһэр мунньах түмүктэннэ, киирбит этиилэри учуоттаан туһааннаах соруктар турдулар.

1942 сыллаахха Чурапчыга сут-кураан сатыылаан, 41 холкуос хоту улуустарга күүс өттүнэн көһөрүүгэ барбытын бары билэбит. Олор истэригэр Хайахсыт нэһилиэгиттэн «Социализм суола», «Буденнай» уонна «Түмсүү» холкуостар эмиэ бааллара. Хайахсыттан барыта 405 киһи мас көлүөһэлээх тэлиэгэлэринэн айаннаабыттара. Икки холкуоһу Эдьигээҥҥэ, оттон сорохтору Натаара диэн туох да дьиэтэ-суох кураанах сиргэ түһэрбиттэр. «Мас булан титирик курдук синньигэс холлоҕостоох 27 дьиэни оҥорбуппут. Болбукта курдук сир кырсын сүгэнэн быһыта сынньан ылан сыбах оннугар симэн иһэрбит», — диэн холкуос бэрэссэдээтэлэ А.К.Филиппов ахтыытыгар суруйбут. Ити дьиэлэргэ түөрт-биэс ыал буолан дьукаахтаһан олорбуттар. Биир дьиэ тутуллан бүтээтин кытта, көһөн киирээт, икки хонугунан Хайахсыттан көһөрүллүбүт Өлөөнө уол оҕоломмута…Ити курдук, 1942 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр Натаараҕа Афанасий Илларионов күн сирин көрбүтэ. Ыаллара ким туохтааҕынан Өлөөнөнү уонна уолчааны хоргуйартан быыһаабыттара. Афанасий Петрович куруук: «Хайахсытым дьонугар төлөммөт иэстээхпин», — диэн этэр эбит. 1946 сыллаахха Хайахсыкка төннөн кэлбиттэр. Афанасий Петрович Илларио­нов биир дойдулаахтара, кини Хайахсыттан куорсун анньынан өрө тахсан, дойдутун ааттаппытынан киэн тутталлар. Хайахсыкка күн устата алтыспыт дьонум бука бары: «Афанасий Петрович ханнык да үрдүк дуоһунаска үлэлээтэр, киһиэхэ барытыгар элэккэй, истиҥ сыһыаннаах этэ. Кини дойдутугар кэллэҕинэ хас биирдии киһини, эдэри-эмэни, оҕону-кырдьаҕаһы кытта тэҥнээҕин курдук илии тутуһан сэлэһэрэ», — диэн ахталлар…

Мин, үлэ тэһиинин тутаммын

Миккиллэ, тиритэ сылдьабын.

Мин талбыт ыллыгым бэрт өтөр

Мин ыырбар, алааспар тиэрдиэҕэ.

Тимир суол тилиргэ көлөтө

Тиҥийэн-лигийэн тиийиэҕэ:

Ол күнү, тиэтэтэр туһугар

Олоҕум, кыһалҕам ананар – диэн тыллардаах Афанасий Илларионов хоһоонуттан быһа тардыы кини норуотун туһугар анаабыт олоҕун кэрэһилиир дии санаатым…