Бэчээт эйгэтин судаарыстыба тоҕо өйүөхтээҕий?

Быстах кэмнээх көстүү буоларыгар эрэнэбин

Бу маннык суруналыыстыка эйгэтигэр уустук кэмҥэ, бу салааҕа отучча сыл устата үлэлээн-хамсаан кэлбит киһи быһыытынан, кини тула санааларбын, толкуйдарбын эппэт буолуохпун сатаммат дии саныыбын.
Ити — быстах кэмнээх көстүү буоларыгар бүк эрэнэбин, итэҕэйэбин. Биллэрин курдук, Интернет ситимэ олохпутугар-дьаһахпытыгар тоҕо ааҥнаан киирдэ. Маннык технологическай сайдыыны урукку өттүгэр билэ-көрө илик дьон, ыччат, оҕо итиннэ күүскэ оҕунна. Компьютертан, гаджеттан арахсыбаппыт. Онон киһи Интернет үһү-тамах, буолар-буолбат сонуннарыттан, иһитиннэриилэриттэн «тотон» хаалар. Маны тэҥэ дьон хаһыаты, сурунаалы, кинигэни ааҕартан тэйэр.
Мантан өй-санаа таҥнары түһүүтэ, мөлтөөһүнэ, деградацията саҕаланар. Ити компьютеры, гаджеты өрүү кыҥастаһар киһи хараҕа мөлтүүрүн, доруобуйата айгырыырын ааһан, өйө-санаата сыппыыра, толкуйдуур дьоҕура мөлтүүрэ баар суол. «Мэйии кумааҕыны сөбүлүүр, таптыыр» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Кумааҕыга илиинэн суруллубут сурук, ыстатыйа атын тыыннаах, дууһалаах буоларын эмиэ билэбин.
Кэлиҥҥи кэмҥэ ордук ха­һыаттары электроннай версияҕа көһөрүү тула үгүс кэпсэтии ыытыллар. Олох сайдыытыттан, аныгы технологиялартан, этэргэ дылы, ханна да куотар кыахпыт суох. Ити гынан баран, ол сайдыыны аһара түһэммит эккирэтэрбит, сырсарбыт сыыһа дии саныыбын. Ортотун тутуһуохтаахпыт. Кумааҕы таһаарыылартан аккаастаныа суохтаахпыт.
Биллэрин курдук, билигин аан дойду аартыга аһаҕас. Сайдыылаах дойдуларга кумааҕы хаһыаттар элбэхтэрин илэ хараххынан көрөн итэҕэйэҕин. Аны бу дойдулар компьютер, гаджет доруобуйаҕа хайдах курдук охсуулааҕын билэннэр-өйдөөннөр, итинтэн куота, тэйэ сатыыллар. Оттон биһиэхэ хайдаҕый? Бум!

Уопсастыба өйүгэр-санаатыгар дьайар идэлээх дьон, төрдүс былаас бэрэстэбиитэллэрэ тоҕо култуура, үөрэх, доруобуйа харыстабылын үлэһиттэриттэн намыһах хамнастаныахтаахтарый?

Пресса оруола хаһан да намтыа суоҕа

Суруналыыстыка, пресса оруо­ла хайа да кэмҥэ намтыа суоҕа. Уустук, быыһык уларыйыылаах-тэлэрийиилээх кэмнэргэ суолтата өссө улаатан биэрэр. История хаппахчытын да арыйан көрүөх. Олунньутааҕы уонна Өктөөп революцияларын ылан көрүөҕүҥ. Бэчээт историятын үөрэтээччилэр бу хамсааһыннарга дьон-сэргэ, норуот өйүн-санаатын уларытыыга, хаһыаттар, пресса оруоллара партиялардааҕар, оннооҕор политическай деятеллэрдээҕэр улаханын бэлиэтииллэр. Сахабыт сиригэр ХIХ үйэ бүтэһигэр, ХХ үйэ саҕаланыытыгар саха интеллигенциятын лидерэ Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр тэрийбит «Саха дойдута» хаһыата уонна «Саха саҥата» сурунаал оччотооҕу норуот санаатын, толкуйун уларытыыга төһүү буолбута саарбаҕа суох.
Дойдубутугар ырыынак сыһыан­наһыыларыгар киирэр ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар дьон өйүн-санаатын уһугуннарыыга эмиэ көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволар сүҥкэн оруоллаахтарын билэбит.
Инникитин да дойду, регион социальнай-экономическай сайдыыларыгар, тыл политикатыгар пресса, хаһыат суолтата сүдү буолуоҕар эрэнэбин.

Суруналыыс үтүрүм-хатырым тутуллара төһө сөбүй?

Мин суруналыыс быһыытынан үс кэрдиис кэми көрдүм-иһиттим. Бастакытынан, сэбиэскэй кэм суруналыыстыкатын. Иккиһинэн, демократия, суверенитет, ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирии бириэмэтин. Үсүһүнэн, билиҥҥи кэми.
Бастаан үлэбин саҕалыырбар, өрөспүүбүлүкэбитигэр эрэ буолуо дуо, дойду үрдүнэн суруналыыс идэлээх киһи аҕыйаҕа. Сэдэх идэлээх специалистарга киирсэн, олорор дьиэнэн бастакы уочарат хааччыйаллара. Суруналыыстар райком бастакы сэкирэтээриттэн итэҕэһэ суох хамнастаахтара. Үлэһиттэри тыа сириттэн үүннэрэн таһаараллара. Хаһыаттарга дьиҥнээх идэтийбит дьон үлэлииллэрэ, айаллара-туталлара. Оччолорго суруналыыстар ытыктабылынан туһаналлара, статустара үрдүгэ. Онон бу эйгэҕэ үксүн эр дьон үлэлиирэ.
Оттон билигин биир идэлээхтэрим кэккэлэрэ күн-түүн хаҥыы турар. Ким эрэ хаһыакка, ким эрэ сурунаалга, ким эрэ пресс-сулууспаҕа, ким эрэ коммерческай тэрилтэлэргэ пиарщиктыыр, ким эрэ үлэтэ суох халтай хаамар. Этэргэ дылы, мээнэ киһи суруксуттаабат. Айдарыылаах, саныыр санаалаах, этэр этиилээх дьон суруналыыстыыллар.
Үгүстэрэ бэйэлэрин хаһыат­тарын уонна сурунаалларын төрөп­пүт оҕолорун тэҥэ саныыр чараас дууһалаах, истиҥ иэйиилээх дьон.
Кистэл буолбатах, билигин суруналыыс хамнаһа намыһах. Этэргэ дылы, бу эйгэҕэ фанаттар, идэлэрин үҥэр таҥара оҥостубут эрэ дьон үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Төрдүс былаас бэрэстэбиитэллэринэн ааттанар, дьоҥҥо-сэргэҕэ, уопсастыбаҕа өй-санаа угар дьоммут итинник намыһах хамнастаахтара киһини сонньутар. Итини тэҥэ үтүрүм-хатырым тутуллар, өйдөрө-санаалара кыарыыр.
Биир идэлээҕим, «Комсомольская правда» хаһыакка үлэлээбит суруналыыс хаһыаттар бэчээттэниилэрин, тарҕаныыларын судаарыс­тыба өйөөбөтөҕүнэ, суруналыыс статуһун үрдэппэтэҕинэ, дойду олоҕор-дьаһаҕар кутталлаах социальнай «дэлби тэбии» буолуон сөптөөх диэн суруйар.
Билигин суруналыыс сакаа­һынан дьону түһэрэр, үөҕэр матырыйааллары, ыстатыйалары таһаартарар. Интернетинэн былааһы, салалтаны кириитикэлиир, кэрбиир. Инньэ гынан уопсастыба өйүн-санаатын бутуйар-таһыйар. Ити биллэн турар, судаарыстыба сайдыытын атахтыыр.
Суруналыыс тоҕо атыыланарый? Ити төрдө-төбөтө хамнаһа намыһаҕар уонна үлэтэ суох халтай сылдьарыгар сытар. Оҕолорун, дьиэ кэргэнин иитиэн-аһатыан наада.
Дьиҥэ, суруналыыс этиканы тутуһуохтаах, чиэһинэй уонна сиэрдээх буолуохтаах. Кини тылы кытта үлэлиир. Оттон «тыл — ох» диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэрэ. Суруналыыс биир суруйуутунан киһи олоҕун алдьатыан да сөп эбэтэр өрө таһаарыан да сөп. Салгыҥҥа тарҕанан хаалар тыллааҕар, бэчээттэммит тыл икки-үс төгүл күүстээх.
Бэчээт эйгэтигэр киин сиргэ балаһыанньа ордук уустук. Биһиги региоммут ыраах, кэнсиэрбэлэнэн сытар буолан, кинилэртэн балаһыанньабыт ордук. Ол курдук, хаһыаты ордук тыа сиригэр ааҕаллар. Төһө да сыаната үрдүгүн иһин дьон хаһыакка суруттара сатыыр. Маны таһынан салалта бэчээт эйгэтин өйөөбөт буолбатах, төһө кыалларынан өйүүр. Бу үүммүт сылга граннар судаарыстыбаннайа суох таһаарыыларга бэриллибиттэрэ саамай сөптөөх дии саныыбын. Итиннэ үлэлии-хамсыы сылдьар биир идэлээхтэрбит тыын ылыахтара. Ол эрээри син биир кыалла илик боппуруостар бааллар. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, хамнас боппуруоһа. Уопсастыба өйүгэр-санаатыгар дьайар идэлээх дьон, төрдүс былаас бэрэстэбиитэллэрэ тоҕо култуура, үөрэх, доруобуйа харыстабылын үлэһиттэриттэн намыһах хамнастаныахтаахтарый?

Ааҕааччылары тардар сыалтан тугу гыныахтаахпытый?

Хаһыаттар ааҕааччылары тардар сыалтан тугу гынахтаахтарый? Бастатан туран, хаачыстыбаҕа үлэлиэхтээхтэр. Дьону толкуйдатар, туһалаах ырытар ыстатыйалар элбэх буолуохтаахтар. Хаһыакка төһөнөн элбэх киһи санаата этиллэр, соччонон интэриэһинэй, ааҕыллымтыа буолар. Онон эрэдээксийэлэргэ гонорар фондалара тэриллиэхтээхтэр. Хаһыакка бэйэлэрин салааларыгар аптарытыаттаах личностар толкуйдатар, ааҕааччыга өйү-санааны угар ыстатыйалара элбэхтик бэчээттэниэхтээх.
Саха суруналыыстыката манна эмиэ барыстаах усулуобуйалаах. Ол курдук, тыа сиригэр олорор дьон-сэргэ иһитиннэриини эрэ ылбакка, уһун ыстатыйалары ааҕыан, анааран, ырытан көрүөн баҕарарынан туспалаах. Онон саха киһитэ кылгас сонуну астыммат.
Маны таһынан ааҕааччы киһи туһунан суруйуулары сэҥээрэр. Онон суруналыыстар дьон туһунан элбэхтик суруйаллара наадалаах. Боростуой дьон олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын үгүстүк суруйуохха, сырдатыахха, кинилэр интэриэстэрин көмүскүөххэ, көмөлөһүөххэ наада.
Интернет баһылаабыт-көһү­лээбит үйэтигэр, урукку курдук информацияны түргэнник биэрэр, сенсациялары эккирэтэр кэм ааста дии саныыбын.
Саха суруналыыстыкатыгар кадр боппуруоһугар доҕолоҥнооһун баар. Ол курдук, олоҕу, олох хайысхаларынан, политиканы, экономиканы туох баарынан, чиэһинэйдик ырытан биэрэр киэҥ билиилээх суруналыыс олус аҕыйах.
Маны таһынан дойдуга почта сибээһэ мөлтөхтүк үлэлиирэ, хаһыат­тар, сурунааллар үлэлиил­лэрин эмиэ улаханнык атахтыыр. Кини пресса үлэтин атахтыыр тэрилтэҕэ кубулуйда. Ол курдук, почта сибээһэ сурутууга аһара үрдүк сыананы быһан, хаһыат ааҕааччыга тиийиитигэр мэһэй буолар. Оннооҕор ыарахан сыанаҕа суруппут да дьоҥҥо хаһыат, сурунаал кыайан тиийбэт түгэннэрэ элбэхтэр. Бу холобуртан ити салаа хайдах быһыылаахтык үлэлии-хамсыы олороро көстөн кэлэр.
Сэбиэскэй кэмҥэ хайдах этэй? Хаһыакка уонна сурунаалга сурутуу сыаната олус чэпчэкитэ. Ыаллар күрэхтэһэ-күрэхтэһэ суруталлара. Итини тэҥэ дойдуга уопсастыба өйө-санаата сайдыбыта.
Дьиҥэ, почта сибээһэ судаарыстыбаны үөскэтэр институтунан буолар. Дойду хайа баҕарар муннугар харыыта суох үлэлиэхтээх. Билигин хаһыакка, сурунаалга сурутуу сыаната чэпчэкитэ буоллар, дьон төһө баҕарар сурутуо этэ.
* * *
Дойдуга бэчээт эйгэтигэр үөс­кээбит уустук кэмҥэ суруналыыс статуһун көтөҕөр сокуон ылыллара, маны таһынан кинилэри өйүүр уопсастыбаннай фонда тэриллэрэ сөптөөх дии саныыбын. Хайа баҕарар түгэҥҥэ, кэмҥэ дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар дьайар көрдөрөр-иһитиннэрэр средство — төрдүс былаас. Кини кыһалҕатын болҕомтоҕо ылбат буолуоҕу табыллыбат.