Егор Жирков: «Көҥүл санаалаах буоламмын»

Биллэр общественнай-политическай деятельбит бэс ыйын 10 күнүгэр 65 сааһын туолла

 

 

 

Бу сэһэргэһэ олорор геройбун олоҕун бүүс бүтүннүүтүн төрөөбүт дойдутугар, норуотугар аныы сылдьар дьонтон биирдэстэринэн ааҕабын. Кини — биллэр общественнай-политическай деятель, педагогическай наука доктора, Национальнай оскуола концепциятын ааптара Егор Петрович Жирков.

 

Олоҕу хамсатар киһи

 

— Егор Петрович, киһи олоххо тутуспут эйгэтин тосту уларытара уустуктардаах. Биллэрин курдук, эн учууталлыы да сылдьыбытыҥ, науканан, политиканан да дьарык­таммытыҥ, промышленноска да үлэлээбитиҥ, бэйэ дьыалатынан да дьарыктанаҕын…

— Мин — математикпын. Кини киһиэхэ көҥүлү биэрэр. Оттон көҥүл киһи, санаата тугу барытын кыайыан сөптөөх. Маны таһынан эдэр сааспар бэйэм иннибэр: «Олоҕу хамсатар киһи буолуохтаахпын», — диэн сыал-сорук туруоруммутум. Ол да иһин эйгэбин тосту уларыталыыбын.

Үөрэх эйгэтиттэн судаарыстыбаннай сулууспаҕа, онтон промышленноска, ити кэнниттэн эмиэ промышленность биир көрүҥэр сурьмаҕа, базальт собуотугар үлэлээбитим.

 

Хоруйум чопчу — суох

 

— Политикаҕа кыттыбыккыттан биирдэ эмэ кэмсинэр санаа кэлэ сылдьыбыта дуо?

— Бу ыйытыыга хоруйум чопчу — суох.

— Егор Петрович, ааспыт Ил Түмэн быыбарыгар тоҕо кыттыыны ылбатыҥ? Билигин эйиэхэ депутат үлэтинэн салгыы дьарыктанаргар доруобуйа да, кыах да, барыта баар курдук көрөбүн.

— Бастатан туран, атыттар политиканан дьарыктаналларыгар суолу биэрэн, быыбарга кыттыыны ылбатаҕым. Ити туһунан ааспыт күһүн биэрбит интервьюбар санаабын этэн турабын.

Маны таһынан Ил Түмэн ааспыт быыбарыгар кыттыбатах иккис биричиинэм диэн, билиҥҥи хайысхабынан толору дьарыктанаары, онно усулуобуйа тэринээри.

— Саха Конгреһыгар бааргын?

— Баарбын.

— Оччоҕо олох үөһүгэр сырыт­таҕын дии…

— Наһаа олох үөһүгэр сылдьар курдук санаммаппын (күлэр). Билиҥҥи дьарыкпар үгүс бириэмэбин аныыбын. Ол эрээри наадалаах түгэҥҥэ, туора турар санаам суох.

— Саха омук ахсаана тоҕо өнүйбэт дии саныыгыный? 500 тыһыынчаҕа да кыайан тиийбэппит. Биир сиргэ батыллан баран турабыт. Омук ахсаана төһөнөн элбиир да, оччонон күүһүрэр буоллаҕа.

— Оннук. Саха норуота элбиэн наада. Биэрэпис түмүгүттэн көрдөххө, ХХ үйэ саҕаланыытыгар саха ахсаана 216 тыһыынчаҕа тиийэрэ. Дьиҥэ, ХХ үйэ бүтүүтүгэр демография сокуонунан 700 тыһыынча ахсааннаах омук буолуохтаах этибит. Икки улахан сэрии буолан, табыллыбатах үйэҕэ олороммут, ахсааммыт өнүйбэтэҕэ.

Биллэрин курдук, 60 сыл устата сэриитэ суох, иллээх, эйэлээх олох сатыылаата. Итиннэ ахсааммыт улаханнык өнүйбэтэҕэ дьикти. Саха дьоно элбэх оҕолонуохтаах, төрүөхтээх.

Чечняҕа кэлиҥҥи кэмҥэ икки сэрии буолла даҕаны, элбэхтик оҕолоноллорун суотугар, ахсааннара аччаабата.

Демографическай боппуруоска туһааннаах усулуобуйа эмиэ биллэр оруоллаах. Билигин көрөргүт курдук, экономика өрө тахсыбат, төттөрүтүн түһэ турар.

 

70 депутат сөп

 

— Егор Петрович, депутаттар ахсааннарыгар да буоллун, билигин өрөспүүбүлүкэ парламенын тула барар араас кэпсэтиилэргэ эн туох санаалааххыный?

— Урут 150-тан тахса депутаттаах Үрдүкү Сэбиэт баара. Ол да куһаҕана суох этэ. Биллэрин курдук. билигин депутатскай куорпус 70 киһилээх. Итилэртэн сүүрбэччэ депутат бастайааннай төрүккэ үлэлиир. Атыттар тастан сылдьаннар, парламент ыытар үлэтигэр кыттыыны ылаллар.

Кистэл буолбатах, өрөспүүбүлүкэ парламенын уларытыахха-тэлэритиэххэ диэн кэпсэтии баар. Киһи хардары итиннэ: «Тугу уларытарга-тэлэритэргэ?» — диэн ыйытыы биэриэн сөптөөх. Үп-харчы ороскуотун аччатар, экономиялыыр туһунан боппуруос турдаҕына, бастайааннай төрүккэ үлэлиир сүүрбэ депутат ахсаанын аччаттахха, парламент ыытар үлэтэ-хамнаһа биллэрдик мөлтүүрүгэр тиийэр. Таһыттан сылдьар 50 депутат бюджет үбүн-харчытын ороскуоттаабаттар. Өрөспүүбүлүкэ парламенын депутатскай куорпуһа 70 киһилээҕэ саамай сөптөөх дии саныыбын.

Холобурга аҕаллахха, Москвалары эҥин үтүктэн, депутатскай куорпуһу 15 киһилээх оҥоруохха сөп. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит сирэ-уота наһаа киэҥ, 35 улуустаахпыт. Оттон Төрүт Сокуоммутугар этиллэринэн, Ил Түмэн сокуону оҥорор эрэ былаас буолбакка, бэрэстэбиитэллээх былаас уоргана. Депутат — өрөспүүбүлүкэ, хас да улуус, нэһилиэк, дьон, норуот бэрэстэбиитэлэ буолуохтаах. Уон биэс депутат баар буоллаҕына, сорох депутат аҕыстыы улууһу хааччыйыахтаах. Ити сөбө суох, сыыһа. Бу киһи норуот депутатын аатын сүгэр, бэрэстэбиитэллээх былаас функциятын кыайан толорор кыаҕа суох. Оччоҕуна өрөспүүбүлүкэ Конституциятын утарабыт. Өрөспүүбүлүкэ парламенын депутатын ахсаанын аччатар төрдүттэн сатаммат.

Атын өттүттэн ылан көрөр эбит буоллахха, оччотугар итинник балаһыанньаҕа ким депутат буоларый? Бастатан туран, аҥаардастыы ситэриилээх былаас «анньыбыт» дьоно. Ити эмиэ Төрүт Сокуону утарар. Толоруулаах уонна бэрэстэбиитэллээх былаастар бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох буолуохтаахтар. Өскөтүн биир былаас көрүҥэ атын былаас көрүҥүн үөскэтэр буоллаҕына, табыллыбат. Ил Түмэн бырабыыталыстыба департамена буоларыгар тиийэр. Бу — Конституцияҕа хайдах даҕаны сөп түбэспэт. Иккиһинэн, депутатынан үгүөрү үптээх-харчылаах дьон буолуоҕа. Үсүһүнэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр-көстөр дьон, артыыстар уонна спортсменнар депутатынан быыбарданыахтара. Тус бэйэм кинилэр политикаҕа кытталларын сөбүлээбэппин. Төрдүһүнэн, парламент идэтийбит буолуохтаах, депутаттарынан юристар эрэ буолуохтаахтар диэн сорохтор этэллэр. Ити төрдүттэн сыыһа. Кырдьык, сокуону оҥорорго юристар кыттыахтаахтар. Ону ким да мэлдьэспэт. Онно парламеҥҥа да, бырабыыталыстыбаҕа да анал юридическай сулууспалар бааллар.

Госдумаҕа депутаттаабытым, үлэлээбитим. Манна чахчы сокуон оҥоһуллан тахсар тэрилтэтэ этэ. Иккис ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ депутаттар эмиэ элбэх сокуону бэйэбит оҥорор этибит. Онтон салгыы толоруулаах былаас вертикала дьайыытынан уонна содулунан парламент сокуону оҥорон таһаарар функцията аччаата.

Өрөспүүбүлүкэ, дьон-сэргэ кы­һалҕатын юрист ордук билэр диэн буолбатах. Сокуон дьоҥҥо-сэргэҕэ туһаайыллан, инникини көрүүлэнэн оҥоһуллуохтаах. Оттон депутаттар ортолоругар хас да юрист баара туох да куһаҕана суох.

 

Хотторуунан аахпаппын

 

— Биллэрин курдук, эйигин быыбардарга мэлдьи кыайыы-хотуу эрэ арыаллаабатаҕа. Госдума иккис ыҥырыытын быыбарыгар олох аҕыйах куолаһынан Зоя Корниловаҕа хотторон турардааххын. Ити эн олоххор туох сабыдыаллаах буолбутай?

— Быыбар диэн эмиэ күрэхтэһии кэриэтэ. Дуобакка кытта оонньоон кыайтараллар. Мин итини хотторуунан аахпаппын. Баара-суоҕа 370 куолаһынан кыайтарбытым. Госдумаҕа алмаас-көмүс туһунан сокуону ситэ ылларбакка, манна кэлэн үлэлээбитим буоллар, кыайыахтаах этим буоллаҕа. Зоя Корнилова оччолорго Госдума депутатынан талыллыбыта, өрөспүүбүлүкэҕэ хотторуу буолбатаҕа. Биллэрин курдук, кини биир күүстээх политикпытынан буолар.

Оттон мин депутат буолбатаҕым сүтүк, трагедия буолбатах этэ (күлэр). Атын үлэнэн, дьыаланан дьарыктаммытым. Ол курдук, ити кэмҥэ Президент бырагырааматын олоххо киллэрии Департаменын салайааччынан уонна «Сахазолото» тэрилтэ дириэктэрин солбуйааччынан үлэлээбитим. 1997-1998 сылларга Алдан, Өймөкөөн, Уус-Маайа уонна Томпо улуустарыгар көмүс промышленноһыгар улахан кириисис, туһааннаах дьоҥҥо иэдээннээх быһыы-майгы буолбута. Ол кириисистэн таһаарар бырагырааманы иилээн-саҕалаан оҥотторбутум уонна олоххо киириитигэр ылсан үлэлээбитим. Депутатынан талыллыбатаҕым эрээри, атын сыалга-сорукка ылсан, олоххо киллэрдэҕим дии.

 

Эдэр политиктарга сүбэ

 

— Эдэр политиктарга тугу сүбэлиэҥ этэй?

— Биһиэхэ былааска дьулуһар ыччат элбэх. Аһара элбэх да диэххэ сөптөөх. Эдэр дьоҥҥо чопчу икки сүбэни биэриэм этэ. Олоххо, үлэҕэ уопут политикаҕа улахан оруоллаах. Эдэр киһи производствоҕа үлэлээбит буоллаҕына, өссө үчүгэй. Ити туһаттан атыны аҕалбат.

Аҕыйах ахсааннаах норуокка дьонун-сэргэтин туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллар, омугун кутун-сүрүн иҥэринэ сылдьар киһи, патриот политикаҕа сыстара өссө үчүгэй. Кэмиттэн кэмигэр төрөөбүт тыл, о.д.а. боппуруостар күөрэйэн тахса тураллар. Тылбыт, култуурабыт сүппэтин, куппут-сүрбүт тостубатын туһугар туруулаһыах тустаахпыт. Дьоҥҥо-сэргэҕэ өйдөтөр, быһаарар дьон наадалар. Манна, биллэн турар, кыах, таһым баар буолуохтаах.

Эдэр киһи эрдэттэн билиитин-көрүүтүн кэҥэтэн бэйэтин личность, киһи быһыытынан сайыннарыахтаах. Ис кыаҕын арыйыахтаах. Оттон кыаҕа суох киһи атыттарга туһаны аҕалыа, үтүөнү оҥоруо диэн өйүм хоппот.

 

Ыча

 

— Егор Петрович, кэпсэтиилэрбэр ычаны кэҥэтии, сиэр-майгы боппуруоһун өрүү таарыйааччыбын. Кистэл буолбатах, ордук эдэр дьон дуоһунаһы, кыра ситиһиини, кыайыыны уйбаттара, төбөлөрө эргиэйэрэ баар суол. Эн манна тугу этиэҥ этэй?

— «Сайдары саныаҕын саха дьоно» диэн эгэ тыл эппиттээхпин. Онно маннык баар:

Биһиэхэ Сахабыт сиригэр

Саха дьонун олоҕор

Ситэ тиийиммэппит, кыаммаппыт,

Сатаҕайдык сайдарбыт

Төрдө тугуй? Тутулуга туохханый…?

Ол биһиги тус туһунан, бытанан сылдьарбытыттан,

Ол биһиги ырабыт, ычабыт аччыгыйыттан,

— диэн хоһуйан турардаахпын. Онон сахаҕа сорох ардыгар ыча кырата уонна өй-санаа кылгаһа мэһэй буолаллара, баар чахчы.

— Итиннэ аҕыйах ахсааннаах норуот буоларбыт төрүөт буолара дуу?

— Оннук буолбатах. Ити эгэ тылбар эмиэ маннык өйдөбүл баар:

Биһиги, сахалар, былыргыбытыгар

Олоҥхо курдук дириҥ улаҕалаах эрээри… — диэн.

Дьиҥэ, биһиги өйбүт-санаабыт уһун, улаҕалаах. Өбүгэлэрбит олоҥхо курдук улуу айымньылаах күүстээх санаалаах дьон этилэр. Кыра ычалаах, кылгас өйдөөх-санаалаах, күүстээх санаата суох омук маннык тыйыс тымныылаах, сырылас куйаастаах киэҥ-куоҥ сири-уоту (3 мөл. кв.км) баһылыыр, сыспай сиэллээҕи, хороҕор муостааҕы ииттэр кыаҕа суох. Күүстээх, кыахтаах эрэ омук итини кыайыан-хотуон, алаастарын, сирдэрин сахалыы ааттыан сөптөөх.

Табыллыбатах ХХ үйэҕэ ычабыт аччаата диэн санаалаахпын. Ол курдук, гражданскай сэриигэ үрүҥ, кыһыл диэн арахсыыга, революция, 30-с репрессия сылларыгар омук, интеллигенция сүмэтэ-сүөгэйэ, барыта симэлийбитэ, кырыллыбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, сукка-курааҥҥа эмиэ дьон бастыҥнара суох буолбуттара. Онон ХХ үйэни табыллыбатах диирим сөп. Итилэргэ өйүнэн-санаатынан да, доруобуйатынан да күүстээхтэрин суох буоллахтара дии.

Биһиги норуот 90-с сылларга арыый бэттэх кэлбиппит. Суверенитеттанан, былааска уонна баайга-дуолга бырааптанан.

 

Сомоҕолоһуу

 

— Сомоҕолоһуу боппуруоһугар тус санааҕын истиэхпин баҕарабын.

— Билиҥҥи кэмҥэ саҥа араас киһи дьаарханар быһыыта-майгыта үөскээн, олохсуйан эрэр. Кэлиҥҥи соччото суох сонуннартан да көрдөххө-иһиттэххэ. Ол курдук, уу тэстибэт биир санаалаах дьон бэйэ-бэйэлэрин түһэн, уган биэриилэрин курдук мөкү көстүүлэр баар буолан эрэллэр. Саҥа кэм итинник куһаҕан кэмэлдьилэри көрдөртүүр. Ити сомоҕолоһууттан тэйитэр эрэ.

Кыаммат араҥа кыанар араҥаны кытта тэйсиилэрэ, абааһы көрсүүлэрэ баар буолла. Манна уопсай сомоҕолуур идеяны булар уустук дии саныыбын. Аҥаардас «сомоҕолоһуоҕун» диэн этэр кэрэгэй.

 

Хайа да кэмҥэ концепцияны өйүөхтээхпит

 

— Егор Петрович, эйигин кытта кэпсэтэр буоллахха, Национальнай оскуола концепциятын таарыйбат буолуоҕу табыллыбат. Математик идэлээх киһи тустаах дьыалаҕа ылсыбыта үгүстэри интэриэһиргэтэр буолуохтаах?

— Математиктыы сылдьан, устудьуоннарга уонна учууталларга Өксөкүлээх Өлөксөй, Былатыан Ойуунускай, Алампа биэчэрдэрин тэрийэн ыыппыттаахпын. Онуоха диэри улаханнык интеллигент курдук санаммакка сылдьар киһи, ХХ үйэ саамай чулуу интеллигеннэрин ситимигэр киирбит буолуохтаахпын дии саныыбын. Оччолорго аһаҕас кэм чугаһаабытын көхсүбүнэн сэрэйэрбитим. Итинник кэмҥэ биһиги норуот хайдах дьаһаныахтаахпытый диэн толкуй кэлбитэ.

1989 сыллаахха Сэбиэскэй Союз өссө баар кэмигэр Национальнай оскуола концепциятын барылын оҥорбутум. Бастаан докумуоммун обкомҥа үҥүлүтэ сатаабытым. Ол эрээри партия бэйэтин адьынатынан бастакы сирэйи кытта кыайан көрүһүннэрбэтэҕэ. Анал хамыыһыйа тэриллэн, концепция барылын тула «кэпсэтии», бириэмэни ыытыы, уһатыы-кэҥэтии саҕаламмыта.

Онтон кэм-кэрдии эмискэ, итиэннэ тосту уларыйан, Россияҕа демократия, уларыта тутуу тыыннара биллэн барбыттара. Саха сиригэр ол долгуна кэлбитэ, дойдуга уонна өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа былаас үөскээбитэ. Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн Михаил Николаев талыллыбыта. Кини докумуону өйөөбүтэ. Михиал Ефимович үөрэх миниистирин солбуйааччынан анаабыта. Онтон тустаах докумуону олоххо киллэрэр сыалтан-соруктан миниистир буолбутум.

«Национальнай оскуола концепцията» — бу боростуой докумуон буолбатах. «Концепция» элбэххэ туттуллар, үгүстүк иһиллэр тыл. Национальнай оскуола концепцията төгүрүк сылы быһа норуот дьүүлүн ааспыт, биһирэбилин ылбыт докумуонунан буолар. Ил Түмэн, бырабыыталыстыба көрүүтүн-истиитин ааһан, уурахтарынан бигэргэммитэ. Өрөспүүбүлүкэ Президенин анал Ыйааҕа кытта тахсыбыта. Онон тустаах докумуон норуот интэриэһин көрөр, биир бөдөҥ судаарыстыбаннай политиканан буолбута. Саҥа кэмҥэ саха омук оҕолорбутун, ыччаппытын иитэрбитигэр-үөрэтэрбитигэр олугу уурбута.

Кистэл буолбатах, кэлиҥҥи уон сылга Национальнай оскуола концепциятыгар сыһыан мөлтөөбүтүн билэбит-көрөбүт. Дьон-сэргэ былааска аһара убанан хаалан, кини өйөөтөҕүнэ, өйүүр, тохтоотоҕуна, тохтуур, ньимиликээн буолар. Ити төрдүттэн сыыһа. Хайа да кэмҥэ Национальнай оскуола концепциятын дорҕоонноохтук өйүөхтээхпит. Олоххо киириитин күүһүрдүөххэ наадалаах. Аҕыйах ахсааннаах норуот тыыннаах хаалар, салгыы сайдар ньымата буоларын умнуо суохтаахпыт. Хайа да кэм салайааччыта, төһө да тус бэйэтэ кыттыбатаҕын иһин, бу концепцияҕа сөптөөх суолта биэриэхтээх. Эпоха уларыйдаҕына, национальнай оскуола концепцията өссө күүстээхтик олоххо киириэҕэ диэн көрүүлээхпин.

— Оччолорго атын регионнарга итинник концепция баара дуо?

— Биһиги иннибитинэ атын субъектарга Национальнай оскуола концепцията суоҕа. Сэбиэскэй кэм этнопедагогикатын аҕата, академик Геннадий Никандрович Волковы кытта кыттыһаммыт дойду масштабтаах концепция барылын оҥорбуппут. Ол гынан баран Россия тустаах министерствота итинник концепцияҕа улаханнык наадыйбатаҕа.

Атын өрөспүүбүлүкэлэргэ идеяларбытын балайда тарҕаппыппыт. Онон өрөспүүбүлүкэлэр биһиги уопуппутун туһана сатаабыттара. Үгүс регион ону билигин да үтүөнэн өйдүүллэр.

 

Айар дьоҕурбун анаабыппыттан астынабын

 

— Егор Петрович, өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонун оҥорууга оробуочай бөлөҕү салайбытыҥ. Ити боппуруоска тугу этиэҥ этэй?

— Егор Григорьевич Егоров диэн регионнааҕы экономика институтун дириэктэрэ көрсө түстэҕинэ, «отец якутской Конституции» диир буолара. Ол гынан баран наһаа да оннук буолбатар, үлэлээбиппит (күлэр). 50-60 киһилээх улахан конституционнай хамыыһыйаны Михаил Николаев салайбыта. Кинини солбуйааччытынан Василий Власов этэ. Ол иһинэн айар, оҥорор, бырайыагы бэлэмниир 13-14 киһилээх анал бөлөх тэриллибитэ. Икки сыл устата үлэлээбиппит. Бу бөлөҕү мин салайбытым.

Россия иннинэ уонна атын регионнартан биир бастакынан Төрүт Сокуону ылыммыппыт. Сүрүн докумуон өйдөөхтүк-төйдөөхтүк оҥоһуллубутун бэлиэтиибин. Конституционнай быраап эйгэтигэр анал  идэлээх судаарыстыбаннай  институт салайааччыта Борис Николаевич Топорнин биһигини олус үчүгэйдик көрсөн, туох баар специалистарын, барыларын кытта көрүһүннэртээбитэ. Итиннэ экспертиза бөҕөтүн ааспыппыт. МГУ-га анал кафедраҕа эмиэ көмүскээбиппит. Күүстээх экспертэри ааспыппыт диэххэ наадалаах. Дойду Конституциятын ханан да утарбат Төрүт Сокуону оҥорбуппут. Кэлиҥҥи кэмҥэ политикаҕа уонна федеральнай сокуоннарга уларыйыы-тэлэрийии элбэх буоллаҕа. Онно уратылааххыт дии-диилэр Төрүт Сокуоммутун кырыйыы-сарбыйыы буолбута. Ол эрээри сүнньэ баар.

Төрүт Сокуон саамай суолтата тугуй? Өрөспүүбүлүкэ быһыытынан былааска, баайга-дуолга бырааппытын чопчулуур сүрүн докумуонунан буолар. Дойду Конституциятыгар экономическай төрүт диэн суох. Сэбиэскэй Союз киэнигэр ити баара. 90-с сылларга Төрүт Сокуоммутугар баар экономическай төрүккэ олоҕуран, маҥнайгы Президеммит Михаил Ефимович Россия Президенин Борис Николаевич Ельцины кытта биир уопсай тылы булан, манна күүстээх үлэни ыыппыта. Өрөспүүбүлүкэ инники сайдыытыгар олугу уурбуппут.

Санаан көрүөҕүн эрэ, бастакы Президеммит дьайыытынан, ситиһиитинэн өрөспүүбүлүкэбит иһигэр промышленнай, экономическай баай-дуол 94% өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр киирбитэ. Оттон билигин өрөспүүбүлүкэ бэйэтин тус бас билиитигэр баара-суоҕа — 10-ча эрэ бырыһыан.

Киһи быраабыгар болҕомтобутун күүскэ уурбуппут. Маны таһынан төрүт норуоттар бырааптарын көрбүппүт. Онон эмиэ Конституциябыт прогрессивнай, инники көрүүлээх.

Өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонун оҥорууга кыттыыны ылбыппыттан уонна айар дьоҕурбун онно анаабыппыттан сүрдээҕин астынабын уонна киэн туттабын.

 

Ыччат үөрэхтэниитигэр

 

— Өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонун оҥорууга кыттыыҥ, Национальнай оскуола концепциятын оҥоруу төрөөбүт дойдун, дьонун-сэргэн сайдыыларыгар бөдөҥ суолталаах ситимнээх үлэлэринэн буолаллар. Итини таһынан дьон туһугар үлэлээбит кэмҥиттэн тугу ахтан ааһыаҥ этэй?

— Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин иґинэн үлэлиир  кадрдары бэлэмнээґиІІэ уонна аттаран туруорууга департамент хайдах үөскээбитэй? Биир өрөбүл күн Михаил Ефимович Николаев кабинетыгар көтөн түспүтүм. Кини: «Туохтан ыгылыйдын, туох эрэ буолаары гынна дуо?» — диэтэ. Онуоха: «Туох эрэ буолаары гынна», — диэн хоруйдаатым. «Ол тугуй?» — диэн туоһуласта. «Москваҕа диэри сөмөлүөт билиэтин сыаната үрдээри, үрдүк үөрэх бүтүннүүтэ дойдуга төлөбүрдээх буолаары турар. Россия Болонскай процесска киирдэ. Үөрэххэ баҕалаахтар хаарчахха хаайтарар буоллулар. Тустаах боппуруоһу таһымнаахтык быһаарсарга ньыма буллум, тобуллум. Киин куораттарга баар үрдүк үөрэх кыһаларыгар биирдии-иккилии, сороҕор биэстии миэстэни өрөспүүбүлүкэ дуогабарынан атыылаһан ылыахтаах. Манна сүүрбэлии-отуттуу ыччаттан сүүмэрдээн, ол талыллыбыт эдэр дьону үөрэттэрэ ыытыахтаахпыт уонна сылга айанын төлөбүрүн уйунуохтаахпыт», — диэн этии киллэрбитим.

Онуоха Михаил Ефимович: «Дьэ оччотугар сылга хас ыччаты үөрэттэрэ ыытабыт. Билэҕин дуо?» — диэн «оройго биэрэр» ыйытыыны биэрбитэ. «Билбэппин», — диэн санныбын ыгдах гынным. «Ону билэргэр төһө бириэмэ нааданый?» — диэтэ.

Үс тыһыынчаттан тахса ыччат итинник үөрэниэхтээх диэн ааҕан таһаарбытым. Икки нэдиэлэнэн Ыйаах бырайыагын бэлэмнээн киллэрбитим. Ол тэриллэр киин дуу, департамент дуу министерстволартан тутулуга суох буолуохтаахтар, бырабыыталыстыба иһинэн үлэлиэхтээҕин туһунан Михаил Ефимовичка быһааран биэрбитим. Норуотум үүнүүтүгэр-сайдыытыгар киллэрбит биир кылаатым ити буолар.

Департамент министерство иһинэн буолбакка, бырабыыталыстыба иһинэн буолуохтаах. Итиннэ өрөспүүбүлүкэ саҥа Ил Дархана Айсен Николаев болҕомто ууран, туһааннаах дьаһал таһаарара  буоллар, дьон-сэргэ үөрүө, кэскилбит кэҥиэ этэ.

 

Хайа үрдүгэр буолуоҕун

 

— Егор Петрович, кэпсэтиибит түмүгэр үөһэ хаста да этэн аһарбыт билиҥҥи дьарыгын туһунан ааҕааччыларга сиһилии билиһиннэриэҥ дуо?

— Билигин тус дьарыктаахпын. Ол дьарыгым дохуоттаах буоларыгар дьаныһа сылдьабын. ХХI үйэ, сахаҕа сатабыл үйэтэ кэллэ диэн этэн турабын. Хас биирдии саха дьарыктаах, онтуката дохуоттаах буолуохтаах. Икки аҥаар сыл аннараа өттүттэн хайа тааһын кытта бодьуустаһарбын саҕалаабытым. Санаам хоту үлэлии-хамсыы сылдьабын. Өссө да сылайа-элэйэ иликпин. Бочуоттаах сынньалаҥҥа олорбут киһи диэн санаа суох.

Итиннэ даҕатан, «Мэҥэлэр хайа үрдүгэр» диэн этии, өйдөбүл баар. Мэҥэлэр эрэ буолбакка,  биһиги, сахалар, хайа үрдүгэр буолуоҕун диэн туһаайабын. Саха сирин 60% хайа. Онон хайа тааһын туһаҕа таһаарыахтаахпыт. Биһиги билэрбит диэн алмаас, көмүс, таас чох эрэ. Итилэр бүттүүн судаарыстыба, бөдөҥ корпорациялар интэриэстэринэн буолаллар. Дьиҥэ, хайаларга биһиги туһанар таастарбыт, минералларбыт син бааллар. Куомуннаһан хайаан, итинэн дьарыктанар ордук буолуо этэ.

Тутуу матырыйаалын миэстэтигэр улуустарга үөскэтэ сатыахха, оҥорон таһаарыахха наадалаах. Дьоҕус тутуу тэрилтэлэрин тэрийэн. Базальтовай дьиэлэри туттара сатаабытым. Сүүстэн тахса итинник дьиэ, хас да спортивнай саалалар, оскуола, хотоннор тутуллубуттара.

Тыйыс тымныылаах дойду төрүт омуктара тыа сиригэр итиннэ сөптөөх дьиэни тутар матырыйаалы була, тобула иликпит. Кэлии дьыалабыай мас сыаната олус ыараата. Бэйэбитигэр итинник мас аччаата. Билигин мин бу хайысханан үлэлии-хамсыы сылдьабын. Манна саҥаны үөскэппит, тобулбут киһи диэн баҕа санаа баар.

— Егор Петрович, кэпсээниҥ иһин махтанабын. Бу күннэргэ үбүлүөйгүн бэлиэтээтиҥ. «Ил Түмэн» коллективын аатыттан истиҥ эҕэрдэни тирдэбин.

 

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА