“Сахалыы тыл чөл кутун куоттарымыаҕыҥ”

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков быйыл­гы түмсүүгэ 24 улуустан мустубут редактордары үүммүт 2018 сылынан уонна идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ. Кэпсэтиигэ хаһыат үлэтин уонна сахалыы бэчээт суолтатын, информационнай утарыта туруу уустук сылларыгар хаһыат түмэр уонна үлэни-хамнаһы сүрүннүүр оруолун туһунан этиннэ. «Сүнньүнэн дьон кэлиҥҥи кэмҥэ хаһыакка, сурукка тардыһыыта мөлтөөтө. Онуоха хаһыаты оҥорооччулар суолтаҕыт төттөрүтүн улаатар. Информация олус элбээн, кэҥээн, халбас харатын курдук хамсаныыга эһиги сүрүннүүр сыаллаах-соруктаах үлэлии сылдьаҕыт. Иккиһинэн, саха тыла киртийэн эрэр. Итиннэ хаһыаттартан ураты суруйар араас албастар улахан харгыһы үөскэттилэр. Ватсапка, интернет ситимигэр суруллубуту ааҕа-ааҕа сорохтор хаһыат даҕаны маннык суруйдаҕына хайдаҕый диэн санаалаахтар. Тылбытыгар «чэпчэки», харыстабыла суох сыһыан киирдэ. Литературнай тылы тутан сылдьар дьон – эһиги, хаһыат үлэһиттэрэ, тыа сирин эйгэтигэр саха тыла чөл туруктаах буолуутугар үлэни ыытаҕыт. Онон үлэҕитигэр-хамнаскытыгар ситиһиини баҕарабын! Бүгүҥҥү кэпсэтиигэ эһиги санааҕытын истиэхпит», — диэн спикер кэпсэтиигэ ыҥырда.

Василий Мандаров, Бүлүү улууһун «Олох суола» хаһыат кылаабынай редактора:

— Биһиэхэ ааспыт сылга Олоҥхо ыһыаҕа үрдүк та­һымнаахтык буолан ааспыта. Парламент спикерэ Александр Николаевич бу тэрээһини тус бэйэтинэн тэрийсэн, хонтуруоллаан өйөбүл, күүс-көмө буолбутугар Бүлүү улууһун олохтоохторун ааттарыттан махталбын тиэрдэбин. Бу улахан тэрээһини сырдатыыга пресс-киин чахчы баар эбит дииллэрин курдук үлэлэтэн, ыалдьыттар санааларын аһаҕастык этинэн, быһалыы сырдатыы телевидение, хаһыаттар нөҥүө тутатына тарҕана турбут буолан Олоҥхо ыһыаҕа республика бары муннуктарыгар сырдатыллан дьон-сэргэ көрөр-истэр кыахтаммыта үөрдэр. Бэйэм улуус депутата буоламмын саас буолан ааспыт республика бэрэстэбиитэллээх уорганнарын 1 съеһигэр кыттыыны ылбытым.

Мин Халбаакы нэһилиэгиттэн турбут депутат буоларбынан бу нэһилиэк сүрүн кыһалҕатын тиэрдиэхпин баҕарабын: газтаах улууска бу нэһилиэк киин ититэр ситимҥэ холбоммокко олорор соҕотох нэһилиэк буолар. Ону быһаарар сыалтан 2017 сылга бэйэбит кыахпытынан 5,5 мөлүйүөннээх котельнай конструкциятыгар аналлаах оборудование атыыластыбыт. Уонна бу үүммүт сылга 5 мөлүйүөнү теплотрасса тардыытыгар көрдөрдүбүт, ону таһынан олохтоох дьаһалта бюджетыттан 2,5 мөл. солк. көрөннөр уопсай күүһүнэн улуус бэйэтин кыаҕынан Халбаакы нэһилиэгэ киин ититиигэ холбонуутун быһаарарга туох кыалларынан үлэлэһэ сатаатыбыт. Нэһилиэк киин ситимҥэ холбоноругар сметата 22 мөл. солк., онон Ил Түмэн эһиилги бюджекка үп эбии көрдөрөн, бу соҕотох хаалбыт нэһилиэк киин ситимҥэ холбонуутугар өйөбүл буолларгыт диэн этиилээхпин.

Майя Акимова, «Дьааҥы сонуннара» хаһыат кылаабынай редактора:
— Ил Түмэни кытта улуус редакциялара ыкса сибээстээхтик үлэлиибит. Ааспыт сылга Ил Түмэнтэн олус дириҥ ис хоһоонноох Чингиз Айтматов айымньыларын сахалыы тылбааһын уонна сахалыы бэчээт сайдыытын историятыгар анаммыт кинигэлэри тутан олус үөрдүбүт. Бу туһунан хаһыаппытыгар сырдаппыппыт. Бу олус наадалаах кинигэлэр иһин Александр Николаевичка махталбытын тиэрдэбит. Маны таһынан ааспыт сылга Боронук орто оскуолатын учуутала Акулина Стручкова Ил Түмэн депутата буолар үрдүк чиэскэ тиксибититтэн олохтоохтор үөрдүбүт. Арктика олохтоохторо олус уустук усулуобуйаҕа олороллорун олохтоох депутат туруорсан дьон олоҕун тупсарыыга үлэ барыаҕа диэн эрэнэбин. Ыраах улуустарга олох уустугуттан дьон төрөөбүт сириттэн көһүө суохтаах. Хаһыаттар тиражтара түһүүтэ дьон ааҕыан баҕарбатыттан буолбакка, почта үлэтэ куһаҕаныттан олус хойутаан ааҕааччыга тиэрдиллэриттэн тахсар.

Дарья Тимофеева, «Өлүө­хүмэ» хаһыат кылаабынай редактора:
— Ил Түмэн спикерин сол­буйааччыта Ольга Балабкина биһиги улууспут олус уустук кэмигэр кэлэн икки күн үлэлээн барбыта. Кини улуус киин балыыһатыгар, социальнай тэрилтэлэргэ сылдьан үлэни-хамнаһы көрбүтэ, истибитэ. Биһиэхэ быраастарынан хааччыллыы 50% буолан балаһыанньа уустук. Ольга Валерьевна отделениеларынан сылдьан хайдах бу кыһалҕаны быһаарыахха сөбүн тула кэпсэтиини ыыппыта. Манна быһаарар оруолу олорор дьиэннэн специалистары хааччыйыы ылар. Ик­кис улахан кыһалҕа — хаарбах дьиэттэн дьону көһөрүү буолар. Бу программа үлэлиир кэмигэр Өлүөхүмэ улууһугар 60 элбэх квартиралаах дьиэ хабыллыбыта. Өссө да 139 дьиэ хаалла, онон олорор дьиэ эргэриитин кыһалҕата биһиэхэ олус сытыытык турар. Ольга Валерьевна уопуттаах юрист буолан дьон кыһалҕатын истэн, нэһилиэнньэ сөптөөх эппиэттэри ылан, арыый уоскуйан тарҕаспыттара. Онон итинник сөптөөх консультация биэрэр кыахтаах депутаттар кэлэн дьону истэн, быһаарсан бараллара дьон эрэлин улаатыннарар.

Алена Докторова, «Эҥ­сиэли» хаһыат кылаабынай редактора:
— Үрдүкү былаас улуус хаһыатын үлэһиттэрин кытта бу маннык сылаас эйгэлээх көрсүһүүтэ үтүө үгэскэ кубулуйбута олус үчүгэй. Ил Түмэн спикерэ Александр Николаевич улуус хаһыаттарыгар болҕомтотун уурарыгар махтаныахпын баҕа­рабын. Ааспыт сылга спикер илии баттааһыннаах сүрдээх үчүгэй кинигэлэри тутаммыт үөрбүппүт. Маннык дириҥ ис хоһоонноох кинигэлэр атыыга соччо тахсыбаттар, суруналыыс дьоҥҥо, ааҕааччыларга да олус туһалаахтар. Ил Түмэн пресс-киинэ депутаттар үлэлэрин-хамнастарын тутатына биллэрэ, хардарыта сибээһи тутан олороро үчүгэй. Депутаттарбыт нэһилиэнньэни кытта үлэлэрин хаһыат сырдата олорор. Биһиги нэһилиэнньэбит Ил Түмэн чөл олоххо туһуламмыт сокуонун олус биһирээтэ. Уонна Уһук Илин гектарын туһунан сокуоҥҥа Ил Түмэн депутаттара элбэх эбиилэри, уларытыылары киллэрэн, ураты харыстанар сирдэри киллэриигэ күүскэ үлэлэһэн нэһилиэнньэни көмүскээтилэр дии саныыбын. Улуус, нэһилиэк таһымыгар дьон этиниитин болҕомтоҕо ылан федеральнай таһымҥа туруорсуу, уларытыылары киллэрии улахан сыраттан тахсарын биһиги өйдүүбүт. Биллиилээх государственнай деятель, тылбаасчыт, суруналыыс А.П.Илларионов аатынан Ил Түмэн бириэмийэтэ баара наһаа үчүгэй. Маны таһынан улуус хаһыаттарыгар анаан Ил Түмэн үлэтин сырдатыыга туһунан конкурс баара эбитэ буоллар. Сахалыы тыллаах хаһыаттар хайаан да баар буолуохтаахтар, тылы таба суруйууга, эдэр дьон сахалыы тыыннаах буола улааталларыгар хаһыат оруола улахан. Ватсап, интернет ситимнэригэр баар кэпсэтии төрөөбүт тылынан саҥарыыны, таба суруйууну сатаан тиэрдибэт, тылы киртитии элбээтэ дии саныыбын. Онон Александр Николаевич этиитин толору өйүүбүн. Сахалыы тыллаах хаһыаттар инникитин да өйөбүлү ылыахтара диэн эрэнэбин. Үгүс регионнарга төрөөбүт тыллара симэлийэн эрэрин бэлиэтииллэр, кинилэр биһигини ордугургуур да курдуктар. Аан дойдуга геополитика олус сытыырхайан турар кэмигэр сахалыы тыллаах хаһыаттар суолталара өссө улаатыахтаах дии саныыбын. Уонна биири этиэхпин баҕарабын – хаһыат редакторын статуһа наһаа түстэ. Мин бастаан үөрэҕи бүтэрэн үлэлии кэлэрбэр улуус редактордарынан барыта эр дьон үлэлиир этэ. Билигин улууһу, куораты даҕаны ылан көрдөххө редактордарынан барыта кэрэ аҥардар үлэлии сылдьаллар. Бу тугу этэрий? Эр дьон хаһыаттан тэйдилэр диэн буолбатах, манна эр киһи аҕа баһылык быһыытынан социальнай статуһун үрдэтээри арыый хамнастаах үлэни таларын кытта сибээстээх дии саныыбын. Онон хаһыат үлэһитин статуһун правовой, социальнай өттүнэн көтөҕүүгэ үлэ барара буоллар диэн баҕа санаабын тиэрдэбин.

«Сунтаар сонуннара» хаһыат редактора Борис Николаев  Ил Түмэн пресс-сулууспата сонуннары тиэрдиигэ үлэтэ тэтимнээҕин бэлиэтээтэ. Сунтаартан депутат Александр Уаров быыбардааччыларыгар чугаһын, биир дойдулаахтара кининэн киэн тутталларын туһунан кэпсээтэ. Борис Парфеньевич суруналыыс хамнаһа бүгүҥҥү күҥҥэ олус кыратын, эдэр ыччат идэ ылан баран ити кыһалҕаттан үлэҕэ киирбэтин, үрдүкү салалта хамнас боппуруоһун көрөрө буоллар диэн санаатын тиэртэ.

Анна Посельская, Таатта улууһун хаһыатын редактора: «Биһиги, Таатта улууһун олохтоохторо, бэйэбит депутаппытыгар Дмитрий Саввиҥҥа  махталбытын тириэрдэбит. Ил Түмэн спикериттэн тус аадырыстаах сахалыы тыллаах бэртээхэй кинигэлэри тутан олус үөрдүбүт. Мин редактор быһыытынан Александр Николаевиһы суруналыыс, күүстээх тылбаасчыт, историк быһыытынан талаанын бу кинигэлэртэн ааҕан соһуйа, үөрэ арыйдым. Бу кинигэҕэ бастакы сахалыы хаһыаттарга сахалыы тыл тутулун туруору ньыманан суруйалларын сөхтүм, элбэҕи биллим. Быйыл саха чулуу уола Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылын туолар. Ити бэлиэ түгэҥҥэ анаан «Я был сыном своего народа» диэн бүтэһик суругар суруйбут тылларынан ааттаан сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох кинигэни бэйэбит бэчээттэтэн таһаардыбыт. Үп-харчы көрүллэрэ буоллар тираһын улаатыннаран республика киэҥ эйгэтигэр тарҕатар санаалаах этибит. Манна көмө баара буоллар. Биһиги эдэр ааҕааччыларбытын угуйаары хаһыаппыт сайтыгар мобильнай сыһыарыы үлэлэтэбит. Түөрт ый устата 5540 тахса киһи көрдө. Статистика түмүгүнэн орто саастаах дьон элбэхтэ көрбүтэ биһигини үөртэ», — диэн үлэтин сырдатта.

Суруналыыстар сойуустарын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Галина Бочкарева көрсүһүү сахалыы тылынан баран, редактордар санааларын аһаҕастык, холкутук эппиттэрин бэлиэтээтэ. «Биир идэлээхтэрбин Россия Бэчээтин күнүнэн эҕэрдэлиибин. Ааспыт сылга Ил Түмэн Александр Николаевич салалтатынан сахалыы тыллаах «Саха дойдута» бастакы хаһыат тахсыбыта 110 сылын уонна «Саха саҥата» сахалыы сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыта 105 сылын көрсө «Сахалыы бастакы хаһыаттар, сурунаал» диэн кинигэни бэчээттээн киэҥ эйгэҕэ тарҕатта. Өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа бу бэлиэ түгэни П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар киэҥник бэлиэтээбитэ. Кинигэ Саха сиригэр сурук-бичик уонна уус-уран тыл сайдыытын историятыгар улахан суолталаах историческай докумуонунан буолар. Атын омуктар бары бэйэлэрэ анал бэчээт күннээхтэр. Театрга ыытыллыбыт тэрээһиҥҥэ саха бэчээтин күнэ от ыйын 1 күнүгэр бэлиэтэнэрэ буоллар диэн этии киирбитэ. Ити күн сахалыы тыллаах хаһыаттарга, саха тылынан суруйар суруналыыстарга ураты болҕомтону ууруохпут. Ил Түмэн үлэтин сырдатыыга улуус хаһыаттарыгар туспа анал куонкурус тэриллэрэ буоллар, үлэ хаамыытын өссө тэтимирдиэ этэ», — диэн санаатын этиннэ.
Сибээс уонна информационнай технология миниистирин солбуйааччы Чокуур Гаврильев этиллибит кыһалҕалары туоратарга үлэ ыытылларын иһитиннэрдэ. Кини Москваҕа буолан ааспыт суруналыыстар съезтэрин түмүгүнэн федеральнай таһымҥа сокуоҥҥа уларытыылары киллэриигэ үлэ бара турарын иһитиннэрдэ. «Сахалыы тыллаах хаһыат анала тугуй диэҥҥэ эһиги «Сахалыы бастакы хаһыаттар, сурунаал» диэн кинигэттэн ааҕаҥҥыт эппиэтин ылбыккыт. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр суруйбут ыстатыйатын ааҕан киһи элбэҕи өйдүүр. Александр Николаевич  дириҥ ис хоһоонноох кинигэни таһаартаран биһигини соһутта да, үөртэ да. Дьиҥ саха олоҕо тыа сиригэр баар. Саха тыла тыа сиригэр сүтүө, симэлийиэ суохтаах. Онуоха эһиги, суруналыыстар, төһүү күүс буолаҕыт. Тыл баар буоллаҕына норуот баар, норуот баар буоллаҕына сайдыы баар буолар», —диэн эттэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков: «В.В.Никифоров-Күлүмнүүр 1906 сыллаахха «Манчаарыны» суруйбута. Ону туох да улахан саҥата-иҥэтэ суох спектакль туруоран барбыттарын, былаастар өйдөөн көрөннөр нууччалыы тылбааһын оҥорон биһиэхэ аахтарыҥ диэбиттэр. Тылбааһын оҥорон аахтара биэрээри гыммыттарын аны Санкт-Петербурга цензура комитетыгар ыыппыттар. Ол иһин Василий Васильевич айымньытын тылбааһын туппутунан Санкт-Петербурга барбыта. Тустаах дьон көрөн бараннар норуот театра эрэ туруоруон сөп, атын театрдар туруораллара көҥүллэммэт диэн эппиэттээбиттэр. Сахаларга оччолорго норуот театра диэн суоҕа. Инньэ гынан сахалыы тылынан оонньообуппут курдук оонньуубут дуо диэбиттэрин, нууччалыытын эрэ көҥүллээбиттэрэ, баҕар, сахалыыта уратылааҕа буолуо диэн боппуттар. Ити курдук Күлүмнүүр айымньытын нууччалыы тыл­бааһа Россия бүтүннүүтүн үрдүнэн туруорулларга көҥүл ылбыта. Сахалыы тылынан Саха сиригэр туруоруллара бобуллубута. Хомойуох иһин, бүгүҥҥү кэпсэтиигэ ити кыһалҕа эмиэ таарылынна. Сахалыы тыллаах хаһыаттары өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр таһаарарга тылбаас ирдэнэр.
Улуус хаһыаттарын өйөөһүн быһыытынан улуус иһигэр бэчээттэнэн тарҕанылларыгар анаан почта өҥөтүнэн туһаныыга ыраах улуустарга барарыгар көмө диэн, бюджеттан харчы көрдөрдөххө суолтата улахан буолуо этэ. Этиилэргитин толору суруйан биһиэхэ киллэриҥ. Сахалыы хаһыаттар тарҕаныыларыгар, сахалыы кинигэ бэчээттэниитигэр Ил Түмэн санаата чугас. Аны Парламент бастакы Бэрэссэдээтэлэ Афанасий Петрович Илларионов аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ балаһыанньатын кэҥэтэн аҥардас хаһыаттарга эрэ биэриэххэ, онтон сахалыы тыллаах суруналыыска туспа анал бириэмийэни Ил Түмэн олохтуон сөп. Саха бэчээтин от ыйын 1 күнүгэр бэлиэтиир туһунан ыйааҕы үөһэттэн күүтэн олорбокко, Суруналыыстар сойуустара көҕүлээн ыытыҥ, биһиги кыттыыны ылыахпыт. Төһө кыалларынан сахалыы суруйууну көҕүлүөҕүҥ, элбэтиэҕиҥ. Бүгүн ыҥырыыбытын ылынан кэлэн кыттыыны ылбыккытыгар махтанабын, үлэҕитигэр ситиһиилэри баҕарабын», — диэн Александр Жирков көрсүһүүнү түмүктээтэ.

Наталья ПОПОВА.