Этиллибитэ ыраатта — үлэ бытаан

Уу туруга

Ил Түмэн үрдүкү салалтата Ньурба улууһун дьонун-сэргэтин туруорсуутун ылынан, 2016 сыл олунньутугар Ньурба куоратыгар «Марха өрүс бассыайыныгар экологическай быһыы-майгы» тиэмэтигэр парламент көһө сыл­­дьар истиилэрин ыыппыта. Онно Марха өрүс бассыайынын экологиятын проблемаларын дьүүллэһэр киэҥ кэпсэтии тахсыбыта. Техногеннай дьайыылар оҥоһуллалларын таһынан, Кировтааҕы чоҕу хостуур разрез уонна ДьУоКХ хочуолунайдара, нэһилиэнньэлээх пууннар тоҕор кирдээх уулара-хаардара экологияҕа охсорун ыйбыттара. Парламент истиилэрин түмүгүнэн СӨ Айылҕа харыстабылын, ДьУоКХ, доруобуйа харыстабылын министиэристибэлэригэр, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар рекомендациялар ыытыллыбыттара.

Ил Түмэҥҥэ сэтинньи 1 күнүгэр сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев салайыытынан, парламент истиилэригэр ылыллыбыт рекомендациялар тустарынан тустаах министиэристибэлэри ыҥыран бырабыыталыстыба чааһа ыытылынна. Айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев ханнык-туох үлэ ыытыллыбытын дакылааттаата. “Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр алта рекомендация бэриллибитэ. Марха өрүс экологическай туругун чинчийэр уонна сылын ахсын Ил Түмэҥҥэ уонна Ньурба улууһун баһылыгар ол информацияны тиэрдэр, Сугдьаар күөлү үөрэтэн баран ураты харыстанар категорияҕа киириэн сөбүн быһаарар, ДьУоКХ министиэристибэтин уонна Бүлүү бөлөх улууһун баһылыктарын кытары тобохтору харайыыга үлэлээһин туһунан мунньах ыытар, Дьөҥкүүдэ күөл экологиятын чөлүгэр түһэрэр сыалтан чинчийии үлэтин ыытар, Марха өрүс биэрэгин кытаатыннарар үлэлэр, Нюрбинка үрэх туругун үөрэтии тустарынан рекомендациялар киирбиттэрэ”, — диэн кини иһитиннэриитин саҕалаата. Ол курдук Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ ыыппыт үлэтин түмүгэ маннык буолбут: Мииринэй уонна Ньурба улуустарын 16 пуунугар сылын ахсын өрүс уутун хаачыстыбатын бэрэбиэркэлиир үлэлэр бараллар – хайатааҕы байытар комбинаттар үлэлиир, сир аннынааҕы дэлби тэптэрии буолбут сирдэригэр. Кини 2016 сыл устата өрүс уутуттан  91 уонна өрүс аннынааҕы сөҥүүттэн 11 боруобаны ылбыттарын иһитиннэрдэ. Хайатааҕы байытар комбинат тобох уулара барар сирдэринэн, ордук Далдын үрэххэ киирэр минералламмыт уулары уонна «Кристалл» сир аннынааҕы ядернай тэптэрии сирин-уотун бэрэбиэркэлээбиттэр. Ол түмүгэр сир аннынан ааһар тобох минералламмыт уута тахсыбытын быһаарбыттар. Далдын, Улахан Быһыттаах үрэх­тэргэ, Марха өрүскэ бромид көрдөрүүтэ үрдээбит.

Накыын, Маалыкай, Мал­дьаҕар, Өҥөлдьө, Киров, Дьаархан аннынан уу боруобатын ылбыттар. Боруоба ылыллыбыт сириттэн көрөн, фенол, тимир, сыыҥка, алтан, ньиэп, бромид нуорматтан 2-5,5 төгүл үрдүктэрэ биллибит.
Сугдьаар күөл өрөспүү­бү­лүкэтээҕи суолталаах харыстанар сиргэ-уокка киирсэрин, ол иһин харыстанар эбийиэк буолбутун иһитиннэрдэ.
Оттон радиация дьайыыта хайдах эбитий? Ядернай дэлби тэптэрииттэн 880 км сиргэ сытар Маалыкай сэлиэнньэтин аннынааҕы өрүс уутун уонна Бүлүү өрүс уутун бэрэбиэркэлээбиттэрин түмүгэр, стронций уонна тритий баара биллибит. Ол гынан баран 2009 сыллааҕы көрдөрүүнү кытта тэҥнээтэххэ, лаппа кыччаабыт. Стронцийы уонна тритийи таһынан, уртуут, мышьяк, хром, алтан, сибиниэс, никель уо.д.а. бааллара биллибит. Лабораторияҕа чинчийбиттэрин түмүгэр, кэлин ылыллыбыт уу боруобаларыгар ыарахан металлар көрдөрүүлэрэ кыччаабытын быһаарбыттар.

Бытыылкалаах уу тыа киһитин холугар сыаналаах

Ньурба улууһун депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Сергей Евсеев иһитиннэриитигэр баар кыһалҕаларга чопчу тохтоото. Ол курдук, кини өрүс уута иһэргэ барсыбат буолбутун быһаарбыттара ырааппытын, ууну ыраастыыр станция 2016 сыллаахха Маарга, Дьаархаҥҥа, Маалыкайга турбутун туһунан эттэ. Уопсайа 7 станция тутуллубут. Станциялары көрүү-истии муниципальнай тэриллиигэ сүктэриллибит. Кинилэри үлэлэтиигэ уопсайа 44 мөл. солк. ирдэнэр эбит. Маныаха икки кыһалҕалаах боппуруос үөскээбит. Бастакытынан, ыраастыыр тэрил фильтрын уларытыы ботуччу сыаналааҕа уонна сорох олохтоох дьон бытыылкалаах ууну атыылаһар кыахтара суоҕа. Сергей Иванович нэһилиэктэргэ туруоруллубут ууну ыраастыыр станциялары көрүү-истии уонна үлэлэтии ороскуотун ДьУоКХ министиэристибэтигэр эбэтэр Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатын министиэристибэтигэр биэрэр тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ. “Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ “Ыраас уу” өрөспүүбүлүкэ бырагырааматын олоххо киллэрэр соруктаах, бу бырагыраама чэрчитинэн үп көрөн, улуус, нэһилиэк бүддьүөтүн ноҕуруускатын чэпчэтэр наада”, — диэтэ.

Марха өрүс

Маны таһынан Сергей Евсеев Ил Түмэн дьаһалынан биэ­рэ­ги чиҥэтии үлэтэ саҕалам­мытын бэлиэтээтэ. “Дьаархан нэһилиэгин аннынааҕы биэрэги оҥоруу үлэтигэр 3 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Бырайыак оҥоһулла сылдьар, 2019 сылга бу үлэни түмүктүүргэ уонна салгыы Маалыкай, Малдьаҕар аннынааҕы биэ­рэктэри чиҥэ­тэр үлэҕэ үп көрөл­лөрүгэр көрдөһөбүт”, — диэтэ.
Ньурба депутаттарын көҕү­лээ­һиннэринэн улууска ураты харыстанар икки сир тэриллибитэ – “Марха” уонна “Сата”. Ол гынан баран, СӨ Үрдүкү суута улуус депутаттарын Сэбиэтин быһаарыытын сөбө суоҕунан быһаарбыт. “Улуус депутаттара бу быһаарыыны кытары сөбү­лэспэппитин биллэрэн, РФ Үрдүкү суутун административнай дьыалалары көрүүтүгэр сурук ыыппыппыт. Ил Түмэн өттүттэн бу боппуруоһу РФ Үрдү­кү суутугар көрүүгэ көмө­лөһөр­гүтүгэр көрдөһөбүт”, — диэтэ.
Салгыы улуус депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ нэ­һилиэнньэ доруобуйатыгар су­даарыстыба өттүттэн болҕомто эрэйиллэрин бэлиэтээн туран, Ньурба куоракка балыыһа тутулларыгар этиилээх таҕыста.

Инники былаан киэҥ

Бырабыыталыстыба чааһы­гар ДьУоКХ уонна энергетика миниистирэ Данил Саввинов уонна доруобуйа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Олег Припузов кылгас иһитиннэриилэри оҥордулар.
ДьУоКХ министиэристи­бэтигэр сүктэриллибит реко­мендацияҕа ууну ыраастыыр станциялары үлэлэтии туһунан этиллибит. Министиэристибэ улуус баһылыгын кытары мунньахтаан баран бу үлэни олохтоох предпринимателлэргэ уонна муниципалларга бэйэлэригэр сүктэрбит.
ДьУоКХ чэрчитинэн 1 млрд солк. суумалаах бөҕү харайыыга, канализация тардыыга уонна да атын хайысхаҕа кэлэр сылларга олоххо киириэхтээх тоҕус бырайыак оҥоһуллубут. Онтон биирдэстэринэн Ньурба улууһугар ууну ыытар уонна канализация систиэмэтин тутуу былааннаммыт. Бу үлэни толорор инвестордары кытары үлэ бара турар эбит.
Парламент истиилэригэр ДьУоКХ министиэристибэ­тигэр кытаанах тобохтору кытары үлэлэһэр операторы быһаарар туһу­нан этиллибитэ. “Бу сыл бала­ҕан ыйыгар ыытыллы­быт куонкурус түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэ арҕаа улуустарыгар кытаанах тобохтору кытары үлэлиир операторынан Мииринэй оройуонун ДьУоКХ тэрилтэтэ буолбута”, — диэн эттэ.

Доруобуйа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Олег Припузов этэринэн, үс сылга биирдэ Марха өрүс сүнньүнэн олорор дьон доруобуйаларын бэрэбиэркэлиир үлэ ыытыллар. “2017-2019 сс. дьон доруобуйатын бэрэбиэркэлиир бырагыраама оҥордубут. 2017 сылга — Маалыкай, Дьаархан нэһилиэнньэтин (Ньурба), 2018 сылга – Үөһээ Бүлүү Хоро, Бүлүү улууһун Кыһыл Сыыр нэһилиэнньэтин, 2019 Өлүөхүмэ уонна Анаабыр нэһилиэктэрин олохтоохторун эмчиттэр бэрэбиэр­кэлиэхтэрэ.
Министиэристибэ бэ­рэстэбии­тэллэрэ иһитиннэ­риилэрин кэнниттэн депутаттар ыйытыылары биэрдилэр.
Норуот дьокутаата Антонина Григорьева Чуукаар сэлиэнньэтин таһыгар иһэргэ сөптөөх уу булуллубута ырааппытын, скважина оҥоһуллар кэмэ кэлбитин, Дьөҥкүүдэ күөлгэ шлюз тутуллуохтааҕын, Марха өрүс тардыытынан баар нэһилиэктэр олохтоохторун доруобуйаларын бэрэбиэркэлиир научнай-медицинскэй экспедиция ыытыллара булгуччулааҕын туһунан эттэ.
Уопсастыбанньык Иван Бурцев “Алроса-Ньурба” АК киирэр дибидиэн экологияны харыстааһын тэрээһиннэригэр ыытыллыбатын, ордук улууска социальнай-экономическай сайыннарыы хайысхатынан барарын бэлиэтээтэ. Итиэннэ кини Москватааҕы эндокринологическай киин быраастара олохтоохтор доруобуйаларын бэрэбиэркэлии кэлэллэригэр баҕарда. “Бастакы чинчийии 1995 сыллаахха ыытыллыбыта, онно дьон зоб ыарыытынан үгүстүк ыалдьалларын быһаарбыттара. Иккис чинчийии 2002 сыллаахха ыытыллыбыта. Онно балаһыанньа өссө уустугурбута биллибитэ. Ол кэнниттэн чинчийии ыытылла илик”, — диэн эттэ.
Бырабыыталыстыба чааһын түмү­гэр Владимир Прокопьев 2016 сыллаахха ыытыллыбыт парламент истиилэригэр ылыллыбыт рекомендациялар олоххо ситэри киирэ иликтэрин, үлэ күүскэ барыахтааҕын туһунан эттэ.