“Күөх төлөн” көхтөөхтүк киирэн истэр

10  нэһилиэк гааска  холбонуо

Гаас, ньиэп үрдүгэр олорор эрээри уматык да, оттук да сыаната балысхана сөхтөрөр диэн бары бэлиэтиибит. Чуолаан, гаас ситимигэр нэһилиэнньэлээх пууннарбыт холбоноллоро туох уустуктардааҕый, туох харгыс баарый?

Алтынньы 22 күнүгэр Ил Түмэн тутууга уонна олох-дьаһах, хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа сис кэмитиэтэ “2018–2022 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэлээх пууннарыгар гааһы киллэриигэ уонна гаас хаһаайыстыбата бигэ туруктаахтык үлэлиирин хааччыйыыга”   Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тосхолун олоххо киллэрии хаамыытын бырабыыталыстыба чааһыгар дьүүллэстэ. Мунньаҕы иилээн-саҕалаан бэрэссэдээтэл Яков Ефимов ыытта.

Сүрүн дакылааты өрөс­пүүбүлүкэ бырамыы­сыланнаһын миниистирэ Максим Терещенко оҥордо. Кини этэринэн, 2018–2022 сс. кэм иһигэр уон нэһилиэнньэлээх пууну гаас ситимигэр холбуур сорук турар. Онон бу сылларга Чурапчы улууһун Туора Күөл, Дириҥ, Үрүҥ Күөл, Толоон нэһилиэктэригэр, Мэҥэ-Хаҥалас Бүтэйдээҕэр, Таракка, Горнай Бэрдьигэстээҕэр, Өлүөхүмэ куоратыгар, Ленскэй улууһун Бэчинчэ, Мурья нэһилиэктэригэр сыыйа-баайа “күөх төлөн” умайыа диэн эрэннэрдэ.

Ол курдук, манна барытыгар: 290,2 км гаас ситимин тардарга, эргэ-урба магистралы саҥардарга, араас саахаллаах быһылааны аҕыйатарга барыта 1 137 319,4 тыһ. солк. көрүллүбүт.

Санатар эбит буоллахха, киин улуустарга гаас киирбитэ номнуо 50-тан тахса сыл буолла. Айылҕа гааһын Саха сирин киин улуустара 1967 сылтан, онтон арҕаа  оройуоннара 1983 сылтан туһаналлар. Онон сэбиэскэй саҕанааҕы тутуулар биллэ эргэрбиттэрэ, саҥардыллар кэмнэрэ кэлбитэ саарбахтаммат. «Сахатранснефтегаз» АУо тэрилтэ гааһы нэһилиэнньэҕэ куттала суох уонна тиһигин быспакка тиэрдэр соругу тутар. Турбалары саҥардыы, биирдиилээн ситимнэри уларытыы, эбийиэктэри, хочуолунайдары хонтуруолга тутуу уо.д.а.

Үп-харчы

Өскөтүн Саха Өрөспүүбү­лүкэтин нэһилиэнньэлээх пууннарыгар гааһы киллэриини урукку өттүгэр сүрүннээн өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ хааччыйан олорбут буоллаҕына, инникитин бэдэрээлинэй үбү тардар сорук турар.

Бу туһунан миниистир Максим Терещенко маннык эттэ: «2018–2022 сс. гаастааһын үлэтигэр уопсайа 1 137 319,4 тыһ. солк. көрүлүннэ. Ол курдук, СӨ судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн 119 376,9 тыһ.солк., ол иһигэр «РИК Плюс» инвестиционнай хампаанньа өрөспүүбүлүкэҕэ босхо биэрэр үбэ 39 269,4 тыһ. солк. тэҥнэстэ. Маны сэргэ 1 017 942,5 тыһ. солк. бүддьүөт таһынааҕы үп буолар. Бу «РИК Плюс» АУо уонна «Сахатранснефтегаз» АУо хампаанньалартан киирэр. 2020, 2021, 2022 сс. эбии үбү кэккэ бырагыраамалар нөҥүө судаарыстыбаннай бүддьүөттэн ылар сорук турар. Сүрүннээн “Тыа сирин биир кэлим сайдыыта” бэдэрээлинэй бырагыраама нөҥүө нэһилиэктэри гаастааһыҥҥа үп көрүллэрэ былааннанар. Чуолаан, тыа сирин гаас ситимигэр холбуурга «Тыа сирин аныгылыы моһуона» бырайыак чэрчитинэн үлэ барыаҕа”.

Маны сэргэ миниистир бэлиэтээбитинэн, салгыы «Газпром» ПАО кыттыылаах бырайыактар үлэҕэ киирэллэрэ былааннанар.

Кыһалҕалар  бааллар

Өрөспүүбүлүкэ гааһын саппааһа улахан. 3110,29 млрд куб. м  тэҥнэһэр. Өрөспүүбүлүкэни ааһан, бүтүн Уһук Илин регионнарын бүтүннүү хааччыйар кыахтаах. Сыллата Саха сиригэр 1,9 млрд куб. м гаас хостонор.

Ол да буоллар олохтоох нэһилиэнньэни гаастааһыҥҥа кэккэ кыһалҕалар бааллар. Сүрүн кыһалҕа дойдубут тыйыс усулуо­буйатыгар сытар. Киэҥ сиринэн гаас ситимин тардыы үлэтэ айылҕа, килиимэт туругуттан быһаччы тутулуктаах – тутуу үлэтэ тиһигин быспакка ыытыллыбат, суол-иис суоҕа харгыстыыр, итиэннэ үп-харчы да өттүнэн кыһарыйтарыылаах. Маны таһынан гаастааһын үлэтин тэрийии, тэрилтэлэр икки ардыларыгар ситим суоҕа эмиэ охсуулаах. Нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйаҕа гааһы туттууга үгүс ороскуоту аҕалар.

Аны  туран, гаас тиийбэтэ туспа кыһалҕа буолар. Бу урукку өттүгэр гааһы холбуурга чааһынай дьон бэйэтин харчытыгар холботторбут буолан, сорох ситимҥэ турба гааһы кыайан ыыппата үгүс кыһалҕаны үөскэтэр. Үбү кэмчилээһин түмүгэр, итиэннэ кыра кыамталаах оборудование туттуллан, ситимнээх үлэ барбакка, гаас хаатыйаланар түбэлтэтэ элбэх. Ол түмүгэр Дьокуускай куорат уокуругар 1300 киһи гааска холбоммокко олорор. Бу кыһалҕаны туоратарга быһа холоон 315 мөл. харчы ирдэнэр.

Бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн уопсайа уон улуус 100 нэһилиэнньэлээх пууна айылҕа гааһын туттан олорор (Үөһээ Бүлүү, Бүлүү, Горнай, Кэбээйи, Нам, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Мииринэй, Ленскэй) уонна Дьокуускай куорат, куорат аттынааҕы бөһүөлэктэр.
Ол гынан баран өрөспүүбү­лүкэни барытын саба быраҕан көрдөххө, бу баара-суоҕа 32,53% буолар.
Биир өттүттэн көрдөххө, “гаа­һы миинэн олорон” өрөс­пүүбүлүкэни бүтүннүү хабыах баара диэн үгүс киһи этиэн этэр. Иккис өттүнэн, бүтүн Арассыыйа үрдүнэн гаас өҥөтүнэн бэйэтин бэйэтэ хааччынан олорор субъект тарбахха баттанар. Аҥардас 2002–2008 сс өрөспүүбүлүкэҕэ 2 863,5 км гаас ситимэ тардылынна. 39 004 олорор дьиэҕэ, 87 тыа хаһаайыстыбатын эбийиэгэр гаас киирдэ. Итиэннэ 167 хочуолунай гаас оттукка көстө. Бу кырата суох үлэ. Тыйыс тымныы дойдуга, киэҥ нэлэмэн хочону, тараа-бараа үрэҕи туоратан, абына-табына сытар кырачаан нэһилиэктэргэ “күөх төлөнү” тиэрдэр үгүс күчүмэҕэйдээх.

Ыйытыылар, хоруйдар,  этиилэр

Норуот дьокутааттара кэккэ ыйытыылар нөҥүө бүтүн нэһилиэнньэни долгутар ыйытыылары биэрдилэр, этиилэрин киллэрдилэр.

Ил Түмэн экономикаҕа, инвестицияҕа уонна промышленность политикатыгар, предпринимательствоҕа, туризмҥа уонна инфраструктура сайдыытыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Игорь Григорьев уонна Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Евгений Перфильев соҕуруу улуустары гаастааһын хаамыытын ыйыталастылар. Оттон Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев Бүлүү бөлөх улуустары гаастааһын инники күөҥҥэ тахсыахтаах диэн тоһоҕолоон эттэ. Ил Түмэн ыччат, физическэй култуура уонна спорт дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Михаил Гуляев гаас ситимиттэн чугас сытар нэһилиэнньэлээх пууннар умнууга хаалбакка, ситимҥэ тэҥҥэ холбоноллорун ситиһиэххэ наадатын бэлиэтээтэ.

Биллэн турар, норуот дьокутааттара сыһыарыллыбыт оройуоннарын уйгута тупсарыгар кыахтара баарынан үлэлэһэллэр. Онон хас биирдии өрөспүүбүлүкэ муннугар “күөх төлөн” тиийэрин туруулаһаллара оруннаах. Оннооҕор Дьокуускай куоракка, куорат таһынааҕы нэһилиэнньэлээх пууннарга гаас тиийбэтэ баар суол. Бу боппуруоһу норуот дьокутааттара  Павел Петров, Иван Данилов туспа хонтуруолга ыларга, манна даҕатан, туспа тэрээһини ыытарга этии киллэрдилэр.

Маны сэргэ биирдиилээн гаас баар сирин туһаҕа таһаарыы, гаас бородууксуйатын оҥоруу тула араас хабааннаах ыйытыы киирдэ.

Ил Түмэн вице-спикерэ Виктор Губарев нэһилиэнньэлээх пууннары гаастааһын тэтимэ бытааннык иһэр диэн бэлиэтээтэ. Саха сиригэр үлэлиир бөдөҥ бырамыысыланнас тэрилтэлэрин кытта ыкса үлэлэһэн, гаастааһын үлэтин тэтимирдэр кэскиллээх буолуо диэн тоһоҕолоото.

Үгүс дьокутааты гаастааһын үлэтигэр бүддьүөттэн көрүллэр үп сыллата кыччаан иһэрэ дьиксиннэрдэ. Норуот дьокутаата Павел Ксенофонтов өрөспүүбүлүкэни гаастааһыҥҥа туспа пуонда тэрийэн, онно сылын аайы харчы уган истэххэ, кэлэр кэмҥэ тирэхтээх буолуо этибит диэн этии киллэрдэ.

Түмүккэ, бэрэссэдээтэл Яков Ефимов нэһилиэнньэлээх пууннар сирдэрин-уоттарын схематын чопчулуур, гаас ситимин тардарга усулуобуйаларын оҥорор уонна гаас тарыыбын хонтуруолга тутар наадатын бэлиэтээтэ.

Норуот трибуната

Светлана Петрова, Мэҥэ–Хаҥалас, Өлөчөй: — Гаас ситимэ биһиги нэһилиэккэ киирэрин, биллэн турар, олохтоохтор баҕарабыт. Гаас магистрала биһигиттэн олох чугаһынан ааһар. Наай гыннар 5 биэрэстэлээх сиринэн. Бу ситим Табаҕанан, Бүтэйдээҕинэн эргийэн Чурапчыга барар. Өлөчөйгө 500-чэ киһи олорор. Чугас эргин оттук мас да аҕыйах. Сыллата нэһилиэнньэ оттук кыһалҕатын көрсөрө баар суол. Гаас киирэрэ буоллар, бу кыһалҕа быһаарыллыа этэ.

Айталина Федорова, Сунтаар олохтооҕо: — Биһиэхэ Сунтаарга гаас суох. Гаас хостуур эрээри чугастааҕы дэриэбинэлэргэ холбооботторо кыһыылаах. Бырамыысыланнай хампаанньалары кытта дуогабар түһэрсэллэригэр үлэлиир улуустарын хааччыйалларын ситиһэр буоллар. Нэһилиэнньэ ахсаана улахан, онон гаастанарбыт буоллар үчүгэй буолуо этэ.

Михаил Слепцов, Амма: — Биһиги үйэбитигэр Аммаҕа гаас киириэ суох быһыылаах. Өрөспүүбүлүкэҕэ, Арассыыйаҕа барыс киллэрбэт улуустар сайдыыттан куруук туора туран иһэллэрэ хомолтолоох. Суолбут эмиэ бэдэрээлинэй аатыгар киирсибэтэҕинэ, оҥоһуллубат адьынаттаах. Ити бырамыысыланнастаах улуустарга суоллара үчүгэйэ сүр. Баай улахан хампаанньалар үптэригэр оҥоһулунна.

Ирина Ханды

Уважаемые читатели!

1. Покупая электронную версию Издания, вы осознаете, что покупаете ее исключительно для личного (семейного) пользования. Перепродажа или любая другая передача купленного вами номера газеты третьим лицам запрещается и может преследоваться по закону.
2. Обязанности продавца, в качестве которого выступает Издание, считаются выполненными с момента отправки Покупателю ссылка на скачивание купленного и оплаченного им номера газеты.
3. Стоимость газеты в розницу 30 руб.

ВАЖНО! Иногда, по независящим от Издания причинам, спам-фильтры Покупателя перебрасывают письмо с заказанной вами ссылкой в папку «Спам». Поэтому если вы не получили от нас автоматически сгенерированного письма со ссылкой, для начала проверьте папку «Спам». Если его нет и там — обращайтесь в нашу редакцию.