Тыа сиригэр саҥалыы сыһыан киирэрэ уолдьаста

Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыытын уонна батарыытын тиһигин итэҕэстэрин уонна инникитин бу салааны хайдах гынан өрө тардар туһунан депутаттар, бырабыыталыстыба бэрэстэбиитэллэрэ, улуустартан кэлбит тыа хаһаайыстыбатын управлениеларын уонна соҕотуопка үлэһиттэрэ Ил Түмэҥҥэ буолбут “бырабыыталыстыба чааһыгар” кэпсэттилэр.

СӨ тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Атласов иһитиннэрбитинэн, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатынан тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатыгар, чуолаан сиикэй үүккэ, сүөһү этигэр, хортуоппуйга,  хаппыыстаҕа уонна туораах бурдукка соҕотуопка сыанатын аччыгый кээмэйин бигэргэппиттэр.

• Сиикэй үүт – 45 солк.
• Ынах этэ – 400 солк.
• Сылгы этэ – 315 солк.
• Убаһа этэ – 370 солк.
• Хортуоппуй – 28 солк.
• Хаппыыста – 24 солк.
• Туораах бурдук – 15 солк.

Манна бэлиэтээһин оҥорор буоллахха, 2017 сылтан бу сыыппаралар улаханнык уларыйбатахтар. Арай  хортуоппуйу уонна хаппыыстаны 2017 сыллаахха 2 солк. кыра сыанаҕа туталлар эбит.

Ол курдук соҕотуопкалыыр тэрилтэлэр бу сыанаттан кырата суох суумаҕа бородууксуйаны тутуохтаахтарын мэктиэлиир судаарыстыбанан бигэргэммит докумуон 2019 сыл олунньутугар тахсыбыт. Миниистир Александр Атласов эппитинэн, сылын аайы соҕотуопка салаатыгар өйөбүл күүһүрэр. Ол курдук, 2012 сылга сиикэй үүт соҕотуопкатын 1,6 млрд солк. үбүлээбит буоллахтарына, 2019 сылга манна 2,7 млрд солк. көрбүттэр.

Эккэ өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан субсидия: 1 кг ынах этигэр 70 солк., убаһа этигэр 60 солк., сылгы этигэр 50 солк.

“Бырабыыталыстыба чаа­һыгар” сүрүннээн биир боппуруоска тохтоотулар –сиикэй үүт соҕотуопкатын үбүлээһин мэхэньиисимигэр. “Соҕотуопка тиһигин саҥа таһымҥа таһаарарга соруктанан 2024 сылга диэри үлэлиэхтээх тустаах бырагыраама ылыныахтаахпыт. Ол сүнньүнэн үүт соҕотуопкатын үбүлээһин түөрт араас көрүҥнээх барылын саба быраҕан оҥордубут. Бу көрүҥнэри үөрэтэн баран, бэйэҕит санааҕытын этиэххит диэн эрэнэбин”, —  диэн Александр Атласов иһитиннэриитин түмүктээтэ.

Бэлиэтээһин

Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарарга туһаайыллыбыт өрөспүүбүлүкэ сокуона 2017 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олоххо киирбитэ. Өскөтүн урукку сокуонунан судаарыстыбаннай бүддьүөттэн  муниципальнай тэриллиилэргэ көрүллэр субсидия сиикэй үүтү тутууга ананар эбит буоллаҕына, билигин “сиикэй үүттэн тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар үлэни хааччыйыыга” диэн бу субвенция көрүллэр. Ол курдук, судаарыстыба сиикэй үүтү тутууга киилэтигэр 35 солкуобайы көрөр, онтон үүтү тутар, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар тэрилтэлэр кыччаабыта 10 солкуобайы бу суумаҕа эбэллэр. Ол курдук, туттарыллар үүт биир киилэтэ 45 солкуобайтан кырата суох буолуохтааҕа биллибитэ. Бу суума үүт суордуттан тутулуга суох көрүллэр. Үүтү тутар соҕотуопкалааччы үүт сыатыттан уонна илиинэн эбэтэр ынаҕы ыыр аппараатынан ыаныллыбыт үүтүттэн көрөн, 10 солкуобайтан үрдүк харчыны төлүөн сөп.

Ол курдук, бастакы көрүҥүнэн үүтү тутуу аччыгый кээмэйин үрдэтии, маныаха судаарыстыба бюджетыттан эбии 533 мөл. солк. ирдэнэр. Иккис көрүҥүнэн —  бу хайысхаҕа бюджеттан көрүллүбүт үбү тыа хаһаайыстыбатын комплексын өйүүр пуонда нөҥүө соҕотуопкалыыр тэрилтэлэр эргитэн тутталларыгар биэрии. Үһүс көрүҥүнэн — үбү табаары оҥорон таһаарыыга ыытыы, сүөһү ахсааныгар субсидия биэрии. Төрдүс көрүҥүнэн — тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга эрэ үүт соҕо­туоп­катыгар субсидия биэрии, чаа­һынай хаһаайыстыбалартан тутуллар үүт аччыгый сыанатын соҕотуопкалыыр тэрилтэ бэйэтэ быһар.

Сүрүн иһитиннэрии кэнниттэн депутаттар өйдөммөт түгэннэри чопчулаары ыйытыылары биэрдилэр. Депутат Петр Аммосов тэрээһиннээх хаһаайыстыбаны өйүүр мэхэньиисими ыйытта. Маныаха кини бородууксуйаны батарарга, бастатан туран, табыгастаах исхиэмэ оҥорор (логистика) тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ. Депутат Олег Пискунов таба этэ тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкатын аччыгый сыанатын туһунан судаарыстыба бигэргэппит испииһэгэр тоҕо киирбэтэҕин ыйытта. Маныаха дакылаатчыт таба төбөтүгэр эрэ субсидия көрүллэрин санатта.  Депутаттартан кэккэ этиилэр киирдилэр. Холобур, улуус киин сиртэн төһө ыраах сытара уонна суола-ииһэ суоҕа тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкатын аччыгый сыанатыгар учуоттаныахтааҕын бэлиэтээтилэр. Соҕотуопка тиһигин сайыннарар буоллахха, үлэһиттэр хамнастарын улаатыннарар туһунан эмиэ толкуйдуур ирдэнэрин туһунан санаалар этилиннилэр. Тастан киирэр эт сыаната чэпчэки буолан, эти соҕотуопкалыыр олохтоох хаһаайыстыбалар оскуола, оҕо саадын курдук тэрилтэлэри хааччыйыы аукционугар сатаан кыайбаттар. Ол иһин мунньахха кыттыбыт эт соҕотуопкатын хаһаайыстыбатын бэрэстэбиитэллэрэ судаарыстыбаттан субсидия үрдээтэҕинэ, атыыга таһаарар сыанатын кыччатаммыт, тастан киирэр эти кытта конкуренциялаһар кыахтаах буолуохпут этэ диэн санааларын эттилэр.

“Бырабыыталыстыба чааһын” салайан ыыппыт Ил Түмэн тыа сиригэр  уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Иван Слепцов түмүк тылыгар тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бэлэмнээбит сиикэй үүтү соҕотуопкалааһыны үбүлээһин түөрт көрүҥ барылларын улуустарга ыытан, быһаччы үлэлии сылдьар дьон санаатын истэр туһунан этии киллэрдэ. “Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкалааһын тиһигэр уларыйыылар киирэллэрэ уолдьаста. Бары өттүнэн үөрэтэн, ырытан, табыгастаах өттүн булан, саҥалыы исхиэмэ оҥоруохтаахпыт. Саҥалыы сыһыаны киллэрии кэм ирдэбилинэн буолар. Онон бары кыттыһан, ситимнээхтик үлэлиэххэ”, — диэн түмүктээтэ.

Норуот трибуната

Горнай улууһун тыа хаһаайыстыбатыгар управлениетын салайааччыта Валерий Дьяконов:
— Мин бүгүҥҥү мунньахха билиһиннэриллибит сиикэй үүтү соҕотуоп­калааһыны үбүлээһин мэхэньиисимин түөрт көрүҥ барылыттан ордук үһүс көрүҥүн сэргээтим. Тоҕо диэ? Уопсайынан, тыа хаһаайыстыбатыгар улахан уустук кэм кэллэ, сүөһү ахсаана олох сылын аайы аҕыйаан иһэр. Ынах сүөһү суох буолла да, тыа сирэ айгырыыр турукка киирэр. Онон сүөһү төбөтүгэр субсидия көрөллөрө буоллар, тыа дьоно сүөһүлэрин ахсаанын элбэтэ сатыа этилэр. Ордук болҕомтону ынах сүөһүгэ ууруохха наада. 2014-2015 сс. сүөһү төбөтүгэр субсидия көрбүттэригэр, ынах сүөһү ахсаана эмискэ эбиллибитэ ээ. Өссө бу курдук этиилээхпин. Ньирэй төбөтүн ахсааныгар судаарыстыбаттан субсидия көрүөххэ наада. Ийэ хапытаалын бырагыраамата оҕо төрөөһүнүн төһөлөөх элбэттэ? Ол курдук ынах сүөһү ахсаана эмиэ элбиэ этэ. Билигин көдьүүстээх түмүккэ соруктанан үлэлиэхтээхпит диэн бэлиитикэ бара турар. Оттон ынах ахсаана аҕыйыы турдаҕына хантан ол көдьүүстээх түмүк кэлиэҕэй?!

“Горныймясопродукт” ТХПК үлэһитэ Александр Васильев:
— Бүгүн мунньахха ордук үүт соҕотуопкатын боппуруоһун тула кэп­сэт­­тилэр. Эти соҕо­туопкалааһын эмиэ ула­­хан болҕомтону ирдиир боппуруос. Бурятият­тан, Алтайтан эти хото аҕалан олохтоох эт сыана­тыттан чэпчэкитик атыылыыллар, ол биһиги салаабытыгар охсуулаах. Ордук тэрилтэлэри эт бородууксуйатынан хааччыйыы аукционугар кыайтарарбыт кыһыылаах. Судаарыстыба билигин киилэ ынах этигэр 70 солк. бюджеттан субсидия биэрэр. Арай бу субсидиятын улаатыннардаҕына, атыыга таһаарар сыананы кыччатан биэрдэхпитинэ, баҕар, киирсиэ эбиппит буолуо.