“Алмааспытынан бэрдимсийэн бүтүөҕүҥ!”

Сайдыы аргыстаах суол тобохторунан тэлгэммэтин

2014 сыллаахха “Оҥорон таһаарыы тобохторун уонна туттуутун туһунан” РФ сокуонугар уларытыы киллэрэн, “Бөх-сах, коммунальнай тобохтору харайыы реформатын” докумуонун бэлэмнээһин үлэтэ барбыт. Саха сиригэр “бөҕү-саҕы харайыы реформатын” сүнньүнэн ханнык үлэ барарын туһунан СӨ олох-дьаһах, коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетикатын министиэристибэтин коммунальнай комплекска уонна стратегическай сайдыыга департамент кылаабынай специалиһын Ольга Матвееваны кытары кэпсэтиибитин ааспыт нүөмэргэ таһаарбыппыт.

Ольга Матвеева кытаанах коммунальнай тобохтору кытары үлэлэһии уһун кэмнээх бырагырааматын туһунан кэпсээбитэ. Ол курдук, былаан быһыытынан эбийиэккэ тиэйиллибит бөх 42% туһаҕа таһаарыллыахтаах. Манна киирсиэхтэрэ өстүөкүлэ, пластик, макулатура, мас уо.д.а. Оттон хаалбыт бөх полигоннарга көмүллүөхтээх. Онон туһаҕа тахсыан сөптөөх бөх нэһилиэнньэлээх пууннарга тутуллубут полигоннарга мунньуллуохтара. Сокуон быһыытынан маннык полигоннарга туһаҕа тахсар бөҕү 11 ый мунньуохха сөп. Бу мунньуллубут бөх онтон улуус киинигэр тиэйиллэр уонна бөх-сах станциятыгар мунньуллар. Ол онтон кииннэммит кластердарга тиэйиллиэхтээх. Кластердар Нерюнгрига, Мирнэйгэ, Дьокуускайга тутуллуохтара, онно бөҕү-саҕы туһаҕа таһаарар собуоттар тутуллуохтара.

* * *

Инникитин бөх-сах хомуйуу­тун салаатыгар кэскиллээх уларыйыылар күүтүллэллэрин туһунан кумааҕыга суруллубутунан астынан хаалбакка, билиҥҥитэ бу хайысхаҕа кыра да хамсааһын баар дуо диэн ыйытыы үүйэ-хаайа тутта.
Одькх министиэристибэтин специалиһын Ольга Иннокентьевнаны кытары кэпсэтиибэр, биһиги өрөспүүлүкэбитигэр бөҕү-саҕы тусп-туспа араартаан, наардаан аналлаах иһиттэргэ хомуйуу толору киирэ илигин, нэһилиэньэҕэ өйдөтөр-сырдатар үлэ ыытыллыахтааҕын туһунан этиллибитэ. “Регионнааҕы опера­тордар үлэлээтэхтэринэ кумааҕыны, пластигы уонна да атын бөҕү араартаан хомуйар тус-туспа контейнердар баар буолуохтара”, — диэн кини эрэннэрбитэ.

Билигин хайдаҕый?

Матырыйаалбын суруйуоҕум иннинэ бөх-сах хомуйуутун тиэмэтигэр үгүс дьону кытары кэпсэттим. Ол кэпсэтиибэр бэйэ дьыаланан дьарыктанар Евгений Николаевич Петров (салгыы ИП Петров) аата элбэхтэ иһиллибитэ. ИП Петров тэрилтэтэ киһи доруобуйатыгар буортулаах уртууттаах тобохтору суох оҥорорунан дьарыктанар. Холобур, ИП Петров көҕүлээһинэн Дьокуускай куорат 202 кыбаарталыгар пластик бытыылкалары, маллары-саллары быраҕар контейнер биир бастакынан баар буолбут. Аны, куорат киинигэр баар дьиэлэр коммунальнай хаһаайыстыбаларын көрөр-харайар салайар хампаанньа уртууттаах тэриллэри нэһилиэнньэттэн хомуйан ИП Пет­ров тэрилтэтигэр симэлитиигэ (уничтожение) туттарар эбит.

Мин Евгений Николаевич Петровы буламмын, кини үлэтин хамнаһын туһунан кэпсэттим. Киниттэн биири ыйыт­тым: “Евгений Николаевич, экологиябыт алдьамматын-кээһэммэтин туһугар үлэҥ хайдах баран иһэр?”. Бу боппуруостан тэбиэһирэн тахсыбыт кэпсэтиибит түмүгүн, төрөөбүт Сахатын сирин туһугар ис санаатыттан долгуйар Евгений Николаевич Петров санааларын таһаарабын.

 

Сыыппаранан

Өрөспүүбүлүкэҕэ нэһи­лиэнньэлээх пууннарга 399 бөҕү көрүҥүнэн араартыыр полигоннар, улуус кииннэригэр туһаҕа таһаарыллар бөҕү мунньар 31 станция, Нерюнгри, Мирнэй, Дьокуускай куораттарга бөҕү туһаҕа таһаарар собуоттар тутулаллара былааннанар.

Тоҕо уустугурдаллар? Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фронун олохтоох салаатын мунньаҕар сылдьан, бөҕү-саҕы туһаҕа таһаарар собуот тутуутун бырайыагын туһунан истибитим. Онно биир дириҥ толкуйа суох этиини истибитим. Ис хоһооно маннык. Собуоттары туталлар. Ол үчүгэй. Онтон бу собуоттарга улуустартан хаттаан туһаҕа таһаарыллыахтаах бөҕү тиэйэн аҕалар былаан баар. Собуоттар Нерюнгрига, Мирнэйгэ, Дьокуускайга тутуллаллара былааннанар. Саха сирин нэһилиэнньэлээх пууннара бэйэ-бэйэлэриттэн төһөлөөх тэйиччи сыталлара, суоллара-иистэрэ куһаҕана бу бырайыагы оҥороллоругар учуоттамматах. Холобур, Чокурдаахтан, Сааскылаахтан бөх тиэйиллэн иһэрин санааҥ, оҥорон көрүҥ. Бу улуустарга суолунан дьон да айанныыра сэдэх, уһун-киэҥ айан. Аны, бөҕү тиэйэн аҕалыы айылҕаҕа охсуулаах буолуон сөп. Бу тиэйэн иһэр бөхтөрүн алҕас тоҕон кэбистиннэр? Алҕас өрүскэ, үрэххэ тоҕуннун? Оччотугар харах уутун курдук ыраас өрүстэрбит кэбирэх экологиялара кэхтэр.
Мин санаабар бу курдук уустугурдубакка, миэстэтигэр бөҕү уматан суох оҥорор инсинератордары туруоруохтарын сөбө. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх хотугу улуус олохтоохторуттан экономикаҕа барыыстаах буолар гына элбэх туһаҕа тахсар бөх-сах оҥоһуллан тахсыбата чуолкай. Оттон бу бырайыагынан бөҕү ыраах улуустартан таһыы — бүддьүөккэ ордук ороскуоту аҕалыаҕа. Онон хас да мөлүйүөнүнэн нэһилиэнньэлээх Москва эҥэр уобаластар уопуттарын үтүктэрбит көдьүүһэ суох. Биһиги ураты килиимэттээх, сирдээх-уоттаах, аҕыйах нэһилиэнньэлээх регион буоларбытын учуоттан, бэйэбитигэр сөптөөх атын бырайыак толкуйдуохха баара.
Медицинскэй тобохтор буортулаахтар. Эмп-томп тэрилтэлэриттэн төһөлөөх элбэх буортулаах тобохтор тахсалларын таайабыт эрэ. Дааннайынан аҥардас Национальнай медицинскэй кииҥҥэ — 4 тыһ. тонна тахсар. Балыыһалар буортулаах тобохтору суох оҥорорго ханнык да тэрилтэлэри кытта дуогабардара суох. Тоҕо диэтэххэ, бэйэлэригэр суох оҥорор тэриллээхтэр диэн өйдөбүл баар. Ол гынан баран, балыыһаларга быкаа кээмэйи суох оҥорор тэриллэр тураллар. Медицинскэй кииҥҥэ арыый улахан буолуохтаах да, мин анааран көрөрбүнэн, кини да тахсар тобоҕу барытын суох оҥорор кыаҕа суох. Онон үгүс өттө сыбаалкаҕа хайдах баарынан тиэйиллэн таһааран, быраҕыллар буолуохтаах. Мин санаабар, балыыһалар буортулаах тобохтору суох оҥорор тэрилтэлэри кытта дуогабар түһэрсэн үлэлиэхтээхтэр.

 

Дьон доруобуйатыгар буортулаах тобохтор (батарыайалар, аккумулятордар, атын уртууттаах тэриллэр, лаампалар) РФ бырабыытылыстыбатын 681№-дээх дьаһалынан хараллыахтаахтар. Быраабыланан бу тобохтору мунньар сири муниципалитеттар, дьиэ коммунальнай хаһаайыстыбатын көрөр-истэр салайар хампаанньалар тэрийиэхтээхтэр. Билигин үгүс салайар хампаанньалар одькх төлөбүрүгэр “кутталаах тобохтору симэлитии” диэн туспа пуунунан харчы хомуйаллар. Ирдэбил быһыытынан хас биирдии салайар хампаанньа буортулаах тобохтору суох оҥорор тэрилтэлэри кытары дуогабар түһэрсэн, бу бөхтөрү кинилэргэ туттарыахтаах. Өскөтүн харчы хомуйар, ол гынан баран буортулаах тобохтору быраҕар туспа иһит тэрийбэтэх буоллахтарына, кинилэр сокуону кэһэллэр. 2016 сыллаахха диэри буортулаах тобохтору быраҕыы ханнык да нормативнай докумуонунан хонтуруолламмата. Билигин бу боломуочуйа РФ субъектарыгар сүктэрилиннэ. Ол эбэтэр муниципальнай тэриллиилэр бу үлэни хонтуруолга ылыахтаахтар. Саха сиригэр буортулаах тобохтору суох оҥорор үс эрэ чааһынай тэрилтэ үлэлиир.

Үөрүйэх суолларыттан туораабаттар. Дьиҥэ, хортуоҥканы, кумааҕыны мунньан бөҕү суох оҥорор тэрилтэлэргэ туттаран, уматан кэбиһэр ордук судургу уонна экологияҕа хорумньута суох буолуо этэ. Дьокуускайга буортулаах тобохтору симэлитэр үс тэрилтэ үлэлиир эбээт. Ол гынан баран, Дьокуускай куорат дьаһалтата үөрүйэх буолбут уопутуттан туораабат. Бүддьүөт тыырылларыгар маныаха анаан үп угуллубут буолан. Ол иһин, маннык бөхтөрү судургутук сыбаалкаҕа таһааран сүөккээн кэбиһэллэр. Кэбэҕэстик уматыллар кумааҕы бөхтөр экологияны киртитэн ыһылла сыталлар.
Былаас дьоҥҥо итэҕэйбэтэ сүрдээх. Дьокуускай 202 микроройуонугар пластик бытыылкалары уонна тэриллэри хомуйарга аналлаах контейнердары туруорартарарбытыгар одькх салайар хампаанньаларын үлэһиттэрэ: “Дьэ, ким билэр, дьон эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан пластиктарын туспа иһиккэ мунньаллара саарбах. Үс ый устата бу контейнердар туолаллара дуу”, — диэн сабаҕалаабыттара. Ону баара, биир да ый ааспатаҕа, контейнердар пластик бытыылкаларынан, иһиттэринэн туолбуттара. Биһиэхэ сотору-сотору тиэйэн аҕалар буолбуттара. Былаас нэһилиэнньэтин туһунан тугу да куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат, толкуйдаабат халҕаһа курдук саныырыттан сөҕөбүн эрэ. Дьон экологиятын туһугар долгуйар, бөҕүн араартаан быраҕарга бэлэм. Былаас эрэ онно итэҕэйбэт. Миэхэ биирдиилээн дьон тахсан, буортулаах тобохтору ханна гынабыт диэн ыйыталлар. Мин кинилэр үтүө дьулуурдарын өйөөн: “Биһиэхэ аҕалыҥ”, — диибин. Лаампалары, эрэһиинэлэри, пластигы аҕалбыттарын босхо ылан суох гынабыт. Биирдэ оскуола оҕолоро эрийбиттэрэ уонна буортулаах тобохтору мунньан аҕалан биэрбиттэрэ. Батарыайалары суох оҥорор тэрилим билиҥҥитэ үлэлээбэккэ турар. Үлэлэтэргэ үбүм тиийбэт.
Ил Түмэн депутаттарыгар эрэлим үгүс. Мин тэрилтэм курдук буортулаах тобохтору кытта үлэлэһэр тэрилтэлэри өйүүр үлэ барбат. Мин кыбартыырабын солуок ууран туран кредит ылбытым. Сыахпын ситэрэн биэрэрим буоллар, үлэм кээмэйэ, кыаҕа улаатыа этэ. Буортулаах тобохтору уматан, оттук арыы оҥорон таһаарар пиролизной оборудование үлэлэтээри чэпчэтиилээх кредит көрдүүбүн. Биэрбэттэр. Дьиҥэ сыахпар тобохтору уматар, суох оҥорор тэриллэрим үлэлээтэхтэринэ элбэх сиртэн буортулаах тобохтору тутуом этэ. Холобур, электрическай уонна бытовой техникалары атыылыыр маҕаһыыннарга алдьаммыт лаампалары, бытовой техниканы, туттуллубут батарыайалары тутар пуун үлэлэтиэ этилэр. Бу маҕаһыыннар биһигини кытта дуогабар түһэрсиэ этилэр. Ону баара, арендаҕа турар маҕаһыыннарга маннык пуун үлэлэтэр көҥүллэммэт эбит. Оннук быраабыла баар. Роспотребнадзор маныаха ирдэбилэ кытаанах.

Мин биир холобуру аҕалыах­пын баҕарабын. Миэхэ биир илин эҥэр улууһун баһылыга тахсан, буортулаах тобохтору туттарыан баҕарарын туһунан эппитэ. Улуустарыгар аналлаах пуун суоҕун иһин, кини бэйэтэ тэрилтэлэр салайааччыларыгар этэн, биир кэмнээх пуун тэрийэн, оскуолалартан, оҕо саадтарыттан, маҕаһыыннартан алдьаммыт энергияны харыстыыр лаампалары мунньан биһиэхэ аҕалан биэрбитэ. Бу баар, төрөөбүт сирин туһугар ис дьиҥнээхтик долгуйар киһи холобура. Кини эмиэ быраабыланы кэһэн туран бу үтүө дьыаланы оҥордоҕо дии. Тоҕо диэтэххэ аналлаах пуун оҥорорго ирдэбил кытаанах. Онон, Ил Түмэн депутаттара буортулаах тобохтору суох оҥорорго туһуламмыт, бу сырьену кытары үлэлэһэр тэрилтэлэргэ көдьүүстээх өрөспүүбүлүкэ сокуонун ылаллара буоллар.
Алмааспытынан бэрдимсийэн бүтүөххэйиҥ! Мин Саха сирин киэҥ нэлэмэн сирдэринэн астына-дуоһуйа элбэхтэ сылдьыбытым. Саха сирэ алмааһынааҕар баайа – ыраас салгына, таарыллыбатах кэрэ айылҕата. Балысхан сайдыы бара турар кэмигэр биир саамай сыаналанар баайынан айылҕатынан сылдьар тулалыыр эйгэбит буолар. Саха сирэ баай ис дьиҥнээх аһынан! Этэ, үүтэ, сирин аһа – барыта айылҕатынан! Биһиги бу баайбытынан киэн туттуохтаахпыт. Алмааспыт, сиртэн хостонор атын баайбыт айылҕабытыгар урусхалы эрэ аҕалан эрэллэр. Биһиги региоммут ыраас экологиятынан аатырыахтаах. “Тундра ранимая” диэн истэн баран, олус да сөпкө хоһуйбуттар дии санаабытым. Хотугу сир-уот хайдах курдук ырааһын, кир-хох сыста илигин мин көрбүтүм. Ол эрээри, бу кэрэ тулалыыр эйгэ кэбирэҕин билбитим. Онон эн, мин, саҥа хааман тоотоҥолообут оҕоттон саҕалаан, былаас кириэһилэтигэр олорор чунуобунньукка тиийэ, олоҕу түстүүр экологиябытын харыстыырга кыһаллыаҕыҥ!
* * *
Евгений Николаевич тө­рөөбүт сиригэр тапталын кини долгуйан туран баар кыһалҕалар туһунан кэпсиириттэн билэҕин. Кини төһө да омугунан нуучча буоллар, киэн тутта Саха сирин олохтооҕобун диир. Евгений Николаевич улуу Дмитрий Коркин оскуолатын выпускнига. Дмитрий Петрович оройуоннарынан кэрийэ сылдьан тыыппалаах уолаттары оскуолатыгар талан дьарыктаабытын бары билэбит. Тренер сүүмэрдээбит хамаандатыгар Евгений Петров түбэспит. “Чурапчыга оскуола-интэринээккэ үөрэммит, олорбут сылларым саамай үчүгэй кэмим этэ. Сахалыы отой да билбэт киһи, аҕыйах ыйынан үөлээннээхтэрбин кытары быһаарсар буолбутум. Дмитрий Петровичка мин үйэм тухары сүгүрүйүөм. Кини курдук талааннаах, дириҥ толкуйдаах, үтүө киһини көрсө иликпин. Билигин да Коркин оскуолатын үөрэнээччилэрэ билсэбит”, — диэн кини ахтар.
Кини кэпсэтиибит түмүгэр эппитэ: “Мин байар соруктааҕым эбитэ буоллар сыахпын улахан массыыналары туруорар гараж оҥоруом этэ. Ол бизнестан ордук элбэх үп баһан ылыахпын сөп. Ол эрээри, буортулаах тобохтору дьон толкуйа суох айылҕаҕа бырахпатын, тулалыыр эйгэни киртиппэтин диэн, бу бизнеһы тутустум. Билиҥҥитэ барыыһа кыра, ол оннугар төрөөбүт Сахам сиригэр туһалаах. Туһаны аҕалабын диэн санаа миигин уоскутар, сүрэхпин сылытар. Экология харыстаныахтааҕын туһунан өйдөбүл хас биирдии киһи, хас биирдии чунуобунньук өйүгэр тиийдэҕинэ, бу үлэм туһалааҕун таһынан, үп да киллэрэр буолуоҕа диэн эрэнэбин…”.

Доруобуйаҕа буортулаах тобохтору ханна гынабыт?

Чернышевскай аатынан уулусса биир дьиэтин подъеһыгар “туттуллубут батарыайаларгытын бу хоруопкаҕа быраҕыҥ. Аналлаах симэлитэр пууҥҥа илдьэбит” диэн суруктаах хоруопка турарын көрөн олус үөрдүм. Бу дьиэ коммунальнай хаһаайыстыбатын “Прометей+” ХЭУ салайар хампаанньа көрөр-харайар эбит. Мин бу салайар хампаанньаҕа эрийэ сырыттым. Салайар хампаанньа техническай салаатын специалиһа бу курдук быһаарыы биэрдэ.

— “Прометей+” салайар хампаанньа көрөр-истэр дьиэлэригэр буортулаах тобохтору хомуйар контейнердары туруорбута. Биһиги хампаанньабыт бу тобохтору симэлитэр сыаллаах ИП Петров тэрилтэтин кытары дуогабар түһэрсибитэ. Хомойуох иһин, дьон олус үөрэнэ илик. Контейнердар бытааннык туолаллар. Буортулаах тобохторун атын бөҕү кытта уопсай контейнердарга быраҕаллар быһылаах диэн сабаҕалыыбыт. ИП Петров тэрилтэтигэр от ыйыгар туттарбыппыт. Оттон Чернышевскай аатынан уулуссаҕа турар дьиэҕэ буортулаах тобохтору хомуйар контейнер туруорбатахпыт. Ол хоруопканы баҕар экология туһугар кыһаллар, долгуйар энтузиаст олохтоох киһи туруорбут буолуон сөп. Буортулаах тобохторго хаппахтаал анал иһит баар. Атах таҥаһын хоруопкатыгар чуолкай мунньубаппыт.